Deniz Kirliliğinde Temizleme ve Acil Müdahale Masraflarını Kim Öder? | 5312 m.6 (2026)
Kısa ve net cevap: 5312 sayılı Kanun m.6 uyarınca deniz çevresinin petrol veya diğer zararlı maddelerle kirlenmesinde temizleme giderleri, kirlenmenin yayılmasını önlemek için alınan koruyucu tedbirlerin giderleri, toplanan atığın taşınması ve bertarafıyla bağlantılı giderler ile Kanunda sayılan diğer zararlar sorumlu taraflara yüklenir. Gemi sahibi, işleten, kaptan, yönetici, kiracı, zilyet ve garantör gibi Kanun kapsamındaki sorumlu sıfatlar somut olayda değerlendirilir. Masrafın tazmini için harcamanın gerçekten yapılmış, olayla bağlantılı, gerekli ve belgeli olması gerekir.
Bu yazıyla ilgili genel bir sorunuz mu var? Anonim soru sor
- Kanuni dayanak
- Temizleme gideri nedir?
- Koruyucu önlem giderleri
- Atık taşıma ve bertaraf giderleri
- Masraf kime yüklenir?
- Hangi belgeler gerekir?
- Masraf miktarına nasıl itiraz edilir?
- Kıyı tesisi ve gemi aynı olayda sorumluysa
- Mersin Limanı uygulaması
- Sık sorulan sorular
5312 m.6 Temizleme Masraflarını Nasıl Düzenler?
5312 sayılı Kanun deniz kirliliğini yalnız idari yaptırım veya çevre cezası konusu olarak görmez. Kanunun 6. maddesi, kirlilik olayının ekonomik yükünü kimin taşıyacağını tazminat hukuku bakımından düzenler. Kirlenmenin temizlenmesi, kirliliğin yayılmasını önleyici tedbirler, deniz canlıları ve doğal kaynaklarda oluşan zarar, rehabilitasyon, atıkların taşınması ve bertarafı, özel mallardaki zarar, ölüm-yaralanma ve gelir kayıpları birbirine bağlı zarar kalemleridir.
Bu nedenle bir petrol sızıntısı sonrası yalnız deniz yüzeyinden petrolün alınması için ödenen bedel “temizleme masrafı” değildir. Bariyer kurulması, skimmer çalıştırılması, emici malzeme kullanılması, müdahale teknesi ve personel giderleri, toplanan karışımın geçici depolanması, uygun tesise nakli ve mevzuata uygun bertarafı olayın niteliğine göre gider zincirinin parçalarıdır.
Kanunun resmî metni Mevzuat Bilgi Sistemi – 5312 sayılı Deniz Çevresinin Kirlenmesinde Acil Müdahale ve Zararların Tazmini Kanunu tarafından yayımlanmaktadır.
Temizleme Gideri Nedir?
Temizleme gideri, kirletici maddenin deniz ortamından, kıyıdan, gemiden veya etkilenen tesis ve ekipmandan çıkarılması için gerekli müdahaleye ilişkin makul ve belgeli giderdir. Olayın ilk saatlerinde kullanılan ekipmandan uzun süren kıyı temizliğine kadar farklı maliyetler bu başlıkta değerlendirilebilir. Ancak masraf ile kirlilik arasında açık bağlantı kurulmalıdır.
Örneğin terminal sahasında önceden mevcut bir bakım ihtiyacının kirlilik olayı sonrasında yenilenmesi, sırf olaydan sonra faturalandırıldığı için otomatik olarak 5312 kapsamındaki temizleme zararı sayılmaz. Buna karşılık kirletici maddenin bulaştığı bir ekipmanın zorunlu temizliği veya kullanılamaz hale gelmesi doğrudan olayla bağlantılı olabilir.
Temizleme yönteminin teknik olarak gerekli olması da önemlidir. Müdahale planı, yetkili kurum talimatı, olay müdahale kayıtları ve teknik ekip raporları harcamanın gerekliliğini destekler. Fiyatın piyasa koşullarına göre olağanüstü yüksek olması halinde sorumlu taraf miktar yönünden itiraz edebilir.
Koruyucu Önlem Giderleri de Tazmin Edilir mi?
Evet. 5312 sistemi zarar oluştuktan sonraki temizliğin yanında zararın büyümesini engelleyen koruyucu tedbirleri de dikkate alır. Sızıntının açık denize veya hassas kıyı alanına ulaşmasını engellemek için bariyer yerleştirilmesi, riskli bölgede ek ekipman konuşlandırılması veya sızıntı kaynağının güvenli hale getirilmesi buna örnektir.
Koruyucu önlem giderinde “sonuçta kirlilik olmadı, masraf gereksizdi” şeklindeki savunma tek başına yeterli değildir. Tedbir alındığı anda ciddi ve makul bir kirlenme riski varsa, önlemin başarılı olması giderin niteliğini ortadan kaldırmaz. Hukuki değerlendirme olay anındaki bilgi ve risk üzerinden yapılır.
Buna karşılık olayla ilgisi olmayan genel çevre yatırımları koruyucu önlem gideri adı altında sorumlu tarafa yüklenemez. Harcamanın belirli olay nedeniyle ve o olayın etkisini önlemek veya azaltmak amacıyla yapılmış olması gerekir.
Toplanan Atığın Taşınması ve Bertarafı Kimin Gideridir?
Kirlilik müdahalesi deniz yüzeyinden maddenin alınmasıyla bitmez. Toplanan petrol-su karışımı, emici malzeme, kirlenmiş kum, toprak veya diğer atıklar mevzuata uygun biçimde taşınmalı ve bertaraf edilmelidir. 5312 m.16 da müdahale sonucu ortaya çıkan atıkların taşınması ve bertarafının acil müdahale planlarına uygun yürütülmesini düzenler.
Bu giderler olayın temizlenmesinin zorunlu devamıdır. Lisanslı taşıma, geçici depolama, analiz, kabul, bertaraf ve gerektiğinde tehlikeli atık süreçlerine ilişkin faturalar zarar hesabında yer alabilir. Belgelerin taşıma zincirini göstermesi gerekir. Yalnız toplam bir fatura sunulması, miktar ve işlemin doğrulanmasını zorlaştırır.
Atığın miktarı, türü, teslim edildiği tesis, tartım fişleri ve taşıma formları korunmalıdır. Müdahale sırasında toplanan atık ile olay öncesi işletme atıkları birbirine karıştırılmamalıdır.
Temizleme Masrafları Hangi Sorumlu Tarafa Yöneltilir?
5312 m.3’teki sorumlu taraf tanımı ve m.6’daki müteselsil sorumluluk sistemi birlikte uygulanır. Gemi sahibi, işleten, kaptan, yönetici, kiracı, zilyet veya garantör gibi sıfatlar olayın yapısına göre değerlendirilir. Kıyı tesisi de kirlenmeye katkıda bulunmuşsa tesis işletmecisinin yükümlülükleri ayrıca incelenir.
Sorumlu tarafların kim olduğu hakkında ayrıntılı açıklama için Deniz Kirliliğinde Sorumlu Taraf Kimdir? yazımız incelenebilir. Kapsama giren gemi ve kıyı tesisleri için ise 5312 Sayılı Kanun Kimlere Uygulanır? rehberinde 500 GT eşiğini açıkladık.
Birden fazla sorumlu bulunması zarar görenin talebini ortadan kaldırmaz. Dış ilişkide müteselsil sorumluluk gündeme gelir; sorumluların kendi aralarındaki rücu ilişkisi ayrı değerlendirilir.
Temizleme Masrafının İspatı İçin Hangi Belgeler Saklanmalıdır?
- olay ve ilk ihbar tutanakları,
- müdahale başlangıç-bitiş saatleri,
- kullanılan bariyer, skimmer, pompa ve diğer ekipman listesi,
- personel vardiya ve çalışma kayıtları,
- tekne, araç ve ekipman çalışma saatleri,
- kiralık ekipman sözleşmeleri ve faturaları,
- satın alınan emici ve sarf malzemesi faturaları,
- atık miktarı, analiz ve tartım belgeleri,
- atık taşıma ve bertaraf formları,
- fotoğraf, video ve koordinat kayıtları,
- yetkili idarenin talimat ve müdahale kayıtları.
Masraf talebinde faturanın bulunması tek başına yeterli değildir. Fatura içeriğinin olayla bağlantısı, miktarın gerçeğe uygunluğu ve hizmetin gerçekten verilmiş olması dosya bütününden anlaşılmalıdır.
Temizleme Masrafı Fazla Hesaplandıysa Nasıl İtiraz Edilir?
Sorumlu taraf, temizlik faaliyetinin gereksiz kısmına, fiyatlandırmaya, personel veya ekipman sürelerine, olayla bağlantısı bulunmayan kalemlere ve mükerrer faturalandırmaya itiraz edebilir. İtiraz soyut “fatura yüksek” savunması şeklinde değil, teknik ve mali karşılaştırmalarla yapılmalıdır.
Örneğin aynı müdahale teknesinin aynı saatleri iki farklı faturada gösterilmişse mükerrerlik ortaya konur. Kiralanan ekipman piyasadaki olağan rayicin birkaç katına alınmışsa karşılaştırmalı teklif veya sektör verisi sunulabilir. Müdahale planına aykırı ve kirliliğin azaltılmasına katkısı olmayan bir işlem varsa teknik uzman görüşü alınabilir.
Diğer taraftan acil durumlarda piyasa şartlarının olağan ticari dönemlerden farklı olabileceği unutulmamalıdır. Gece, resmi tatil, uzak bölge veya yüksek riskli operasyon maliyeti normal hizmet fiyatından daha yüksek olabilir. İtirazda olay koşulları göz ardı edilmemelidir.
Gemi ve Kıyı Tesisi Birlikte Kusurluysa Masraf Nasıl Paylaşılır?
Örneğin gemi-terminal transferi sırasında gemideki vana hatası ile terminal hortumundaki teknik sorun birlikte sızıntıya yol açmış olabilir. Böyle bir durumda gemi tarafındaki sorumlular ile kıyı tesisi işletmecisinin fiilleri birlikte incelenir. Zarar gören ve müdahale giderini talep eden bakımından 5312’nin müteselsil sorumluluk sistemi önem taşır.
İç ilişkide nihai paylaşım teknik kusur, sözleşme ve kontrol alanına göre yapılabilir. Terminal operasyon kayıtları, manifold basınç değerleri, acil durdurma zamanı, gemi ve terminal kontrol listeleri ile haberleşme kayıtları bu paylaşımda belirleyicidir.
Tehlikeli yüklerde kıyı tesisi yükümlülükleri için kıyı tesisi işleticisinin sorumlulukları yazımız bağlantılı mevzuatı açıklar.
Mersin Limanı ve Kıyı Tesislerinde Uygulama
Mersin’de yoğun gemi, konteyner ve sıvı yük trafiği nedeniyle kirlenme olayında zaman damgalı kayıtların hızla korunması önemlidir. Liman başkanlığı bildirimleri, terminal kamera kayıtları, gemi VDR/AIS verileri, acente mesajları ve müdahale firması kayıtları aynı zaman çizelgesinde birleştirilmelidir.
Temizlik maliyetinin yüksek olduğu büyük olaylarda her gider kalemi için ayrı bir “olay bağlantısı” dosyası oluşturmak faydalıdır. Böylece hangi ekipmanın ne zaman, nerede ve hangi amaçla kullanıldığı belgelenir. Bu yaklaşım hem tazminat talebini hem de masrafa yapılacak hukuki itirazı somutlaştırır.
Sık Sorulan Sorular
1. Deniz kirliliği temizleme masrafını devlet mi öder?
Müdahaleyi kamu otoritesi yürütse dahi Kanun kapsamındaki giderler sorumlu taraflardan talep edilebilir. Sorumluluk 5312 m.6 çerçevesinde belirlenir.
2. Bariyer kurma gideri tazmin edilir mi?
Evet. Olayın yayılmasını önlemek için gerekli ve makul koruyucu tedbir giderleri sorumluluk kapsamında değerlendirilebilir.
3. Atık bertaraf ücreti temizleme masrafına dahil midir?
Toplanan kirlenmiş atığın mevzuata uygun taşınması ve bertarafı müdahale sürecinin parçasıdır ve belgeli gider olarak talep edilebilir.
4. Her fatura sorumlu tarafa yüklenebilir mi?
Hayır. Harcamanın olayla bağlantılı, gerekli, fiilen yapılmış ve makul olması gerekir.
5. Temizlik firması çok yüksek fiyat uyguladıysa ne olur?
Fiyatlandırmaya teknik ve piyasa verileriyle itiraz edilebilir. Acil durum koşulları da değerlendirmeye dahil edilir.
6. Gemi ile terminal birlikte kirlenmeye neden olmuşsa kim öder?
Birden fazla sorumlu taraf varsa 5312’nin müteselsil sorumluluk hükümleri uygulanabilir; iç ilişkide rücu ve paylaşım ayrıca yapılır.
7. Müdahale sırasında kullanılan personel ücreti talep edilir mi?
Olay için fiilen görevlendirilen personelin belgeli ve makul giderleri zarar hesabında değerlendirilebilir.
8. Kıyı temizliği haftalar sürerse tüm süre tazmin edilir mi?
Olayla bağlantılı ve teknik olarak gerekli süre ispatlanmalıdır. Gereksiz uzayan faaliyetler yönünden itiraz mümkündür.
9. Fotoğraf ve video kayıtları neden önemlidir?
Kirliliğin kapsamını, ekipmanın kullanımını ve müdahalenin gerekliliğini zaman ve konum yönünden destekler.
10. Masraf talebi için önce hangi dosya hazırlanmalıdır?
Olay kronolojisi, müdahale kayıtları, ekipman/personel çizelgesi, faturalar ve atık belgeleri tek bir gider envanterinde eşleştirilmelidir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu sitesinden daha fazla şey keşfedin
Son gönderilerin e-postanıza gönderilmesi için abone olun.
