Gemi Kiracısı Gemiyi Sözleşme Dışı Amaçla Kullanabilir mi? TTK m.1125 | 2026

TTK m.1125 geminin kullanımını nasıl sınırlar?

Gemi kirasında kiracı geminin kullanımını devralır; fakat bu yetki sınırsız değildir. TTK m.1125, kiracının gemiyi tahsis edildiği amaca ve sözleşmeye uygun kullanmasını emreder. Böylece geminin ekonomik kullanım yetkisi kiracıya bırakılırken malikin gemisi üzerindeki sözleşmesel ve teknik koruma sınırları devam eder. Kiracı “gemiyi kiraladım, istediğim her ticarette kullanırım” diyemez.

Sınırın iki kaynağı vardır. Birincisi geminin tahsis amacıdır. İkincisi charter party’de kararlaştırılan özel kullanım hükümleridir. Bu iki kaynak birlikte değerlendirilir. Gemi genel yük taşımaya tahsis edilmiş fakat sözleşmede tehlikeli yükler açıkça yasaklanmışsa kiracı tehlikeli yük taşıyamaz. Buna karşılık sözleşmede belirli bir trade açıkça izinli olsa bile geminin teknik özellikleri veya emredici mevzuat bu faaliyete elverişli değilse sözleşme hükmü hukuka aykırı kullanım yetkisi vermez.

“Tahsis amacı” nasıl tespit edilir?

Tahsis amacı yalnız sözleşmenin başlığından çıkarılmaz. Geminin tipi, teknik özellikleri, charter party’nin recitals bölümü, permitted employment maddesi, taşınması öngörülen yükler ve ticaret sahası birlikte incelenir. Bulk carrier, tanker, container vessel veya offshore support vessel gibi farklı gemi türlerinin olağan kullanım alanları farklıdır. Bunun yanında taraflar belirli projeye özgü daha dar bir amaç kararlaştırabilir.

Uyuşmazlıkta broker recap, teklif yazışmaları ve teslim öncesi teknik talepler de önem taşır. Tarafların sözleşme kurulurken hangi faaliyeti hedeflediği açık biçimde belgelenmişse sonradan “ama sözleşmede tek tek yazmıyordu” savunması zayıflar. Buna karşılık belirsiz “lawful trades” ifadesi kullanılmışsa hangi ticaretin izinli olduğu diğer hükümlerle birlikte yorumlanır.

Trading limits neden ayrıca yazılmalıdır?

Gemi kira sözleşmelerinde coğrafi kullanım alanı kritik bir risk maddesidir. Kiracının gemiyi belirli denizler, ülkeler veya limanlar içinde kullanabileceği; savaş bölgesi, yaptırım riski bulunan bölge, buz bölgesi veya sigorta kapsamı dışında kalan limanlara gönderemeyeceği kararlaştırılabilir. TTK m.1125’in sözleşmeye uygun kullanım kuralı bu sınırlamaların hukuki temelini güçlendirir.

Trading limits yalnız ticari tercih değildir. Sigorta poliçesi, klas şartları, bayrak devleti kuralları, savaş riski primleri ve gemi adamlarının güvenliğiyle bağlantılıdır. Kiracı sözleşmeye aykırı biçimde gemiyi excluded area’ya gönderirse ek prim, sigorta teminatının kaybı, geminin tutulması veya mürettebatın güvenliği gibi sonuçlar doğabilir. Bu risklerin yalnız sonradan tazminat talebiyle yönetilmesi yerine önceden yazılı izin prosedürü kurulmalıdır.

Yasak liman veya yaptırım riski bulunan yere sefer emri verilebilir mi?

Kiracı ancak sözleşme ve yürürlükteki hukuk içinde ticari talimat verebilir. Bir liman sözleşmede yasaklanmışsa veya yaptırım rejimi, savaş riski, güvenlik şartları ya da sigorta kapsamı nedeniyle gidilemez durumdaysa kiracının ticari menfaati bu yasağı ortadan kaldırmaz. Kaptanın can ve mal güvenliğini tehlikeye sokacak veya emredici kurala aykırı emri uygulamak zorunda olmadığı da ayrıca değerlendirilir.

Taraflar yaptırım uyum maddesinde hangi otoritelerin listelerinin dikkate alınacağını, “sanctions event” gerçekleştiğinde geminin alternatif limana yönlendirilmesini, ek maliyetin kime ait olacağını ve hangi belgelerin isteneceğini belirlemelidir. Sözleşme dışı kullanım yalnız navlun gelirini değil, geminin hukuki statüsünü etkileyebileceğinden bu maddeler somut ve ölçülebilir olmalıdır.

Tehlikeli veya özel yük taşınmasında hangi sınırlar geçerlidir?

Kiracı, geminin yapısına ve sözleşmedeki kullanım amacına aykırı yük taşıyamaz. Tehlikeli yük, kimyasal, yüksek yoğunluklu dökme yük veya sıcaklık kontrollü yük için geminin teknik donanımı ve sertifikaları uygun olmalıdır. Sözleşmede yasak yük listesi varsa bu liste bağlayıcıdır. “Lawful merchandise” gibi genel bir ifade özel güvenlik ve teknik şartları ortadan kaldırmaz.

Yükün niteliği gemiye fiziksel zarar veriyorsa veya sonraki seferleri etkileyen kontaminasyon yaratıyorsa kiracının sorumluluğu gündeme gelir. Tank veya ambar temizliği, fumigasyon, residue disposal ve sonraki yük için hazırlık masrafları sözleşmede kime ait olacağı belirtilmelidir. TTK m.1125’in kullanım sınırı, bu tür taleplerin “normal işletme” sayılıp sayılmayacağının başlangıç noktasını oluşturur.

Gemide bırakılan malzeme ve teçhizatı kiracı kullanabilir mi?

Evet. TTK m.1125, kiracının gemide bulunan ve kiraya veren tarafından bırakılmış malzeme ve teçhizatı kullanabileceğini açıkça kabul eder. Bunun karşılığında kira sonunda bunların aynı tür ve nitelikte tamamlanarak geri verilmesi gerekir. Bu düzenleme geminin fiilen işletilebilmesi için gerekli onboard stores ve ekipmanın günlük kullanımını mümkün kılar.

Ancak “kullanabilme” hakkı malzemeyi sınırsız şekilde elden çıkarma yetkisi değildir. Kullanım geminin işletilme amacıyla bağlantılı olmalı ve iade yükümlülüğü gözetilmelidir. Teslimde ayrıntılı inventory hazırlanması bu nedenle önemlidir. Hangi spare parts, tools, ropes, safety equipment, lubricants veya consumables bulunduğu miktar ve durumuyla kayıt altına alınmalıdır.

İade sırasında “aynı tür ve nitelik” nasıl uygulanır?

Kanun, birebir aynı fiziksel malzemenin korunmasını değil, kullanılan malzeme ve teçhizatın aynı tür ve nitelikte tamamlanmasını öngörür. Örneğin gemide bırakılan standart sarf malzemesi kullanılmışsa iade sırasında eşdeğer kalite ve türde miktarın tamamlanması gerekir. Kullanım ömrü olan teknik yedeklerde ise marka, üretici onayı, teknik spesifikasyon ve class şartları önem taşıyabilir.

Ucuz ama teknik olarak uyumsuz bir parçanın yerine konulması “aynı tür ve nitelik” şartını karşılamaz. Sözleşmede minimum kalite, OEM/approved maker şartı veya sertifikalı ekipman zorunluluğu varsa bunlara uyulmalıdır. Redelivery inventory, teslim inventory’siyle satır satır karşılaştırılmalıdır.

Yakıt da m.1125 kapsamındaki malzeme sayılır mı?

Yakıtın hukuki ve sözleşmesel rejimi charter modeline göre ayrıca belirlenir. Gemi kirasında işletme giderleri kural olarak kiracıya ait olduğundan bunker teslim ve iade miktarları çoğunlukla ayrı maddede düzenlenir. TTK m.1125’in gemide bırakılan malzeme ve teçhizat hükmü, sözleşmedeki özel bunker mekanizmasının yerine geçecek şekilde yorumlanmamalıdır.

Teslim ve iadede Remaining On Board (ROB) miktarı ölçülmeli, yakıtın kalite spesifikasyonu belgelenmeli ve bedelin hangi fiyat üzerinden hesaplanacağı yazılmalıdır. Yakıt kalitesi nedeniyle makine arızası çıkarsa TTK m.1124’teki ayıp/tamir dağılımından farklı bir sorumluluk dosyası doğabilir.

Kiracı gemiye kalıcı değişiklik yapabilir mi?

TTK m.1125 kiracının kullanım yetkisini tanır fakat mülkiyet hakkını devretmez. Geminin yapısına kalıcı müdahale, ekipman sökme, yeni sistem kurma veya class notation’ı etkileyen modifikasyonlar için sözleşmede malikin önceden yazılı onayı aranabilir. Teknik değişiklik bayrak devleti, klas veya emniyet mevzuatı açısından ayrıca izin gerektirebilir.

Kiracının ticari ihtiyaçla yaptığı değişikliğin kira sonunda sökülüp eski hâle getirilip getirilmeyeceği açıkça kararlaştırılmalıdır. Malik değişikliği gemide bırakmak isterse mülkiyet ve bedel konusu; eski hâle getirme istenirse söküm ve survey masrafı düzenlenmelidir. Böylece m.1125 kapsamındaki kullanım yetkisi ile kalıcı tasarruf sınırı netleştirilir.

Sözleşme dışı kullanımın hukuki sonuçları nelerdir?

Sözleşme dışı kullanım borca aykırılıktır. Kiraya veren, ihlalin niteliğine göre kullanımın durdurulmasını, zararın giderilmesini, sözleşmede kararlaştırılmış teminatların işletilmesini ve ağır ihlal hâlinde fesih hakkını gündeme getirebilir. Otomatik fesih sonucu varsayılmaz; charter party’deki breach, notice ve cure period hükümleri ile uygulanacak genel hükümler birlikte incelenir.

Zarar hesabında doğrudan fiziksel hasar, ek sigorta primi, class kaybı, liman veya otorite cezası, geminin piyasadan uzak kalma süresi ve üçüncü kişi talepleri ayrı kalemler olabilir. Ancak her kalem için nedensellik ve gerçek zarar ispatlanmalıdır. Cezai şart varsa onun geçerliliği ve kapsamı ayrıca değerlendirilir.

Sözleşme dışı kullanım üçüncü kişi talebine yol açarsa ne olur?

Kiracının gemiyi izin verilmeyen bir ticarette kullanması üçüncü kişiye zarar verebilir veya gemi üzerinde alacak/haciz riski yaratabilir. TTK m.1122, geminin işletilmesinden dolayı üçüncü kişilerin kiraya verene yönelttiği istemleri kiracının karşılamasını düzenler. Bu nedenle m.1125 ihlali çoğu zaman yalnız malikin sözleşmesel talebiyle sınırlı kalmayabilir.

Örneğin sözleşmeye aykırı bir limana gidilmesi sonucu geminin tutulması veya özel bir hizmet borcunun doğması hâlinde dış ilişkinin hukuki sebebi ayrıca incelenir. Kiraya veren gemiyi serbest bırakmak için teminat vermek zorunda kalırsa rücu konusu m.1122 ve indemnity hükümleriyle birlikte değerlendirilir. Üçüncü kişi talepleri rehberi bu mekanizmayı ayrıntılı açıklar.

Sigorta sözleşme dışı kullanımda ödeme yapmayabilir mi?

Sigorta poliçelerinde trading warranty, excluded area, cargo limitation ve compliance şartları bulunabilir. Kiracının sözleşme dışı kullanımının aynı zamanda poliçe şartını ihlal etmesi, hasar anında teminat tartışması yaratır. Bu nedenle charter party’de izin verilen kullanım ile sigorta poliçesindeki coğrafi ve teknik sınırlar birbiriyle uyumlu olmalıdır.

TTK m.1126 kiracıya sigorta yükümlülüğü getirir. Sadece poliçe yaptırmak yeterli değildir; kira süresi boyunca teminatın öngörülen ticareti kapsaması gerekir. Kiracı, gemiyi poliçe kapsamı dışına çıkaracak sefer planlıyorsa önceden gerekli extension veya ek primi sağlamalıdır.

Klas ve bayrak şartları kullanım sınırını nasıl etkiler?

Klas kuruluşu geminin teknik sınıfını, bayrak devleti ise emniyet ve kayıt yükümlülüklerini belirler. Charter party belirli kullanım için izin verse dahi class veya statutory certificate’ın izin vermediği operasyon yapılamaz. Bu nedenle kiracının ticari planı teknik yetkinlik belgeleriyle sürekli karşılaştırılmalıdır.

Klasın askıya alınmasına yol açacak kullanım, malikin gemisinin ekonomik değerini doğrudan etkiler. Sözleşmede kiracının class’ı koruma, gerekli survey’e erişim sağlama ve olayları malike bildirme yükümlülüğü ayrıca düzenlenebilir. İhlalin giderilmesi için geminin dry-dock’a alınması gerekiyorsa maliyet ve kira hesabı ayrı sözleşme maddeleriyle çözülmelidir.

Kiraya veren kullanım ihlalini nasıl ispatlar?

AIS kayıtları, voyage orders, fixture recap, konişmentolar, manifestolar, liman kayıtları, bunker belgeleri, kaptan raporları, e-posta talimatları ve charter party birlikte incelenir. Bir limanın sözleşmede yasak olup olmadığı sadece geminin rotasına bakılarak değil, o tarihte yürürlükteki charter hükmüyle karşılaştırılarak belirlenir.

Yük türü ihlalinde cargo manifest, mate’s receipt, bill of lading, MSDS veya tehlikeli yük belgeleri önem taşır. Gemideki malzeme eksikliğinde delivery ve redelivery inventory karşılaştırılır. Delil dosyası her iddia için ayrı kurulursa uyuşmazlık daha net çözülür.

Kiracı kullanım talimatlarını yazılı vermeli mi?

Yüksek değerli deniz operasyonlarında sözlü talimat ciddi ispat riski yaratır. Voyage order, port nomination, cargo instruction ve routing değişiklikleri yazılı verilmeli; sözleşmedeki yetkili iletişim adresları kullanılmalıdır. Kaptanın güvenlik gerekçesiyle talimatı yerine getirmemesi hâlinde gerekçe ayrıca kayıt altına alınmalıdır.

Yazılı talimat hem kiracıyı hem maliki korur. Sonradan “bu limanı malik istedi” veya “bu yük için onay verilmişti” tartışmasının önüne geçilir. Özellikle sözleşmenin genel yasağına tek seferlik istisna verilecekse malikin onayı açık ve gemi/sefer bazında olmalıdır.

Mersin Limanı’nda kullanım amacı neden pratik önem taşır?

Mersin Limanı’nda konteyner, genel kargo, dökme yük ve farklı hizmet türleri aynı bölgede yürütülür. Kiralanan geminin terminal operasyonu, draft, yük türü ve liman güvenlik şartlarına uygunluğu kiracının planlama sorumluluğunun parçasıdır. Liman ordinoları ve diğer idari izinler kira sözleşmesindeki kullanım yetkisinden bağımsız olarak sağlanmalıdır.

Kiracının sözleşmede izinli olduğu varsayılan yükü taşıması, liman mevzuatındaki özel yükümlülükleri ortadan kaldırmaz. Liman ordinosu ve kılavuz kaptan zorunluluğu gibi kurallar ayrıca uygulanır.

Redelivery öncesi malzeme kontrolü nasıl yapılmalıdır?

Kira bitiminden önce ortak inventory yapılmalı; eksik malzeme miktarı, kalite ve sertifika bakımından belirlenmelidir. Kiracı son gün toplu şekilde uyumsuz malzeme getirerek yükümlülüğünü yerine getirmiş sayılmamalıdır. Teknik ekip hangi yedeklerin approved type olması gerektiğini kontrol etmelidir.

Eksiklik varsa taraflar aynen tamamlama veya bedel üzerinden çözüm konusunda mutabakat sağlayabilir. Bedel hesabı yapılacaksa teslim tarihindeki piyasa fiyatı, navlun/tedarik masrafı ve teknik özellikler belgelenmelidir. Teslim protokolünde eksiklerin sonradan tamamlanacağı tarih ve güvence ayrıca yazılabilir.

Uygulama kontrol listesi

Charter party hazırlanırken permitted employment, trading limits, excluded cargoes, sanctions, war risk, class, modifications ve onboard inventory başlıkları ayrı düzenlenmelidir. Kiracı ticari talimatları yazılı vermeli; malik tek seferlik izinleri açıkça belgelemelidir. Teslimde ve iadede inventory ile teknik survey birlikte yapılmalıdır.

Uyuşmazlık çıktığında önce m.1125 kapsamındaki kullanım sınırı belirlenmeli, ardından hangi talimatın bu sınırı ihlal ettiği gösterilmeli ve nihayet zarar kalemi ile ihlal arasındaki nedensellik kurulmalıdır. Bu üç aşama yapılmadan genel “sözleşmeye aykırı kullandı” iddiası yeterli bir talep dosyası oluşturmaz.

İlgili içerikler

• Gemi kira sözleşmesi ve bareboat charter
• Denize elverişli teslim borcu
• Gemi ayıbı, tamir ve 24 saat kuralı
• Üçüncü kişi talepleri
• İletişim

Resmî kaynak

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu – m.1125

Sık Sorulan Sorular