Hazırlama, Tamamlama ve Temizleme İşleri Çalışma Süresine Dahil mi? 4857 Sayılı Kanun ve Yönetmelik (2026)
Kısa ve net cevap: Evet. İşyerinde asıl işin düzenli biçimde yürütülebilmesi için işin başlangıcından önce veya bitiminden sonra yaptırılan hazırlama, tamamlama ve temizleme işleri işçinin çalışma süresine dahildir. 4857 sayılı İş Kanunu m.70 ve Hazırlama, Tamamlama ve Temizleme İşleri Yönetmeliğine göre bu işler, asıl iş için belirlenen günlük çalışma sürelerinden önce veya sonra yaptırılabilir; ancak asıl iş ile bu işlerin toplamı günde 11 saati aşamaz. Hazırlama, tamamlama ve temizleme işleri için işçi günde en çok 2 saat daha çalıştırılabilir. Bu süreler ücret ve fazla çalışma hesabında yok sayılamaz; haftalık toplam 45 saati aşıyorsa, denkleştirme ve diğer şartlar saklı kalmak üzere fazla çalışma hesabına girer.
Hazırlama, tamamlama ve temizleme işi nedir?
Hazırlama işleri, asıl üretim veya hizmet faaliyeti başlamadan önce işyerini, makineyi, ekipmanı veya çalışma alanını işe hazır hâle getiren faaliyetlerdir. Makinenin çalıştırılması için gerekli kontroller, üretim hattının hazırlanması, tezgâhın kurulması veya işin güvenli başlayabilmesi için yapılan teknik hazırlıklar bu kapsama girebilir.
Tamamlama işleri, asıl işin sona ermesinden sonra üretimin veya hizmetin güvenli ve düzenli biçimde kapatılması için yapılması gereken faaliyetlerdir. Makinenin güvenli kapatılması, üretim kayıtlarının tamamlanması, işlenen malzemenin uygun alana alınması veya sürecin ertesi güne hazırlanması gibi işler örnek olabilir.
Temizleme işleri ise işin yürütülmesi sırasında ortaya çıkan atık, kir, kalıntı veya risklerin giderilmesi için yapılan ve asıl işin düzenli yürütülmesiyle bağlantılı faaliyetlerdir. İşyerinde profesyonel temizlik hizmeti ayrı bir asıl iş olarak yürütülüyorsa bunun hukuki niteliği farklı olabilir; Yönetmelik, asıl işin yapılması için gerekli HTT faaliyetlerini hedefler.
Bu işlerin kanuni dayanağı nedir?
İş Kanunu m.70, genel olarak bir işyerinde belirli çalışma saatlerinden önce veya sonra gerekli hazırlama, tamamlama veya temizleme işlerinde çalışacak işçilere ilişkin esasların Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikle gösterileceğini düzenler. Bu yetkiye dayanılarak Hazırlama, Tamamlama ve Temizleme İşleri Yönetmeliği çıkarılmıştır.
Yönetmelik, HTT işlerinin asıl iş için belirlenen günlük çalışma sürelerine eklenebileceğini kabul eder; ancak bunu sınırsız bir ek mesai yetkisi olarak kurmaz. Günde iki saatlik özel üst sınır ile asıl iş ve HTT toplamında 11 saatlik günlük azami süre birlikte uygulanır.
Bu nedenle işveren, vardiya çizelgesine sadece “08.00-17.00” yazıp 07.30’daki makine hazırlığı veya 17.30’daki kapanış temizliğini çalışma süresinden dışlayamaz. İşçinin işveren talimatıyla yaptığı ve işin yürütümü için zorunlu bu faaliyetler kayıt altına alınmalıdır.
Hazırlama, tamamlama ve temizleme işleri ne zaman yaptırılabilir?
Yönetmeliğin sistematiği, bu işlerin asıl iş için belirlenen günlük çalışma süresinin başlama saatinden önce veya bitme saatinden sonra yaptırılmasına imkân verir. Amaç, asıl üretim veya hizmet sırasında yapılamayan ve iş akışını aksatmadan tamamlanması gereken işleri düzenlemektir.
Bununla birlikte mümkün olan işlerin sırf fazla mesai yaratmak veya çalışma gününü uzatmak amacıyla sistematik şekilde vardiya dışına çıkarılması dürüstlük kuralıyla bağdaşmaz. HTT faaliyetinin asıl iş ile teknik ve işlevsel bağlantısı bulunmalıdır.
İşverenin vardiya öncesi toplantı, soyunma-giyinme, güvenlik kontrolü veya malzeme teslimi gibi faaliyetleri de somut niteliğine göre çalışma süresi kapsamında değerlendirilir. Her faaliyet otomatik olarak Yönetmelikteki HTT işi değildir; ancak işverenin emir ve talimatı altında zorunlu olarak geçirilen sürenin hukuki niteliği ayrıca incelenir.
Günde en çok 2 saat kuralı nasıl uygulanır?
Yönetmeliğe göre hazırlama, tamamlama ve temizleme işleri yaptırılan işçiler, bu işlerde günde en çok iki saat daha çalıştırılabilir. Bu sınır, asıl işe ek HTT süresinin özel üst sınırıdır.
Örneğin işçi normal vardiyasını tamamladıktan sonra üç saatlik düzenli temizlik yaptırılıyorsa Yönetmelikteki iki saat sınırı aşılır. İşçinin rıza göstermesi veya fazla çalışma ücretinin ödenmesi bu özel sınırı ortadan kaldırmaz.
İki saatlik sınır “her gün mutlaka iki saat yaptırılabilir” anlamına gelmez. İşin gerektirdiği süre kadar çalışma yapılmalı ve günlük toplam 11 saat sınırı da ayrıca korunmalıdır. Normal vardiya zaten 10 saatse iki saat HTT eklenemez; toplam 11 saat sınırı nedeniyle en fazla bir saatlik alan kalır.
Asıl iş ile HTT toplamı 11 saati aşabilir mi?
Hayır. İş Kanunu m.63 ve Çalışma Süreleri Yönetmeliğindeki günlük azami çalışma kuralı ile HTT Yönetmeliği birlikte uygulandığında, asıl iş ile hazırlama, tamamlama ve temizleme işlerinin toplamı günde 11 saati aşamaz.
Örneğin işçi asıl işte 9,5 saat çalışmışsa o gün en fazla 1,5 saat HTT işi yaptırılabilir. “HTT için ayrıca iki saat hakkımız var” denilerek toplam 11,5 saate çıkarılamaz.
Günlük 11 saat sınırı, haftalık 45 saat hesabından bağımsız bir koruyucu sınırdır. Haftalık toplam düşük olsa bile bir günde 11 saatin aşılması kanuni günlük sınıra aykırıdır.
HTT süreleri fazla çalışma hesabına nasıl girer?
Hazırlama, tamamlama ve temizleme işleri çalışma süresidir. Bu nedenle haftalık çalışma toplamına eklenir. Haftalık süre 45 saati aşıyorsa, denkleştirme ve özel istisnalar saklı kalmak üzere, aşan süre fazla çalışma olarak değerlendirilir.
Örneğin işçi haftada 42 saat asıl iş yapıyor ve beş gün boyunca günde bir saat HTT işi yapıyorsa toplam çalışma 47 saate çıkar. Genel kurala göre 45 saati aşan iki saat fazla çalışma hesabında dikkate alınır.
İşveren HTT süresini “yardımcı iş” veya “temizlik” adıyla ücret hesabından çıkaramaz. Bordroda bu sürelerin görünür olması ve fazla çalışma varsa ilgili zamlı ücretin hesaplanması gerekir.
Ara dinlenmesi ve vardiya arası nasıl korunur?
HTT işlerinin asıl işin başında veya sonunda yaptırılması, işçinin ara dinlenmesi ve vardiyalar arasındaki dinlenme hakkını ortadan kaldırmaz. Günlük çalışma toplamı uzadığında m.68’deki ara dinlenmesi süresi gerçek toplam çalışmaya göre değerlendirilmelidir.
Gece ve posta çalışması bulunan işyerlerinde İş Kanunu m.69 ile postalar hâlinde çalışma yönetmeliğindeki dinlenme kuralları da uygulanır. İşçi vardiyadan sonra HTT çalışması yapmışsa bir sonraki vardiyanın başlangıcı buna göre planlanmalıdır.
İşveren üretim planını, iki saatlik HTT üst sınırına ve 11 saatlik toplam sınıra ek olarak kesintisiz dinlenme haklarını da gözeterek kurmalıdır.
HTT işleri hangi işçilere yaptırılabilir?
Yönetmelik, hazırlama, tamamlama ve temizleme işlerinin mümkün olduğu ölçüde bu işleri yapmaya uygun işçilere yaptırılmasını öngören bir sistem kurar. İşin tehlikesi, işçinin mesleki yeterliliği, sağlık durumu ve gerekli eğitimleri önemlidir.
Özellikle makine temizliği, enerji kesme-kilitleme, kimyasal temizlik veya kapalı alan işlemleri gibi riskli faaliyetler sırf vardiya sonu işi olduğu için eğitimsiz personele bırakılamaz. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki risk değerlendirmesi ve eğitim yükümlülükleri aynen devam eder.
İşçinin normal göreviyle hiçbir bağlantısı bulunmayan ve özel yeterlilik gerektiren riskli işi “temizlik” adı altında yaptırmak hem iş güvenliği hem iş sözleşmesi bakımından sorun yaratabilir.
Pratik örnekler
Örnek 1: Üretim hattı 08.00’de başlıyor. Operatörler 07.30’da zorunlu makine kontrolü ve hat hazırlığı yapıyor. Bu 30 dakika çalışma süresidir; haftalık toplamda dikkate alınmalıdır.
Örnek 2: Vardiya 17.00’de bitiyor, işçiler 17.00-18.00 arasında üretim kalıntılarını temizleyip makineleri kapatıyor. Bu bir saat HTT çalışmasıdır; “vardiya bitti” diye ücretsiz sayılamaz.
Örnek 3: İşçi o gün asıl işte 10 saat çalıştıktan sonra iki saat temizlik yaptırılıyor. Toplam 12 saat olduğu için 11 saatlik günlük sınır aşılmıştır; Yönetmeliğe aykırıdır.
Örnek 4: İşçi normal vardiya dışında üç saat düzenli kapanış işi yapıyor. Günde en çok iki saat HTT sınırı aşılmıştır.
HTT çalışması nasıl ispatlanır?
- Vardiya ve puantaj çizelgeleri.
- Elektronik giriş-çıkış kayıtları.
- Makine açılış/kapanış logları.
- Temizlik kontrol listeleri.
- İşveren talimatları ve e-postalar.
- Kamera ve kart geçiş kayıtları.
- Üretim başlangıç/bitiş raporları.
- İş güvenliği kontrol formları.
- Tanık anlatımları.
- Ücret bordroları ve banka ödemeleri.
Özellikle işçinin fiilen işyerine giriş ve çıkış saatiyle bordrodaki çalışma süresi karşılaştırılmalıdır. Giriş-çıkış arasındaki her dakika otomatik çalışma değildir; ara dinlenmeleri ayrılır. Ancak zorunlu HTT faaliyeti çalışma süresinin içindedir.
İş sağlığı ve güvenliği bakımından neden önemlidir?
HTT işleri birçok işyerinde üretimin en riskli anlarından biridir. Makinenin durdurulması, enerji kesilmesi, kimyasal temizlik veya hareketli parçaların temizlenmesi ciddi kaza riski taşır. İşveren 6331 sayılı Kanun uyarınca gerekli risk değerlendirmesi, eğitim, ekipman ve denetimi sağlamak zorundadır.
İşçinin vardiya sonunda yorgun olması riskleri artırabilir. Bu nedenle günlük çalışma sınırları yalnız ücret hesabı değil iş sağlığı ve güvenliği bakımından da zorunludur.
İş kazası meydana geldiğinde olayın “normal vardiya dışında temizlik sırasında” olması iş kazası niteliğini ortadan kaldırmaz. İşveren talimatıyla işin yürütümü kapsamında yapılan HTT faaliyeti iş ilişkisinin içindedir.
Mersin ve Türkiye geneli uygulama
HTT hükümleri Türkiye genelinde uygulanır. Mersin’de imalat, liman, lojistik, depolama, gıda üretimi, tarım işleme ve sanayi işyerlerinde vardiya öncesi hazırlık ve vardiya sonrası temizlik sık görülür.
Özellikle liman ve depolarda ekipman kontrolü, yükleme sahası hazırlığı ve vardiya kapanış işlemleri; üretim tesislerinde makine açılış-kapanış ve temizlik süreleri puantajda ayrıca izlenmelidir.
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunun tek fiziksel ofisi Mersin’dedir. Türkiye genelindeki işçilik alacağı ve çalışma süresi uyuşmazlıkları zorunlu arabuluculuk kuralları çerçevesinde Mersin’den koordine edilir.
Sık Sorulan Sorular
1. Vardiyadan önce makine hazırlığı çalışma süresi midir?
İşveren talimatıyla asıl işin yapılması için zorunlu hazırlık faaliyeti ise çalışma süresidir.
2. Vardiya sonrası temizlik ücretsiz yaptırılabilir mi?
Hayır. HTT işi çalışma süresidir ve ücret hesabında dikkate alınmalıdır.
3. Günde kaç saat HTT işi yaptırılabilir?
Yönetmeliğe göre asıl işe ek olarak günde en çok iki saat.
4. Normal iş 10 saat sürdüyse iki saat daha temizlik yaptırılabilir mi?
Hayır. Asıl iş ve HTT toplamı günlük 11 saati aşamaz.
5. HTT işi fazla mesai sayılır mı?
Süre haftalık toplamı 45 saatin üzerine çıkarıyorsa genel fazla çalışma hükümleri uygulanır.
6. İşveren bu süreleri bordroya yazmak zorunda mı?
Gerçek çalışma süreleri puantaj ve ücret kayıtlarına doğru yansıtılmalıdır.
7. İşçi iki saatten fazla HTT çalışmasına rıza verirse geçerli olur mu?
Rıza, Yönetmelikteki iki saatlik koruyucu sınırı ortadan kaldırmaz.
8. HTT işi için ayrı ara dinlenmesi gerekir mi?
Toplam günlük çalışma süresi m.68’deki ara dinlenmesi hesabında dikkate alınır.
9. Temizlik sırasında kaza olursa iş kazası olabilir mi?
Evet. İşveren talimatıyla işin yürütümü kapsamında yapılan HTT faaliyeti sırasında gerçekleşen olay 5510 sayılı Kanun şartlarıyla iş kazası olabilir.
10. Soyunma-giyinme süresi her durumda HTT sayılır mı?
Hayır. Faaliyetin işin niteliği gereği zorunlu olup olmadığı ve işverenin talimatı altında geçirilip geçirilmediği somut olarak değerlendirilir.
11. Giriş-çıkış kartı HTT’yi ispatlar mı?
Güçlü bir veridir; ancak işyerinde bulunulan her dakika çalışma değildir. Diğer kayıtlarla birlikte değerlendirilir.
12. Alacak davasından önce arabuluculuk gerekir mi?
Evet. İşçi alacağı ve tazminatı taleplerinde dava şartı arabuluculuk uygulanır.
Resmî kaynaklar ve ilgili içerikler
- Mevzuat Bilgi Sistemi – 4857 sayılı İş Kanunu
- Mevzuat Bilgi Sistemi – Hazırlama, Tamamlama ve Temizleme İşleri Yönetmeliği
- Çalışma süresinden sayılan haller – m.66
- Telafi çalışması – m.64
- İşçi hakları
Hukukçu incelemesi ve güncellik
Bu rehber 15 Eylül 2026 tarihinde yürürlükteki 4857 sayılı İş Kanunu m.63 ve m.70 ile Hazırlama, Tamamlama ve Temizleme İşleri Yönetmeliği esas alınarak hazırlanmıştır. Günde iki saat ve toplam günlük 11 saat sınırları açıkça gözetilmiştir.
Yazar: Av. Halil Bakırcı – Mersin Barosu, Sicil 3472. İnceleme: Av. Emirhan Keskin – Mersin Barosu, Sicil 5507.
Telefon: +90 552 224 43 66
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
