Ankara Meşru Savunma Davası: TCK 25 ve Sınırın Aşılması

Hangi saldırı meşru savunma hakkı doğurur?

TCK m.25/1 yalnız yaşam hakkını korumaz; kişinin veya başkasının herhangi bir hakkına yönelik haksız saldırı bakımından uygulanır. Bununla birlikte korunacak hakkın bulunması tek başına yeterli değildir. Saldırının varlığı, güncelliği, savunma zorunluluğu ve orantı birlikte incelenir. Malvarlığına yönelik her müdahalenin sınırsız fiziksel güçle karşılanabileceği sonucu çıkarılamaz.

Haksız saldırının kimden geldiği ve hangi davranışla gerçekleştiği somut olarak gösterilmelidir. “Bana saldıracak gibiydi” değerlendirmesi ile kamera, önceki sözler, yaklaşma ve fiili hareketlerden saldırının gerçekleşmesinin muhakkak olduğunun anlaşılması farklıdır. Kanun, savunmak için kişinin mutlaka ilk yarayı almasını şart koşmaz; fakat yalnız belirsiz veya uzak bir tehlike de yeterli değildir.

Saldırının bitmesi ile yeniden başlamasının muhakkak olması birbirinden ayrılır. Bir çatışma sırasında birkaç saniyelik duraklama, olayın bütününe bakılmadan saldırının kesin sona erdiği şeklinde yorumlanamaz. Tersinden, saldırganın olay yerinden ayrılması ve tehlikenin ortadan kalkmasından sonra onu arayıp bulmak, aynı savunma anının devamı gibi gösterilemez. Zaman çizelgesi bu ayrımın temel delilidir.

Üçüncü kişiyi korumak için savunma da m.25/1 kapsamındadır. Korunan kişinin aile üyesi olması zorunlu değildir. Ancak müdahale eden kişinin olayın bağlamını hangi bilgilerle değerlendirdiği, gerçekte kime yönelik haksız saldırı bulunduğu ve kullanılan gücün amacı araştırılır. Yanlış değerlendirme ileri sürülürse TCK m.30/3’teki kaçınılmaz hata koşulları ayrıca incelenir.

Zorunluluk ve orantı, yalnız kullanılan araçla ölçülmez

Savunmanın zorunluluğu, saldırıyı o anda gidermek için müdahalenin gerekli olup olmadığıyla ilgilidir. Mahkeme değerlendirmeyi olaydan sonra sakin bir ortamda bilinen bütün bilgilerle değil, somut olayın gerçekleştiği koşulları dikkate alarak yapmalıdır. Saldırının yoğunluğu, tarafların sayısı, fiziksel durumları, mekânın özellikleri ve yardım imkânı bu değerlendirmeye katkı sağlar.

Orantı için tarafların mutlaka aynı aracı kullanması gerektiğine dair mekanik bir kural yoktur. Araçların niteliği önemli olmakla birlikte saldırının ağırlığı ve savunmanın biçimi birlikte ele alınır. Aynı tür araç kullanılması da her hareketin orantılı olduğunu göstermez. Savunmanın saldırıyı durdurmaya hizmet eden kısmıyla tehlike giderildikten sonraki davranışları ayrı değerlendirilmeye elverişli biçimde ortaya konulmalıdır.

Kaçma, kapıyı kapatma veya yardım isteme imkânından söz edildiğinde bunların olay anında gerçekten güvenli ve uygulanabilir olup olmadığı araştırılır. Dosyada bulunmayan teorik seçenekler, sonradan kesin kurtuluş yolu gibi sunulmamalıdır. Buna karşılık somut güvenli seçeneklerin varlığı da değerlendirme dışı bırakılamaz. Hukuki inceleme, olayın şartlarından kopuk “her zaman kaçmak zorundadır” veya “hiçbir başka imkân önemli değildir” genellemelerine dayanmaz.

TCK 27’nin iki fıkrası farklı durumları düzenler

m.27/1, kasıtlı olarak sınırı aşan her davranışa uygulanabilecek genel bir indirim değildir. Sınırın neden kast olmadan aşıldığı ve fiilin kanunda taksirle cezalandırılan biçiminin bulunup bulunmadığı gösterilmelidir. Taksirli biçimi suç olmayan bir fiile, bu fıkra aracılığıyla yeni bir taksir suçu yaratılamaz.

m.27/2’de yalnız korku veya heyecan beyanı yeterli değildir; bunun olayın koşullarında mazur görülebilir nitelikte olması gerekir. Saldırının şiddeti, ani gelişimi ve savunmanın gerçekleştiği ortam incelenir. Sırf öfke veya öç alma isteği, maddede sayılan korku ve telaşla aynı değerlendirmeye tabi değildir.

Önce bir meşru savunma durumunun varlığı araştırılır. Ortada saldırı bulunmadan yapılan bağımsız bir hareket, yalnız failin korktuğunu söylemesi nedeniyle otomatik olarak m.27/2’ye sokulamaz. Hata iddiası varsa bunun hukuki zemini ayrıca kurulmalıdır. “Sınır aşıldı” sonucunun hangi hareketten ve hangi delilden çıkarıldığı kararın gerekçesinde açıklanmalıdır.

Haksız tahrik ve zorunluluk hâli neden ayrıdır?

TCK m.29’daki haksız tahrikte, haksız bir fiilin meydana getirdiği hiddet veya şiddetli elemin etkisiyle suç işlenmesi söz konusudur. Saldırıyı zorunlu ve orantılı biçimde gideren hukuka uygun davranıştan farklı olarak burada cezayı azaltan neden değerlendirilir. Aynı olayda savunma ve tahrik iddiaları ileri sürülmüşse mahkeme her birinin somut dayanağını ayrı incelemelidir.

Tahrikte ağırlaştırılmış müebbet yerine on sekiz–yirmi dört yıl, müebbet yerine on iki–on sekiz yıl hapis; diğer cezalarda dörtte birden dörtte üçe kadar indirim düzenlenir. İndirim oranı, sırf iki tarafın tartışmış olmasına göre otomatik belirlenmez. İlk haksız davranış, bu davranışın ağırlığı ve suç üzerindeki etkisi değerlendirilir.

TCK m.25/2’deki zorunluluk hâli ise bir hakka yönelik ağır ve muhakkak tehlikeden, başka türlü korunma imkânı bulunmadan kurtulmayı konu alır. Tehlikeye bilerek neden olmama ve tehlikeyle kullanılan vasıta arasında orantı koşulları bulunur. Bu hükmün muhakeme sonucu CMK m.223/3-b kapsamında ceza verilmesine yer olmadığıdır; m.25/1’deki meşru savunma beraatiyle karıştırılmamalıdır.

TCK m.30/3, ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenlerin koşullarının gerçekleştiği konusunda kaçınılmaz hataya düşeni düzenler. Her yanlış varsayım kaçınılmaz hata değildir. Olay anında kişinin neyi bildiği, hangi olguları gördüğü ve yanılgının hangi somut nedenle kaçınılmaz olduğu açıklanır. Bu hüküm delil incelemesinin yerine geçen soyut bir savunma cümlesi olarak kullanılmamalıdır.

Deliller olayın tamamını açıklamalıdır

Yalnız son hareketi gösteren kısa görüntü, saldırının nasıl başladığını açıklamayabilir. Kayıt talebinde yer, kamera sahibi ve makul zaman aralığı belirtilir. Görüntünün kesilmiş olması, zaman damgasındaki fark veya bir bölümün bulunmaması teknik incelemeyle açıklığa kavuşturulur. Delilin aslı ve bütünlüğü korunmalıdır.

Yaralanmanın derecesi önemli olmakla birlikte tek başına meşru savunmanın bulunmadığını veya bulunduğunu kanıtlamaz. Hafif yaralanan tarafın hiç saldırmadığı ya da ağır yaralanan tarafın mutlaka haklı olduğu varsayılmaz. Her iki tarafın raporları ve anlatımları birlikte değerlendirilir. Kasten yaralama ve adli rapor ile öldürmeye teşebbüste kast incelemesi, aynı delilin farklı hukuki sorulara hizmet ettiğini gösterir.

CMK m.160/2, savcının lehe ve aleyhe delilleri toplamasını; m.217 hukuka uygun elde edilen ve duruşmada tartışılan delillere dayanılmasını düzenler. Kişinin kendi lehine olduğunu düşündüğü kayıtları değiştirmesi veya karşı tarafın hesabına izinsiz girmesi hukuki delil toplama yöntemi değildir. Kayıtların temini için savcılık veya mahkeme üzerinden somut talepler sunulur.

Aynı olayın farklı evreleri farklı sonuç doğurur

Öğretici bir örnekte kişi, devam eden fiziksel saldırıyı durdurmak için saldırganı kendisinden uzaklaştırmaktadır. İlk evrede saldırının gerçekliği ve savunmanın zorunlu-orantılı olup olmadığı incelenir. Saldırganın uzaklaşmasıyla tehlike sona ermiş; ardından kişi onu takip edip bağımsız biçimde saldırmışsa ikinci evre aynı meşru savunma gerekçesiyle otomatik açıklanamaz.

Bu örnekte dahi yalnız “takip etti” veya “geri çekildi” kelimeleriyle kesin hüküm kurulmaz. Saldırının tekrarının muhakkak olup olmadığı, mesafe, zaman ve diğer deliller araştırılır. Amaç, dosyayı tek bir etiketle çözmek değil, her hareketin gerçekleştiği koşulları ayırmaktır. Sonuç, gerçek dosyanın delilleriyle belirlenir.

Bir başkasını koruyan kişi bakımından da aynı yöntem izlenir. İlk anlatımda kimin saldırgan olduğu karışmışsa tanıkların görüş açısı ve olayın başlangıcını görüp görmedikleri sorulur. Yalnız olayın sonuna yetişen tanığın önceki saldırıyı bilmemesi, hem beyanın kapsamını hem de delil değerini etkiler.

Ankara’da soruşturma ve kararın kanun yolu denetimi

Meşru savunma bağımsız bir suç veya ayrı bir mahkeme türü değildir; isnat edilen fiilde sorumluluğu kaldıran bir neden olarak incelenir. Görevli mahkeme, yaralama, öldürme veya diğer isnadın görev kurallarına göre belirlenir. Ankara ve Ankara Batı ayrımı da olay yeri ve dosyadaki yetki kararı üzerinden kontrol edilir.

CMK m.147 kapsamında şüpheli isnadı öğrenme, susma, müdafi yardımından yararlanma ve lehine delil toplanmasını isteme haklarına sahiptir. Savunma, yalnız “kendimi korudum” cümlesiyle bırakılmamalıdır. Saldırının ilk hareketi, zamanı, tarafların konumu, sona erme biçimi ve istenen kayıtlar somutlaştırılmalıdır. İfade tutanağı okunarak anlatımla uyuşmayan noktaların düzeltilmesi istenir.

CMK m.230 bakımından mahkemenin gerekçesi, kabul edilen olay örgüsünü ve meşru savunma iddiasının neden kabul veya reddedildiğini göstermelidir. TCK m.25, m.27 ve m.29’un alternatif koşulları ileri sürülmüşse bunlar aynı cümleyle gerekçesiz reddedilmemelidir. İstinafa açık hükümde CMK m.273 gereğince gerekçeli kararın tebliğinden itibaren iki hafta içinde başvuru yapılır; süre hesabında m.39 uygulanır.

Ceza istinaf başvurusu, yanlış hukuki nitelendirme ve eksik delil değerlendirmesini somut olarak göstermelidir. Görevi yaptırmamak için direnme iddiasında ise kamu görevinin hukuki dayanağı ve ileri sürülen haksız müdahale ayrıca incelenir. Meşru savunma iddiası, yargılama giderleri veya avukatlık ücretinin hiçbir koşulda doğmayacağına ilişkin garanti değildir; giderler ilgili ceza muhakemesi hükümlerine göre belirlenir.

Sık sorulan sorular