Derdestlik Nedir? Aynı Dava İki Kez Açılırsa Ne Olur? HMK 114 Rehberi 2026

Kısa cevap: Derdestlik, aynı davanın daha önce açılmış ve hâlen görülmekte olmasıdır. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.114/1-ı, “aynı davanın daha önceden açılmış ve hâlen görülmekte olmamasını” dava şartı sayar. Bu nedenle aynı taraflar arasında, aynı dava sebebi ve aynı talep sonucu ile açılmış ilk dava devam ederken ikinci kez aynı dava açılırsa ikinci dava esasa girilmeden dava şartı yokluğu nedeniyle usulden sonuçlandırılır. Mahkeme HMK m.115 uyarınca dava şartlarını yargılamanın her aşamasında kendiliğinden inceler; tarafın ayrıca “derdestlik itirazı” başlığıyla ileri sürmesi zorunlu değildir.

Derdestlik Nedir?

Derdestlik, bir davanın mahkeme önünde açılmış ve henüz kesin biçimde sona ermemiş olmasını ifade eder. Kavram yalnız dosyanın teknik olarak “açık” görünmesine indirgenmez. Önemli olan, aynı hukuki uyuşmazlığın aynı taraflar arasında bir mahkeme önünde hâlen yargılama konusu olup olmadığıdır. HMK m.114/1-ı, aynı davanın daha önce açılmış ve hâlen görülmekte olmamasını dava şartı hâline getirerek aynı uyuşmazlık hakkında eş zamanlı iki yargılama yürütülmesini önler.

Bu düzenlemenin amacı çelişkili kararları, gereksiz yargılama giderlerini ve mahkemelerin aynı uyuşmazlığı iki kez incelemesini engellemektir. Davacı, ilk dosyanın sonucundan memnun olmadığı veya yargılamanın yavaş ilerlediğini düşündüğü için aynı talebi yeni bir dosyada yeniden açamaz. Aynı şekilde davalı da ilk dosyada ileri sürebileceği savunmaları atlayıp başka mahkemede aynı uyuşmazlığın yeniden görülmesini sağlayamaz.

Derdestlik bir “ilk itiraz” değildir. İlk itirazlar HMK m.116–117’de sınırlı biçimde düzenlenmiştir ve süresinde ileri sürülmezse dinlenmeyen savunmalar içerir. Derdestlik ise dava şartıdır. Bu nedenle mahkeme dosyada iki aynı davanın bulunduğunu fark ettiğinde tarafların buna dayanıp dayanmadığına bakmaksızın inceleme yapar.

Aynı Dava Nasıl Belirlenir?

Derdestlik için iki dosyanın başlığının benzemesi yeterli değildir. Mahkeme, davaların taraflarını, dava sebebini ve talep sonucunu karşılaştırır. Uyuşmazlığın hukuki niteliği yalnız dilekçedeki başlığa göre belirlenmez; ileri sürülen vakıalar ve mahkemeden istenen hukuki sonuç birlikte değerlendirilir.

1. Tarafların Aynı Olması

İlk kontrol taraf kimliğidir. Davacı ve davalı sıfatlarının iki dosyada aynı olması klasik derdestlik görünümüdür. Taraflardan birinin değişmesi her zaman otomatik olarak derdestliği ortadan kaldırmaz; halefiyet, taraf değişikliği veya temsil ilişkisi gibi özel durumlar ayrıca incelenir. Ancak birbirinden tamamen farklı kişiler arasında görülen iki dava, yalnız aynı taşınmazı veya aynı sözleşmeyi ilgilendiriyor diye “aynı dava” sayılmaz.

Örneğin A’nın B’ye karşı belirli kira alacağını istemesi ile C’nin B’ye karşı kendi alacağını istemesi farklı taraf ilişkileridir. Buna karşılık A aynı kira sözleşmesinden aynı aylara ilişkin aynı alacağı B’den iki ayrı dosyada talep ediyorsa taraf unsuru çakışır.

2. Talep Sonucunun Aynı Olması

Mahkemeden istenen sonuç karşılaştırılır. İlk davada 100.000 TL alacak, ikinci davada aynı 100.000 TL alacağın tahsili isteniyorsa talep sonucu aynıdır. İlk davada yalnız sözleşmenin geçersizliğinin tespiti, ikinci davada geçersizlik nedeniyle ödenen bedelin iadesi isteniyorsa taleplerin birbirinden bağımsız mı yoksa biri diğerini içeriyor mu olduğu somut dilekçeler üzerinden belirlenir.

Kısmi dava, belirsiz alacak davası ve ek dava gibi kurumlarda yalnız rakamların farklı olması “aynı dava yoktur” sonucunu doğurmaz. İlk dosyada hangi kısmın dava konusu edildiği, ikinci dosyada hangi ek kısmın istendiği ve usul hukukunun ek talebe izin verip vermediği ayrı incelenmelidir.

3. Dava Sebebinin Aynı Olması

Dava sebebi, davacının talebini dayandırdığı vakıalar bütünüdür. Aynı taraflar arasında aynı miktarın talep edilmesi dahi farklı hukuki ilişkilere dayanıyorsa derdestlik doğurmayabilir. Örneğin bir dosya ödünç sözleşmesinden, diğer dosya farklı tarihli mal satışından doğan 50.000 TL alacağa ilişkinse yalnız miktar eşitliği yeterli değildir.

Buna karşılık aynı sözleşme, aynı olay ve aynı borcun farklı hukuki maddelerle isimlendirilmesi derdestliği bertaraf etmez. Taraf dilekçeye “sebepsiz zenginleşme” yerine “sözleşmeye aykırılık” yazmış olsa bile vakıalar ve talep aynıysa mahkeme gerçek uyuşmazlık özdeşliğini inceler.

Derdestlik Ne Zaman Başlar?

HMK m.118’e göre dava, dava dilekçesinin kaydedildiği tarihte açılmış sayılır. Bu tarih derdestlik bakımından temel başlangıç noktasıdır. Dilekçenin davalıya tebliğ edilmesini beklemek gerekmez. İlk dosya mahkeme sistemine usulüne uygun biçimde kaydedilmişse, daha sonra aynı davanın ikinci kez açılması derdestlik sorununu doğurabilir.

Bu nedenle “ilk dava henüz karşı tarafa tebliğ edilmedi, ikinci dava açılabilir” düşüncesi doğru değildir. Tebligat yargılamanın devamı ve savunma hakkı için önemlidir; fakat davanın açılma tarihi HMK m.118’de ayrıca belirlenmiştir.

İlk dosyanın hangi tarihte açıldığı konusunda UYAP kayıtları, tevzi formu ve dava açılış bilgileri birlikte kontrol edilir. Özellikle aynı gün içinde iki farklı adliyede veya elektronik sistem üzerinden başvuru yapıldıysa saat ve kayıt bilgileri uyuşmazlığın çözümünde önem kazanabilir.

Derdestlik Varsa İkinci Dava Ne Olur?

HMK m.115 uyarınca mahkeme dava şartlarını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır. Derdestlik mevcutsa ve giderilebilir nitelikte olmayan bu eksiklik devam ediyorsa ikinci dava dava şartı yokluğundan usulden sonuçlandırılır. Mahkeme esas uyuşmazlığın kimin lehine olduğuna girmez; önce aynı davanın başka bir dosyada görülüp görülmediğini çözer.

Usulden karar verilmesi, ilk dosyanın otomatik olarak kazanıldığı anlamına gelmez. İlk dava kendi delilleri ve usul süreci içinde devam eder. İkinci davadaki karar yalnız aynı uyuşmazlığın paralel biçimde yeniden görülmesini engeller.

Yargılama gideri ve vekâlet ücreti sonuçları da ikinci dosyanın usulden bitmesi bakımından ayrıca değerlendirilir. Taraflar “nasıl olsa esas incelenmedi” diyerek gider riskini göz ardı etmemelidir. Dava açmadan önce UYAP ve mevcut dosya arşivinin kontrol edilmesi bu nedenle önemlidir.

Derdestlik ile Kesin Hüküm Arasındaki Fark

Derdestlikte ilk dava hâlen devam eder. Kesin hükümde ise aynı uyuşmazlık hakkında daha önce verilmiş karar artık kesinleşmiştir. HMK m.114, her iki durumu da dava şartı sisteminde farklı bentlerde ele alır. Aynı taraf, konu ve sebep denetimi iki kurumda da önemlidir; fakat zaman bakımından ayrım nettir.

İlk dava sürüyorsa derdestlik; ilk dava kesin bir hükümle sona ermişse kesin hüküm gündeme gelir. İlk dosya usulden sona ermiş ve kararın niteliği maddi anlamda kesin hüküm oluşturmuyorsa yeni davanın açılabilirliği ayrıca incelenir. Her “kapalı” dosya yeni dava engeli değildir; önceki kararın ne olduğu okunmadan sonuç çıkarılamaz.

Kesin hüküm hakkında ayrıntılı açıklama için Kesin Hüküm Nedir? HMK 303 rehberi incelenebilir.

Derdestlik Görev ve Yetki Sorunundan Farklıdır

İki ayrı mahkemede benzer dosya bulunması her zaman derdestlik değildir. İlk mahkemenin görevli veya yetkili olup olmadığı, ikinci mahkemenin aynı davayı görüp göremeyeceği ve dosyanın gönderilmesi meseleleri ayrı usul kurumlarıdır. Özellikle kesin yetki bulunmayan hâllerde tarafların yetki itirazı süresi ile derdestlik dava şartı birbirine karıştırılmamalıdır.

İlk itirazlar hakkında HMK 116–117 İlk İtirazlar rehberindeki süre ve usul kuralları ayrı uygulanır. Derdestlik ise ilk itiraz süresine bağlı değildir.

UYAP’ta Derdestlik Nasıl Kontrol Edilir?

Yeni dava hazırlığında aynı taraf ve aynı uyuşmazlıkla ilgili mevcut dosyalar UYAP üzerinden kontrol edilmelidir. Yalnız dosya numarasına bakmak yeterli değildir. Eski dosyanın mahkemesi, esas numarası, tarafları, dava türü, talep sonucu ve son safahatı karşılaştırılmalıdır.

Dosyanın “karara çıkmış”, “kapalı”, “istinafta”, “temyizde” veya “işlemden kaldırılmış” görünmesi farklı sonuçlar doğurur. Örneğin karar verilmiş fakat kanun yolu süreci devam eden bir dosyanın derdestlik etkisi ile kesinleşmiş dosyanın kesin hüküm etkisi aynı değildir. İşlemden kaldırılan dosyada HMK m.150’nin yenileme sistemi ayrıca dikkate alınır.

Ön inceleme aşamasında mahkeme dava şartlarını ve ilk itirazları değerlendirir. Bu aşamanın işlevi için Ön İnceleme Duruşması rehberi yararlıdır.

İki Dosya Benzer Ama Gerçekten Farklıysa

Aynı sözleşmeden birden fazla ayrı talep doğabilir. Örneğin kiraya veren bir dosyada geçmiş kira borçlarını, başka bir dosyada tahliye talebini ileri sürebilir. Aynı tarafların bulunması tek başına iki davayı özdeş kılmaz. Yine bir iş sözleşmesinden kıdem tazminatı ile fazla çalışma alacağı doğabilir; hangi talebin hangi dosyada ileri sürüldüğü önemlidir.

İki dava aynı değil fakat HMK’daki bağlantı koşulları mevcutsa davaların birleştirilmesi talep edilir veya mahkemece bağlantı yönünden değerlendirme yapılır. Birleştirme ile derdestlik aynı kurum değildir. Derdestlikte ikinci dava aynı uyuşmazlığın tekrarıdır; birleştirmede ise birbirinden ayrı davalar arasında hukuki veya fiilî bağlantı bulunur.

Davaların farklı olup olmadığı değerlendirirken yalnız dava türü kodu değil, dilekçelerin sonuç bölümü ve vakıa anlatımı okunmalıdır. Otomatik UYAP kodlamaları hukuki özdeşlik denetiminin yerine geçmez.

Derdestlik İddiasında Dosya Nasıl Hazırlanır?

Derdestlik ileri sürülecekse ilk ve ikinci dosyanın dava dilekçeleri, tevzi/kayıt tarihleri, taraf listeleri ve güncel safahatları birlikte sunulmalıdır. “Başka bir dosya var” demek yerine iki dosyada aynı olan unsurlar tablo hâlinde gösterilebilir: taraflar, olay, talep, dönem, sözleşme veya işlem, talep edilen sonuç ve dosya durumu.

İlk dosyanın sona erdiği ileri sürülüyorsa yalnız UYAP’ta “kapalı” görünmesiyle yetinilmemeli; kapanma nedeni ve kararın kesinleşip kesinleşmediği belgelenmelidir. Feragat, kabul, görevsizlik, yetkisizlik, açılmamış sayılma, usulden ret veya esastan karar birbirinden farklı hukuki sonuçlar doğurur.

Davacı bakımından en güvenli yöntem, ikinci bir dava açmadan önce ilk dosyada talep artırımı, ıslah, ek dava veya başka usul yolunun mümkün olup olmadığını incelemektir. Davalı bakımından ise iki dosyanın gerçekten özdeş olduğuna ilişkin somut karşılaştırma yapılmalıdır. Yanlış derdestlik savunması esas savunmaların hazırlanmasını geciktirmemelidir.

Türkiye Genelinde Dosya Takibi ve Mersin Uygulaması

Derdestlik HMK’nın ülke genelinde uygulanan dava şartıdır. Bir dosyanın Mersin’de, diğerinin başka bir şehirde açılmış olması tek başına derdestliği ortadan kaldırmaz. Aynı davanın iki farklı mahkemede bulunması hâlinde taraf, konu ve sebep özdeşliği ile ilk davanın hâlen görülüp görülmediği değerlendirilir. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunda Türkiye geneli dosya takibi Mersin’den koordine edilir; fiziki işlemler görev ve yetki kuralları çerçevesinde planlanır.

Sıkça Sorulan Sorular

Derdestlik itirazı ne zaman yapılır?

Derdestlik dava şartıdır. Mahkeme HMK m.115 gereğince yargılamanın her aşamasında kendiliğinden inceler; taraf da dosyada öğrendiği anda ileri sürebilir.

İlk dava tebliğ edilmeden ikinci dava açılırsa derdestlik olur mu?

Dava HMK m.118’e göre dilekçenin kaydedildiği tarihte açılmış sayılır. İlk davanın davalıya tebliğ edilmemiş olması tek başına derdestlik etkisini ortadan kaldırmaz.

Derdestlik ile kesin hüküm aynı mı?

Hayır. Derdestlikte ilk dava hâlen görülür; kesin hükümde önceki dava kesin bir hükümle sona ermiştir.

İki davanın miktarı farklıysa derdestlik olmaz mı?

Salt rakam farkı yeterli değildir. Kısmi dava, belirsiz alacak ve ek talep ihtimalleri nedeniyle hangi bölümün daha önce dava edildiği incelenir.

Mahkeme derdestliği kendiliğinden dikkate alır mı?

Evet. HMK m.115 uyarınca dava şartları re’sen araştırılır.

İlk dosya istinaftaysa derdestlik devam eder mi?

İlk kararın kesinleşip kesinleşmediği ve kanun yolu sürecinin niteliği incelenir. Dosyanın yalnız ilk derece mahkemesinde karar verilmiş görünmesi yeni davanın otomatik olarak serbest olduğu anlamına gelmez.

Dosya işlemden kaldırılmışsa yeni dava açabilir miyim?

HMK m.150’deki yenileme ve açılmamış sayılma sistemi önce değerlendirilmelidir. İşlemden kaldırılmış dosyanın hukuki durumu okunmadan yeni dava açılması risklidir.

İki dava bağlantılıysa mutlaka derdestlik mi vardır?

Hayır. Davalar özdeş değil fakat HMK’daki bağlantı şartlarını taşıyorsa birleştirme hükümleri değerlendirilir; derdestlik için taraf, dava konusu ve dava sebebi bakımından aynı uyuşmazlığın ikinci kez açılmış olması gerekir.

Derdestlik kararı esastan kayıp anlamına gelir mi?

Hayır. İkinci dosyada esasa girilmez. İlk dava kendi delilleri ve usulü içinde devam eder.

UYAP’ta aynı isimde iki dosya görünmesi yeterli mi?

Hayır. Taraf, talep sonucu, vakıalar ve dosya durumu karşılaştırılmalıdır.

Resmî Kaynaklar

• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu — m.114, 115 ve 118.
• Adalet Bakanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi.

Mevzuat kontrol tarihi: 6 Eylül 2026.

Derdestlik İncelemesinde Dosyalar Nasıl Karşılaştırılır?

Derdestlik iddiasında en güçlü yöntem, iki dava dosyasını yan yana karşılaştıran kısa bir tablo hazırlamaktır. Tabloda taraflar, dava açılış tarihi, dava sebebini oluşturan temel vakıalar, talep sonucu, uyuşmazlık dönemi ve ilk dosyanın güncel safahatı ayrı satırlarda gösterilmelidir. Böylece yalnız dava adlarının benzerliğine veya UYAP’taki dava türü koduna dayanan eksik değerlendirme önlenir.

İlk dosyada karar verilmişse kararın kesinleşip kesinleşmediği ayrıca kontrol edilmelidir. İlk dava hâlen kanun yolu incelemesindeyse derdestlik etkisi; karar kesinleşmişse kesin hüküm etkisi gündeme gelir. İlk dosya görevsizlik, yetkisizlik, açılmamış sayılma veya başka bir usul kararıyla sona ermişse bu kararın yeni davaya etkisi kendi niteliğine göre belirlenir.

Karşılaştırma Tablosunda Bulunması Gerekenler

• İlk ve ikinci dosyanın esas numaraları.
• Dava açılış tarihleri.
• Davacı ve davalı sıfatları.
• Talep edilen hukuki sonuç.
• Talebi doğuran olay ve dönem.
• İlk dosyanın güncel safahatı ve varsa kesinleşme bilgisi.

İki dava tamamen özdeş değil fakat birbirini etkileyen bağlantılı talepler içeriyorsa derdestlik yerine birleştirme, bekletici mesele veya başka usul araçları değerlendirilir. Bu ayrım yapılmadan ikinci davanın otomatik olarak “mükerrer” kabul edilmesi doğru değildir.

Kısmi Dava ve Ek Talepte Özdeşlik Kontrolü

İlk dosyada alacağın yalnız belirli bir kısmı dava edilmişse ikinci dosyada istenen tutarın ilk davada zaten talep edilen bölümle çakışıp çakışmadığı belirlenmelidir. Aynı alacağın daha önce dava konusu yapılmış kısmı yeniden talep edilirse bu bölüm bakımından usul sorunu doğabilir; ilk davada yer almayan bakiye için ise dava türü ve usul şartları ayrıca incelenir.

Bu nedenle iki dilekçenin yalnız toplam rakamları değil talep sonuçları, dönemleri ve hesap kalemleri karşılaştırılmalıdır. Özellikle işçilik, kira ve dönemsel alacaklarda hangi ay veya hangi alacak kaleminin hangi dosyada ileri sürüldüğünü gösteren tablo hazırlanması özdeşlik denetimini kolaylaştırır.

İlk Dosya Sonradan Sona Ererse Ne Kontrol Edilir?

Derdestlik değerlendirmesi yapılırken ilk dosyanın güncel safahatı esas alınmalıdır. İlk dava feragat, açılmamış sayılma, görevsizlik, yetkisizlik veya başka bir usul kararıyla sona ermişse ikinci davaya etkisi kararın niteliğine ve kesinleşme durumuna göre yeniden değerlendirilir. Dosyanın UYAP’ta yalnız “kapalı” görünmesi yeterli değildir; kapanma nedeni ve kararın hukuki sonucu okunmalıdır.

Bu nedenle derdestlik savunması bir kez hazırlanıp dosya sonuna kadar değişmeden bırakılmamalıdır. İlk dosyada yeni karar veya kesinleşme olduğunda ikinci mahkemeye güncel safahat belgesi sunularak dava şartı incelemesinin doğru veri üzerinden yapılması sağlanmalıdır.