Tasarım Hakkı Sahibinin Yetkileri Nelerdir? Tescilli ve Tescilsiz Tasarım | SMK 59 Rehberi 2026
Kısa ve net cevap: 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun 59. maddesine göre tasarım hakkı sahibine tasarımın ticari kullanımına karşı münhasır yetkiler verir. Üçüncü kişiler, hak sahibinin izni olmadan koruma kapsamındaki tasarımın uygulandığı veya içinde bulunduğu ürünü üretemez, piyasaya sunamaz, satamaz, ithal edemez, ticari amaçla kullanamaz veya bu amaçlarla stoklayamaz. Tescilsiz tasarımda ise koruma daha dardır: hak, yalnızca korunan tasarımın kopyalanması sonucu ortaya çıkan kullanımlara karşı ileri sürülebilir; bağımsız yaratım kopya sayılmaz. Kanun ayrıca kişisel ve ticari olmayan fiiller, deneysel fiiller, dürüst uygulamalarla uyumlu ve kaynağı belirtilen eğitim/atıf amaçlı çoğaltmalar ile geçici olarak Türkiye’ye giren yabancı sicilli gemi ve hava araçlarına ilişkin belirli kullanımlar gibi istisnalar öngörür.
Tasarım hakkı neden “münhasır hak”tır?
Tescilli tasarım, sahibine tescil görsellerinde somutlaşan görünüm üzerinde başkalarını belirli ticari fiillerden dışlama yetkisi verir. Bu hak ürün fikrinin tamamını değil, SMK m.55-59 çerçevesinde korunan görünüm özelliklerini kapsar. Hak sahibinin kendi üretim yapması zorunlu değildir; lisans vererek veya üretimi üçüncü kişilere yaptırarak da tasarım hakkını ekonomik olarak değerlendirebilir.
Münhasır hak kavramı, rakibin aynı veya genel izlenim bakımından koruma kapsamına giren tasarımı izinsiz ticari olarak kullanmasını engelleme imkânı sağlar. Ancak korumanın sınırı tescil görselleri, yenilik-ayırt edici nitelik ve teknik fonksiyon istisnalarıyla birlikte belirlenir.
Hangi ürünün üretilmesi engellenebilir?
Koruma kapsamındaki tasarımın uygulandığı veya içinde bulunduğu ürünün izinsiz üretilmesi tasarım hakkının tipik ihlal alanıdır. Üretim yalnızca seri fabrika imalatı değildir; ticari amaçlı 3D baskı, el işçiliği, kalıp üretimi veya başka yöntemlerle çoğaltma da somut olaya göre kapsama girer.
Ürünün görünümü tescilli tasarımla aynı değilse de bilgilenmiş kullanıcı üzerinde farklı genel izlenim yaratmıyorsa koruma alanına girebilir. Bu değerlendirme SMK m.56 ve m.59 birlikte uygulanarak yapılır.
Piyasaya sunmak ne demektir?
Ürünün tüketiciye veya ticari alıcıya satış için arz edilmesi, mağazada sergilenmesi, katalogda siparişe açılması veya e-ticaret platformunda satın alınabilir hâle getirilmesi piyasaya sunma kapsamında değerlendirilir. Satış işleminin mutlaka tamamlanmış olması gerekmez.
Bu nedenle henüz tek bir satış gerçekleşmemiş olsa bile tasarımın uygulandığı ürünün ticari şekilde siparişe açılması hak sahibinin müdahale yetkisini doğurabilir.
Tasarım hakkı satışları engeller mi?
Hak sahibi, izinsiz üretilmiş ve koruma kapsamındaki tasarımı taşıyan ürünlerin satılmasını engelleyebilir. Perakende, toptan, pazar yeri veya sosyal medya üzerinden satış arasında temel fark yoktur. Satıcının üretici olmaması onu otomatik olarak sorumluluktan kurtarmaz; somut olayda bilme, ticari rol ve diğer sorumluluk şartları ayrıca incelenir.
Buna karşılık tasarım sahibi tarafından veya onun izniyle ekonomik alana sunulan özgün ürünlerin sonraki dolaşımı bakımından hakkın tükenmesi hükümleri ayrıca uygulanır.
İthalat tasarım hakkına tecavüz oluşturabilir mi?
Evet. Koruma kapsamındaki tasarımın uygulandığı ürünün hak sahibinin izni olmadan Türkiye’ye ticari amaçla ithal edilmesi tasarım hakkının münhasır alanına girer. Ürünün yurt dışında hukuka uygun üretilmiş olması Türkiye’deki tasarım hakkını otomatik olarak etkisiz kılmaz.
İthalat uyuşmazlıklarında ürünün kaynağı, hak sahibinin veya lisans alanın izni, tükenme ilkesi ve gümrük işlemleri birlikte değerlendirilmelidir.
Ticari kullanım neyi kapsar?
Ticari kullanım yalnızca ürünün doğrudan satışı değildir. İşletmede örnek olarak kullanma, ücretli hizmet sunumunda kullanma, tanıtım/satış faaliyetinin parçası hâline getirme veya ticari faaliyette ekonomik yarar sağlayacak biçimde kullanma somut olaya göre tasarım hakkını etkileyebilir.
Kişisel ev kullanımı ile ticari işletmede gelir getirici kullanım aynı hukuki durumda değildir. Kanunun kişisel ve ticari olmayan fiillere ilişkin istisnası bu ayrımı özellikle önemlidir.
Stokta bulundurmak ihlal olabilir mi?
Evet. Koruma kapsamındaki ürünün üretim, satış, piyasaya sunma veya ticari kullanım amacıyla stoklanması da hak sahibinin yasaklama yetkisinin içinde değerlendirilir. Ticari depoda yüzlerce ürünün satışa hazır tutulması, henüz nihai satış gerçekleşmediği gerekçesiyle koruma dışında kalmaz.
Stokun hangi amaçla tutulduğu faturalar, siparişler, depo kayıtları ve satış ilanlarıyla belirlenebilir.
Tescilsiz tasarımda hak kapsamı neden daha dardır?
SMK, Türkiye’de ilk kez kamuya sunulan yeni ve ayırt edici nitelikteki tasarıma belirli koşullarla tescilsiz koruma tanır. Ancak bu koruma tescilli tasarım kadar geniş değildir. Tescilsiz tasarım sahibi yalnızca tasarımının kopyalanması sonucu gerçekleştirilen ticari kullanımlara karşı hak ileri sürebilir.
Bu nedenle rakip aynı veya çok benzer görünümü, korunan tescilsiz tasarımdan bağımsız olarak kendi tasarım süreciyle geliştirmişse sırf benzerlik nedeniyle ihlal sonucu doğmaz. Kopyalama bağlantısı tescilsiz tasarım uyuşmazlığının temel unsurudur.
Bağımsız yaratım ne demektir?
Rakip tasarımcının korunan tescilsiz tasarımdan haberdar olmadığı ve tasarımı bağımsız yaratım süreciyle geliştirdiğinin makul olarak kabul edilebildiği durumda kopyalamadan söz edilmez. Bağımsız tasarım eskizleri, proje tarihleri, prototip kayıtları, e-postalar ve tasarım geliştirme dosyaları bu savunmada önemlidir.
Tescilli tasarımda ise hak sahibinin kopyalamayı ayrıca ispatlaması gerekmez; koruma kapsamına giren ticari fiil yeterlidir. Bu, tescilli korumanın başlıca avantajlarından biridir.
Tescilsiz tasarımın koruma süresi ne kadardır?
Tescilsiz tasarım, Kanundaki şartları taşıyorsa Türkiye’de ilk kez kamuya sunulduğu tarihten itibaren üç yıl korunur. Tescilli tasarım ise beş yıllık dönemlerle yenilenerek toplam yirmi beş yıla kadar korunabilir. Bu nedenle uzun ürün ömrü bulunan sektörlerde tescil önemli avantaj sağlar.
Hızlı moda veya kısa ömürlü ürünlerde tescilsiz koruma pratik rol oynasa da ispat yükü ve kopyalama şartı nedeniyle tescilli hak kadar güçlü değildir.
Kişisel kullanım tasarım hakkını ihlal eder mi?
Kanun, özel amaçla ve ticari nitelik taşımayan fiilleri tasarım hakkının istisnaları arasında kabul eder. Kişinin evinde kendi kullanımı için gerçekleştirdiği sınırlı fiil ile ürünleri seri şekilde üretip satması aynı değildir.
“Kişisel kullanım” savunması ticari satış, reklam, sipariş toplama veya gelir elde etme faaliyetine dönüşürse istisna uygulanmaz.
Deneysel kullanım serbest midir?
Deney amacıyla yapılan fiiller Kanundaki istisnalar arasındadır. Bunun amacı teknik veya akademik araştırmanın tasarım hakkıyla gereksiz şekilde engellenmemesidir. Deney istisnası, rakibin ürünü “test ediyoruz” diyerek ticari pazara sürmesine izin vermez.
Fiilin gerçek amacı, ölçeği ve sonuçların nasıl kullanıldığı değerlendirilir.
Eğitim amacıyla tasarım görseli kullanılabilir mi?
Atıf veya eğitim amacıyla çoğaltma, dürüst ticari uygulamalarla bağdaşması, tasarımın normal kullanımını haksız biçimde zedelememesi ve kaynağın belirtilmesi şartlarıyla istisna kapsamında değerlendirilebilir. Akademik sunumda örnek gösterme ile ürünü ticari katalogda kopyalayarak satışa sunma aynı değildir.
Telif hakları da tasarım görselleri üzerinde ayrıca gündeme gelebileceğinden her kullanım yalnızca SMK m.59 açısından değerlendirilmemelidir.
Yabancı gemi ve hava araçları neden istisnadır?
Uluslararası ulaşımın kesintiye uğramaması için, başka ülkede kayıtlı gemi veya hava araçlarının geçici olarak Türkiye sınırlarına girmesi ve bunların onarımına yönelik belirli yedek parça/aksesuar ithalatı ile onarım fiilleri tasarım hakkının istisnaları arasında düzenlenmiştir.
İstisnanın amacı Türkiye pazarına sürekli ticari ürün ithalatını serbest bırakmak değildir; geçici ulaşım aracının işleyişini sürdürebilmesini sağlamaktır.
Yedek parçada tasarım hakkı her zaman ileri sürülebilir mi?
Yedek parça uyuşmazlıklarında SMK m.58’deki teknik/mekanik bağlantı istisnaları, bileşik ürün görünürlüğü, onarım amacı ve m.59’daki hak kapsamı birlikte incelenmelidir. Her yedek parça otomatik olarak koruma dışında değildir.
Özellikle otomotiv ve beyaz eşya sektöründe parçanın normal kullanımda görünür olup olmadığı ve görünümün yalnızca teknik zorunluluktan kaynaklanıp kaynaklanmadığı kritik önemdedir.
Tasarım hakkı alan adını veya reklam görselini engeller mi?
Tasarım hakkı esas olarak ürün görünümüne yöneliktir. Bir reklamda tescilli tasarımın görselinin kullanılması, ürünün satışa sunulduğunu veya kopya ürün ticaretini gösteriyorsa ihlal delili olabilir. Ancak sırf bir kelimenin alan adında kullanılması tasarım hukukundan çok marka ve haksız rekabet hükümleriyle ilgilidir.
Grafik arayüz veya grafik sembol tasarımı tescilli ise dijital görsel kullanım ayrıca tasarım koruması bakımından değerlendirilebilir.
Tasarım lisansı verilebilir mi?
Evet. Tasarım hakkı lisans sözleşmesine konu olabilir. Hak sahibi belirli ürünler, bölgeler, süreler veya kullanım biçimleri bakımından üçüncü kişiye izin verebilir. Lisansın kapsamı aşıldığında hak sahibi sözleşme ve tasarım hakkından doğan taleplere başvurabilir.
Lisans ilişkisinin sicile kaydı ve üçüncü kişilere etkisi SMK’nın sınai mülkiyet haklarına ilişkin genel işlem hükümleriyle birlikte değerlendirilir.
Tasarım hakkı devredilebilir mi?
Tescilli tasarım malvarlığı hakkı olarak devredilebilir, miras yoluyla geçebilir, lisans ve diğer hukuki işlemlere konu olabilir. Devir, tasarımcılık sıfatını değiştirmez; tasarımcı ile hak sahibi farklı kişiler olabilir.
Şirket satın almalarında tasarım portföyünün sicil sahibi, yenileme tarihleri, lisanslar ve uyuşmazlıkları ayrıca incelenmelidir.
Koruma kapsamı nasıl belirlenir?
Koruma kapsamının merkezinde tescildeki görsel anlatımlar ve tasarımın bilgilenmiş kullanıcı üzerinde bıraktığı genel izlenim vardır. Tasarımcının seçenek özgürlüğü, teknik zorunluluklar ve önceki tasarım külliyatı koruma genişliğini etkiler.
Çok kalabalık bir tasarım alanında küçük ama belirgin farklar daha önemli olabilir. Tasarımcının özgürlük alanının geniş olduğu sektörde ise daha güçlü görsel ayrım beklenebilir.
İhlal analizinde kopya ürün nasıl karşılaştırılır?
- Tescil görsellerini ve koruma dışında bırakılmış kısımları belirleyin.
- İhtilaflı ürünün bütün görünüşlerini aynı açılardan kaydedin.
- Ortak ve farklı görsel özellikleri ayırın.
- Teknik fonksiyonun zorunlu kıldığı unsurları değerlendirme dışına alın.
- Bilgilenmiş kullanıcı profilini belirleyin.
- Tasarımcının seçenek özgürlüğünü dikkate alın.
- Genel izlenimin farklı olup olmadığını bütünsel olarak değerlendirin.
- Tescilsiz tasarımda ayrıca kopyalama bağlantısını ispatlayın.
Tasarım ihlalinde hangi hukuki yollar kullanılabilir?
SMK’nın sınai mülkiyet haklarına ilişkin genel hukuk davası hükümleri çerçevesinde ihlalin tespiti, önlenmesi, durdurulması, sonuçlarının ortadan kaldırılması ve şartları varsa tazminat talepleri ileri sürülebilir. Devam eden ihlalde ihtiyati tedbir de önem taşır.
Görev ve yetki SMK m.156’ya göre Fikrî ve Sınaî Haklar Hukuk Mahkemesi sistemi içinde belirlenir.
Resmî kaynaklar ve ilgili rehberler
Güncel tasarım mevzuatı için TÜRKPATENT Tasarım ve TÜRKPATENT Mevzuat sayfaları esas alınmalıdır. Teknik fonksiyon istisnası için SMK m.58 rehberimizi, önceki kullanım hakkı için SMK m.60 rehberimizi, hükümsüzlük için SMK m.77-79 rehberimizi inceleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Tescilli tasarım sahibi hangi fiilleri engelleyebilir?
İzinsiz üretim, piyasaya sunma, satış, ithalat, ticari kullanım ve bu amaçlarla stoklama başlıca yasaklanabilir fiillerdir.
Tescilsiz tasarım da aynı ölçüde korunur mu?
Hayır. Tescilsiz tasarımda kullanımın korunan tasarımın kopyalanması sonucu gerçekleşmesi gerekir.
Bağımsız yaratılan benzer tasarım tescilsiz hakkı ihlal eder mi?
Kopyalama bağlantısı yoksa ve bağımsız yaratım makul olarak kabul edilebiliyorsa tescilsiz tasarım hakkı ihlal edilmiş sayılmaz.
Kişisel kullanım ihlal midir?
Özel amaçla ve ticari olmayan fiiller Kanundaki istisna kapsamındadır.
Deney amacıyla kullanım serbest mi?
Gerçek deneysel fiiller istisna kapsamındadır; ticari satış deney gerekçesiyle serbest hâle gelmez.
Tasarım ürünü satışa koymak için satışın tamamlanması gerekir mi?
Hayır. Ürünün ticari olarak piyasaya sunulması veya satışa arz edilmesi de hak kapsamına girer.
Tasarım hakkı ithalata karşı kullanılabilir mi?
Evet. Koruma kapsamındaki ürünün izinsiz ticari ithalatı engellenebilir.
Tescilli tasarımda kopyalama ispatı şart mı?
Hayır. Tescilli tasarımda koruma kapsamına giren fiil değerlendirilir; tescilsiz tasarımda kopyalama ayrıca önem taşır.
Sonuç
SMK m.59 tescilli tasarımı güçlü bir ticari münhasır hak olarak korurken, tescilsiz tasarımı yalnızca kopyalamaya karşı daha dar biçimde korur. Tescilli hak üretimden ithalata ve stoklamaya kadar ekonomik zincirin farklı aşamalarına uygulanabilir. Bununla birlikte kişisel kullanım, deney, belirli eğitim/atıf kullanımları ve geçici yabancı ulaşım araçlarına ilişkin istisnalar tasarım tekelinin sınırlarını oluşturur.
Hukukçu İncelemesi ve E-E-A-T
Bu içerik 11 Eylül 2026 tarihinde 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.59 ile bağlantılı m.55-60 hükümleri ve TÜRKPATENT’in güncel tasarım mevzuatı esas alınarak hazırlanmıştır. Yazar ve inceleyen: Av. Halil Bakırcı, Mersin Barosu Sicil No: 3472.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
