CISG Madde 9: Ticari Teamüller ve Taraflar Arasındaki Uygulamalar Ne Zaman Bağlayıcıdır? | 2026
Kısa ve net cevap: CISG m.9 iki ayrı bağlayıcılık kaynağı düzenler. Taraflar, aralarında açık veya örtülü olarak kabul ettikleri teamüller ile kendi aralarında oluşturdukları yerleşik uygulamalarla bağlıdır. Ayrıca aksi kararlaştırılmadıkça, tarafların bildiği veya bilmesi gereken ve uluslararası ticarette ilgili türdeki sözleşmeler bakımından yaygın olarak bilinen ve düzenli biçimde uygulanan ticari teamüller de sözleşmeye örtülü olarak dahil edilmiş sayılabilir. Bu nedenle Incoterms, sektör uygulamaları ve tarafların yıllardır sürdürdüğü sipariş-ödeme düzeni, şartları varsa CISG’nin tamamlayıcı hükümlerinden önce uygulanabilir.
CISG Madde 9 Ne Düzenler?
CISG m.9, yazılı sözleşme metninin dışında tarafların ticari ilişkisinin içeriğini belirleyebilen iki temel kaynağı düzenler: tarafların kendi aralarında kabul ettiği teamül ve yerleşik uygulamalar ile uluslararası ticarette belirli şartları taşıyan genel teamüller. Hüküm, uluslararası satışın yalnız imzalı sözleşme maddelerinden ibaret olmadığını kabul eder.
M.9/1, tarafların üzerinde anlaştığı teamülleri ve kendi aralarında oluşturdukları uygulamaları bağlayıcı kılar. M.9/2 ise tarafların açıkça kararlaştırmadığı bazı uluslararası teamüllerin dahi, bilgi ve yaygınlık şartları gerçekleşiyorsa sözleşmeye örtülü olarak uygulanmasını sağlar.
UNCITRAL Digest, m.9 kapsamındaki geçerli teamül ve uygulamanın CISG’nin tamamlayıcı kurallarına üstün gelebileceğini açıklar. Bu nedenle teslim, ödeme, belge sunumu, sipariş onayı veya ticari iletişim konusunda önce sözleşme ve m.9 kaynakları, sonra CISG’nin varsayılan hükümleri incelenmelidir.
Tarafların Kararlaştırdığı Teamül Ne Zaman Bağlayıcıdır?
CISG m.9/1 uyarınca taraflar, üzerinde anlaştıkları herhangi bir teamülle bağlıdır. Bu anlaşma açık olabileceği gibi taraf iradesinden örtülü biçimde de anlaşılabilir. Tarafların “ICC Incoterms® 2020 FCA Mersin Limanı” şeklinde açık bir atıf yapması tipik örnektir.
M.9/1’deki kararlaştırılmış teamülün uluslararası ölçekte yaygın olması şart değildir. Taraflar belirli bir yerel liman uygulamasını veya kendi sektörlerinde kullanılan özel bir yöntemi açıkça sözleşmeye dahil etmişse, bunun m.9/2’deki genel yaygınlık şartlarını taşıması aranmaz. Çünkü bağlayıcılığın kaynağı tarafların anlaşmasıdır.
Ancak hangi teamülün hangi versiyonunun kararlaştırıldığı açık olmalıdır. “FOB” yazmak yerine belirli yer ve Incoterms yılı belirtilmesi, “UCP uygulanır” deniyorsa hangi kuralların kastedildiğinin yazılması yorum riskini azaltır. Ticari kısaltmanın farklı hukuk sistemlerinde başka anlamı olabileceği unutulmamalıdır.
Taraflar Arasında Yerleşik Uygulama Ne Zaman Oluşur?
CISG m.9/1’in ikinci kolu, tarafların kendi aralarında oluşturduğu uygulamaları bağlayıcı kılar. Bu uygulama, aynı tarafların ticari ilişkilerinde belirli davranış biçimini düzenli biçimde tekrar etmesi ve karşılıklı beklenti yaratmasıyla oluşur.
UNCITRAL Digest’te yer alan kararlarda, tek bir önceki işlem veya yalnız iki münferit uygulamanın her zaman yeterli olmadığı; uygulamanın belirli süre ve sıklık göstermesinin arandığı örnekler vardır. Ancak CISG sabit bir “en az üç işlem” veya “en az bir yıl” sayısı koymaz. Dolayısıyla mevzuatta bulunmayan sayısal eşik kullanılmamalıdır.
Örneğin satıcı üç yıldır alıcının siparişlerini ayrıca kabul mesajı göndermeden doğrudan sevk ediyor ve alıcı da bu modeli sürekli kullanıyorsa, taraflar arasında siparişin nasıl işlendiğine ilişkin uygulama oluşabilir. Buna karşılık tek bir geçmiş sevkiyat, sonraki tüm sözleşmeler için otomatik bağlayıcı uygulama yaratmaz.
CISG m.9/2’de Uluslararası Ticari Teamül Testi Nedir?
M.9/2, tarafların aksi yönde anlaşmadığı durumda belirli uluslararası ticari teamüllerin sözleşmeye örtülü olarak uygulanmasını sağlar. Bunun için teamülün taraflarca bilinmesi veya bilinmesi gerekmesi ve uluslararası ticarette ilgili türdeki sözleşmelerin taraflarınca yaygın olarak bilinip düzenli biçimde uygulanması gerekir.
Bu hüküm her sektör alışkanlığını bağlayıcı hukuk kuralına dönüştürmez. Teamülün hem bilgi hem de uluslararası yaygınlık ve düzenli uygulanma şartlarını taşıması gerekir. Yerel, dar veya sadece bir tarafın kendi şirket içi pratiği m.9/2 standardını karşılamaz.
Ayrıca teamülün ilgili ticaret türüne ait olması önemlidir. Tahıl ticaretindeki uygulama, endüstriyel makine satışına otomatik olarak uygulanmaz. Sektör, ürün, pazar ve işlem türü somutlaştırılır.
Tarafın Teamülü Bilmesi veya Bilmesi Gerekmesi Ne Demektir?
CISG m.9/2 yalnız teamülün varlığına değil, tarafların bilgi durumuna da bakar. Taraflar teamülü fiilen biliyorsa şartın ilk kısmı gerçekleşir. Ayrıca profesyonel ticari konumları nedeniyle ilgili teamülü bilmeleri bekleniyorsa bilmesi gerekme ölçütü gündeme gelir.
Bu değerlendirme somut sektöre göre yapılır. Yıllardır uluslararası deniz taşımacılığıyla ihracat yapan profesyonel şirketin belirli, yaygın deniz ticareti uygulamalarına aşinalığı ile ilk kez dış ticaret yapan küçük işletmenin bilgi düzeyi aynı değildir. Ancak yalnız “ben bilmiyordum” demek, objektif olarak bilinmesi gereken uluslararası teamülü devre dışı bırakmaz.
Tarafın uzmanlığı, önceki işlemleri, meslek kuruluşları, kullanılan standart sözleşmeler ve sektörel belgeler bilgi değerlendirmesinde önem taşır.
Yaygın Bilinen ve Düzenli Uygulanan Teamül Nasıl Belirlenir?
M.9/2, teamülün uluslararası ticarette belirli tür sözleşmelerin taraflarınca yaygın olarak bilinmesini ve düzenli olarak uygulanmasını arar. Bu iki unsur, geçici veya dar bir alışkanlığın bağlayıcı teamül sayılmasını önler.
Bir uygulamanın internette birkaç yerde yazılmış olması yeterli değildir. Ticaret odası kayıtları, sektör birlikleri, standart kurallar, uluslararası kurum dokümanları, uzman görüşü ve gerçek işlem pratiği teamülün varlığını gösterebilir. ICC tarafından yayımlanan ve uluslararası ticarette yaygın kullanılan Incoterms kuralları bunun en bilinen örneklerinden biridir; ancak somut sözleşmede hangi terimin ve hangi versiyonun kullanıldığı yine önemlidir.
Teamül iddiasını ileri süren taraf, teamülün içeriğini ve somut işlemle bağlantısını ispatlayacak belgeleri dosyaya koymalıdır. Mahkemenin her ticari teamülü kendiliğinden bildiği varsayılmamalıdır.
Incoterms CISG m.9 Kapsamında Nasıl İşlev Görür?
Incoterms, ICC tarafından yayımlanan ticari teslim kurallarıdır. Taraflar belirli bir Incoterms terimini sözleşmeye açıkça dahil ettiğinde, m.9/1 ve taraf iradesi kapsamında o terim teslim, masraf ve risk paylaşımında belirleyici olur. CISG’nin varsayılan teslim veya risk hükümleri, özel düzenleme bulunan ölçüde geri planda kalabilir.
Ancak Incoterms, CISG’nin tamamını değiştiren bir satış kanunu değildir. Malın sözleşmeye uygunluğu, ayıp bildirimi, tazminat veya sözleşmeden dönme gibi konular yalnız Incoterms terimi yazıldığı için çözülmüş olmaz. CISG uygulanmaya devam eder.
Sitemizdeki Incoterms 2020 teslim, risk ve gümrük rehberi bu ayrımı ayrıntılı açıklar. Sözleşmede terim, yer ve yıl birlikte yazılmalıdır.
Önceki Siparişler Yeni Sözleşmeyi Nasıl Etkiler?
Tarafların geçmiş siparişleri hem CISG m.8/3 yorumunda hem m.9/1 yerleşik uygulama bakımından önem taşıyabilir. İki madde arasında fark vardır: m.8 geçmiş uygulamayı bir beyanın anlamını belirlemek için kullanabilir; m.9 ise yeterince yerleşmiş uygulamayı sözleşmenin bağlayıcı içeriğinin parçası hâline getirebilir.
Örneğin taraflar yirmi sipariş boyunca her ayın sonunda toplu fatura kesip 30 gün içinde ödeme yapmışsa, bu düzenin yerleşik uygulama oluşturup oluşturmadığı incelenebilir. Sonraki sipariş metni ödeme zamanında sessizse, geçmiş uygulama m.9 kapsamında tamamlayıcı olabilir.
Ancak yeni sözleşmede açıkça farklı bir ödeme tarihi yazılmışsa, açık yeni sözleşme hükmü yerleşik uygulamanın önüne geçebilir. Taraflar eski uygulamayı yeni sözleşmeyle değiştirme özgürlüğüne sahiptir.
Fatura ve Ödeme Alışkanlığı Yerleşik Uygulama Sayılır mı?
Faturalarda sürekli aynı banka hesabının yazması, aynı para biriminin kullanılması veya ödemenin belirli yöntemle yapılması taraflar arasındaki uygulamaya delil olabilir. Fakat tek veya iki fatura her durumda yerleşik uygulama oluşturmaz. UNCITRAL Digest’te iki faturadaki banka hesabı kaydının tek başına yeterli görülmediği karar örnekleri vardır.
Bu nedenle ödeme uygulaması iddiasında kaç işlem bulunduğu, ne kadar süredir aynı yöntem izlendiği, karşı tarafın buna itiraz edip etmediği ve her iki tarafın davranışının tutarlı olup olmadığı incelenir. Sabit bir sayısal eşik yoktur; niteliksel yerleşiklik aranır.
Ödeme yeri CISG m.57’de ayrıca düzenlenir. Yerleşik uygulama veya açık sözleşme hükmü varsa bu özel düzenlemeler m.57’nin varsayılan çözümünden önce dikkate alınabilir.
Teamül ve Yerleşik Uygulama Nasıl İspatlanır?
- Geçmiş sözleşmeler ve sipariş formları.
- Faturalar ve banka dekontları.
- Teslim belgeleri, konşimentolar ve taşıma kayıtları.
- Teklif ve sipariş teyidi e-postaları.
- Tarafların genel işlem şartları.
- Sektör birliklerinin veya ticaret odalarının yayımladığı kurallar.
- ICC gibi uluslararası kuruluşların standart metinleri.
- Tarafların uzun süreli yazışmalarındaki tutarlı uygulama.
- Uzman görüşü ve sektörel uygulamayı gösteren güvenilir belgeler.
İspatın amacı yalnız bir uygulamanın varlığını göstermek değil, içeriğini ve somut sözleşmeyle ilişkisini ortaya koymaktır. “Sektörde böyle yapılır” biçimindeki soyut iddia yeterli değildir.
Sözleşme, Teamül ve CISG Arasında Öncelik Nasıl Kurulur?
CISG sisteminde taraf iradesi m.6 ile güçlü biçimde korunur. Açık sözleşme hükmü, tarafların kabul ettiği teamül ve yerleşik uygulama sözleşme içeriğini belirleyebilir. UNCITRAL Digest, m.9 kapsamındaki geçerli teamülün CISG’nin tamamlayıcı hükümlerine üstün gelebileceğini belirtir.
Uygulamada öncelik analizi şu sırayla yapılabilir: Önce açık sözleşme maddeleri ve özel şartlar; ardından tarafların kabul ettiği teamül ve yerleşik uygulamalar; şartları gerçekleşmişse m.9/2 uluslararası teamülleri; bunların düzenlemediği alanlarda CISG’nin varsayılan hükümleri. Geçerlilik veya emredici hukuk sorunları ayrıca değerlendirilir.
Tarafların yeni sözleşmede önceki uygulamadan açıkça ayrılması mümkündür. Bu nedenle her yeni sözleşme, geçmiş ticari ilişkinin otomatik tekrarı kabul edilmemelidir.
Somut Uygulama Örnekleri
Örnek 1 – Sürekli aynı ambalaj: Türk satıcı ile Belçikalı alıcı beş yıl boyunca ürünü deniz taşımacılığına uygun aynı özel ambalajla teslim etmiş ve sözleşmeler bu konuda sessiz kalmışsa, bu uygulamanın m.9/1 kapsamında bağlayıcılığı incelenir.
Örnek 2 – Incoterms: Taraflar “FCA Mersin Limanı, Incoterms® 2020” yazmışsa teslim ve riskle ilgili ilgili Incoterms kuralı sözleşmenin parçasıdır. CISG’nin diğer hükümleri devam eder.
Örnek 3 – İki fatura: Satıcı yalnız iki geçmiş faturada aynı banka hesabını göstermişse bunun tek başına yerleşik ödeme uygulaması sayılacağı varsayılmaz. Süre, sıklık ve karşılıklı kabul incelenir.
Örnek 4 – Sektör teamülü: Uluslararası metal ticaretinde iddia edilen özel tolerans kuralı için yalnız satıcının kendi şirket pratiği yeterli değildir; m.9/2’deki bilme, yaygın bilinme ve düzenli uygulanma şartları ispatlanmalıdır.
2026 İçin CISG m.9 Kontrol Listesi
- Sözleşmede açık teamül veya standart kurala atıf olup olmadığını belirleyin.
- Incoterms kullanılıyorsa terim, yer ve yıl bilgisini kontrol edin.
- Taraflar arasındaki geçmiş işlem sayısı ve süresini tespit edin.
- Uygulamanın gerçekten tutarlı ve karşılıklı olup olmadığını inceleyin.
- Tek veya sınırlı işlemi otomatik yerleşik uygulama saymayın.
- M.9/2 teamülünde tarafların bilme veya bilmesi gerekme şartını değerlendirin.
- Teamülün ilgili uluslararası ticaret alanında yaygın ve düzenli uygulanıp uygulanmadığını belgeleyin.
- M.8 yorum işlevi ile m.9 bağlayıcılık işlevini birbirinden ayırın.
- Yeni sözleşmenin eski uygulamayı değiştirip değiştirmediğini kontrol edin.
- Teamül iddiasını resmî veya güvenilir sektörel kaynaklarla destekleyin.
Taraf beyanlarının yorumlanması için CISG m.8 rehberimizi, CISG’nin genel yorum metodolojisi için CISG m.7 rehberimizi inceleyebilirsiniz.
Genel İşlem Şartları ile Ticari Teamül Aynı Şey midir?
Hayır. Genel işlem şartları bir tarafın çok sayıda sözleşmede kullanmak üzere önceden hazırladığı sözleşme hükümleridir; ticari teamül ise m.9’un şartları altında taraf anlaşmasından, yerleşik uygulamadan veya uluslararası ticarette yaygın ve düzenli uygulamadan doğar. Satıcının standart satış şartlarında bir hüküm bulunması, o hükmü kendiliğinden uluslararası teamül hâline getirmez.
Genel işlem şartlarının sözleşmeye dahil olup olmadığı CISG’nin sözleşme kurulması ve m.8 yorum sistemiyle değerlendirilirken, m.9 ayrı bir bağlayıcılık kaynağıdır. Taraflar genel şartlarda Incoterms veya başka standart kurala açıkça atıf yapmışsa, o atfın sözleşmeye dahil olması hâlinde m.9/1 bağlantısı kurulabilir. Ancak “şirketimiz her zaman böyle yapar” ifadesi m.9/2’deki uluslararası yaygınlık şartını karşılamaz.
Yeni Sözleşmeyle Yerleşik Uygulama Nasıl Değiştirilir?
Taraflar m.6 kapsamındaki sözleşme özgürlükleri çerçevesinde geçmişte oluşmuş uygulamadan yeni sözleşmeyle ayrılabilir. Bunun için yeni metinde eski uygulamayla çelişen konunun açık düzenlenmesi gerekir. Örneğin önceki yıllarda ödeme sürekli 30 gün vadeli yapılmışsa, yeni sözleşmede “bedel teslimden önce peşin ödenir” hükmü eski uygulamayı sürdürme iddiasına karşı güçlü ve açık yeni düzenlemedir.
Uyuşmazlığı azaltmak için uzun süreli ticari ilişkilerde “bu sözleşme, ödeme ve teslim konusunda önceki uygulamaların yerine geçer” gibi açık düzenlemeler kullanılabilir. Böyle bir hükmün kapsamı yine m.8’e göre yorumlanır. Tarafların sözleşme sonrasındaki davranışları yeni hükmü fiilen değiştirip değiştirmedikleri tartışmasını ayrıca doğurabilir.
Teamülün Geçerliliği ile Uygulanabilirliği Aynı Şey midir?
Hayır. CISG m.9 bir teamülün tarafları hangi şartlarda bağladığını düzenler; teamülün geçerliliği ise CISG m.4 kapsam sınırı nedeniyle uygulanacak iç hukukta ayrıca değerlendirilebilir. UNCITRAL Digest bu ayrımı açıkça vurgular. Bu nedenle emredici hukuka aykırı bir uygulamanın m.9’da teamül olduğu ileri sürülse bile, geçerlilik sorunu ayrıca çözülmelidir.
Dosyada önce teamülün m.9/1 veya m.9/2 şartlarını taşıyıp taşımadığı, sonra somut hukuk düzeninde geçerliliğini etkileyen emredici bir kural bulunup bulunmadığı incelenmelidir. Böylece ticari pratik ile zorunlu hukuk kuralı birbirine karıştırılmaz.
Hukuki Dayanak ve Resmî Kaynaklar
- UNCITRAL – CISG resmî metni
- UNCITRAL – CISG Digest, Article 9
- UNCITRAL – International Commercial Contracts Legal Guide
- ICC – Incoterms Rules
Sık Sorulan Sorular
Tarafların kabul ettiği teamül yazılı olmak zorunda mı?
CISG m.9/1 teamülün bağlayıcılığını tarafların anlaşmasına bağlar; anlaşma açık veya somut koşullardan örtülü olarak anlaşılabilir.
Yerel teamül m.9/1 kapsamında uygulanabilir mi?
Taraflar o teamülü kabul etmişse m.9/1 için uluslararası yaygınlık şartı aranmaz.
Yerleşik uygulama için kaç önceki işlem gerekir?
CISG sabit sayı koymaz. Süre, sıklık ve tarafların ortak beklentisi değerlendirilir.
Tek önceki işlem yeterli midir?
UNCITRAL Digest’te tek veya sınırlı işlemleri yeterli görmeyen kararlar vardır. Somut ilişki incelenir.
Incoterms CISG’nin tamamını kaldırır mı?
Hayır. İlgili teslim, masraf ve risk düzenini belirler; CISG’nin diğer alanları devam eder.
M.9/2 teamülü için tarafın fiilen bilmesi şart mı?
Hayır. Hüküm bilme veya bilmesi gerekme ölçütünü birlikte kullanır.
Her sektör alışkanlığı bağlayıcı mıdır?
Hayır. M.9/2 için uluslararası ticarette ilgili sözleşme türünde yaygın bilinme ve düzenli uygulanma gerekir.
Önceki ödeme biçimi yeni sözleşmeyi bağlar mı?
Yeterince yerleşik uygulama oluşmuşsa etkili olabilir; yeni sözleşmede açıkça farklı hüküm varsa o hüküm ayrıca değerlendirilir.
Teamül CISG hükmünden önce uygulanabilir mi?
Şartları gerçekleşen kararlaştırılmış teamül veya yerleşik uygulama, CISG’nin tamamlayıcı hükümlerine üstün gelebilir.
Teamül nasıl ispatlanır?
Geçmiş işlemler, sektör kuralları, uluslararası standart metinler, uzmanlık ve ticari belgeler birlikte kullanılabilir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.