Uçak İpoteği Uçağın Parçalarını, Eklentilerini ve Kira Gelirini Kapsar mı? | 2920 m.76 (2026)

2920 sayılı Kanun m.76 hangi sorunu çözer?

Bir hava aracı ekonomik ve teknik bakımdan tek parça bir mal gibi görünse de gerçekte motor, aviyonik sistem, koltuk, ekipman, yedek parça ve farklı hukuki statüde birçok unsurdan oluşur. Ayrıca hava aracı kiraya verilerek gelir üretebilir. İpotek kurulduğunda yalnız gövdenin mi, yoksa uçağın işlevini oluşturan diğer unsurların ve kira gelirinin de mi teminat kapsamında olduğu önemli bir sorudur.

2920 m.76 bu sorunu, Medenî Kanunun taşınmaz rehni kapsamına ilişkin eski hükümlerine atıf yaparak çözer. Kanun koyucu, sicile kayıtlı hava aracı üzerinde kurulan özel ipotek rejiminde bütünleyici parça, eklenti ve kira bedeli mantığından yararlanmıştır.

Madde kısa olmasına rağmen uygulama alanı geniştir. Özellikle motorun ayrı mülkiyete konu olduğu finansman yapıları, lease sözleşmeleri, rotables ve yüksek değerli teknik ekipmanın üçüncü kişiye ait olduğu hallerde ipoteğin maddi kapsamı ciddi ekonomik sonuç doğurur.

Bu nedenle m.76, yalnız “ipotek uçağı kapsar” şeklinde özetlenmemelidir. Hangi parçanın bütünleyici parça, hangisinin eklenti, hangisinin üçüncü kişiye ait bağımsız mal olduğu ve kira alacağının hangi tarihten itibaren teminat kapsamına girdiği ayrı ayrı incelenmelidir.

m.76’daki Medenî Kanun m.777 ve m.778 atıfları neden tarihsel?

2920 sayılı Kanun 1983’te kabul edildiğinde 743 sayılı Türk Kanunu Medenîsi yürürlükteydi. Bu nedenle m.76’da belirtilen 777 ve 778. maddeler, 743 sayılı eski Kanunun rehnin kapsamı ve kira bedellerine ilişkin hükümleridir.

Bugün yürürlükte olan 4721 sayılı Türk Medenî Kanununun 777 ve 778. maddeleri farklı konuları, taşınır mülkiyeti ve zilyetliğe dayalı kazanım gibi alanları düzenler. Dolayısıyla güncel bir dilekçede “4721 sayılı TMK m.777 ve 778 uçak ipoteğinin kapsamını düzenler” denilmesi doğru değildir.

Eski m.777’nin güncel karşılığı esas olarak TMK m.862’dir. Nitekim 4721 sayılı Kanunun madde gerekçesinde m.862’nin eski Kanunun 777. maddesini karşıladığı açıkça belirtilmiştir. Eski m.778’deki kira bedeli sistemi ise güncel TMK m.863’te yer alır.

Bu teknik ayrım, özellikle sözleşme ve bilirkişi raporlarında önemlidir. Yanlış madde numarasıyla güncel kanuna atıf yapmak, teminat kapsamının yanlış açıklanmasına yol açabilir. Doğru yöntem 2920 m.76’nın tarihsel atfını belirtmek ve yürürlükteki TMK m.862–863 sistemini göstermektir.

Güncel TMK m.862 ve m.863 neyi düzenler?

TMK m.862, rehnin taşınmazı bütünleyici parçaları ve eklentileriyle birlikte yükümlü kıldığını düzenler. Hüküm ayrıca eklenti olarak açıkça gösterilen unsurlar hakkında bir karine kurar ve üçüncü kişilerin eklentiler üzerindeki haklarını saklı tutar.

Uçak ipoteği bakımından bu sistem aynen taşınmaz tapusu gibi uygulanmaz; 2920 m.76 özel havacılık hukuku köprüsünü kurar. Hava aracının teknik niteliği, uçak sicili, mülkiyet kayıtları ve havacılık finansmanı uygulaması dikkate alınarak bütünleyici parça ve eklenti ayrımı yapılır.

TMK m.863 ise kiraya verilmiş rehinli maldan doğan kira bedellerinin belirli koşullarla rehin kapsamına girmesine ilişkin sistemdir. Takibin veya iflâsın başlangıcından paraya çevirme anına kadar işleyen kira bedelleri bakımından rehinli alacaklının korunmasını amaçlar.

Hava aracı kiralamalarında bu düzenleme, malik-lessor’un kira alacaklarının ipotekli finansör tarafından hangi aşamada teminat kapsamında ileri sürülebileceğini anlamak bakımından önem taşır. Ancak yolcu bilet gelirleri ile hava aracı kira bedeli aynı şey değildir; m.76’nın kira geliri mantığı her ticari geliri otomatik olarak ipotek kapsamına sokmaz.

Uçağın bütünleyici parçaları ipotek kapsamında mıdır?

Bütünleyici parça, asıl şey zarar görmeden veya yapısı değiştirilmeden ondan ayrılması mümkün olmayan yahut asıl şeyin ekonomik ve işlevsel bütünlüğünün parçası sayılan unsurdur. Hava aracında gövdeye entegre bazı sistemler, aviyonik ekipman veya teknik bileşenler somut niteliklerine göre bu kapsamda değerlendirilebilir.

Uçak motoru bakımından her dosyada tek bir cevap vermek doğru değildir. Motorun hukuki mülkiyeti, ayrı sicil veya uluslararası teminat kaydı, lease yapısı ve sözleşmeler incelenmelidir. Bir motorun teknik olarak uçakta bulunması, mutlaka uçak malikine ait olduğu veya uçak ipoteğinin hiçbir tartışma olmadan onu kapsadığı anlamına gelmez.

Finansman kapanışında hava aracının konfigürasyon listesi, motor seri numaraları, APU, aviyonik sistemler ve önemli ekipmanın mülkiyeti ayrı tabloda gösterilmelidir. Üçüncü kişiye ait yüksek değerli ekipman varsa, bunun uçak ipoteğiyle çatışmaması için belgeler dosyada bulunmalıdır.

İcra aşamasında da satışa konu hava aracının hangi unsurlarla birlikte değerlendirileceği önemlidir. Eksik motor veya sökülmüş ekipman, uçağın değerini ciddi biçimde etkileyebilir. Bu nedenle maddi kapsam yalnız hukuki değil, değerleme bakımından da önem taşır.

Uçağın eklentileri ipotek kapsamına nasıl girer?

Eklenti, asıl şeyin işletilmesi, korunması veya ondan yararlanılması için sürekli biçimde asıl şeye özgülenmiş fakat ayrı eşya niteliğini koruyan unsurdur. Hava aracında belirli ekipman, koltuk veya görev donanımı somut şartlara göre eklenti niteliği taşıyabilir.

TMK m.862 sisteminde rehin eklentileri de kapsar. Ancak üçüncü kişilerin eklentiler üzerindeki hakları saklıdır. Bu nedenle kiralanmış, ödünç alınmış veya başka bir finansöre ait ekipmanın yalnız uçağa takılmış olması, önceki üçüncü kişi hakkını otomatik olarak ortadan kaldırmaz.

Uçak finansmanında “parts pooling”, “engine pooling” veya bakım sözleşmesi kapsamında geçici parça değişimi sık görülür. Bakım sırasında başka işletmeye ait parça geçici olarak uçağa takılabilir. Böyle bir parçanın ipotek kapsamına girip girmediği yalnız fiziksel bağlılığa bakılarak belirlenmemelidir.

Parça mülkiyetini gösteren faturalar, lease belgeleri, seri numarası listeleri ve teknik kayıtlar saklanmalıdır. Özellikle haciz veya satış aşamasında üçüncü kişinin kendi malını ispatlayabilmesi için bu belgeler belirleyici olabilir.

Üçüncü kişiye ait motor veya ekipman ipotekten etkilenir mi?

TMK m.862’nin açık kuralı üçüncü kişilerin eklentiler üzerindeki haklarını saklı tutar. 2920 m.76’nın atıf sistemi nedeniyle bu ilke uçak ipoteğinde de önemlidir. Uçağın malikinden farklı bir kişiye ait motor veya ekipmanın hukuki statüsü ayrı incelenir.

Örneğin motor ayrı bir lessor’dan kiralanmışsa, motor lessor’un mülkiyet hakkı, ilgili lease kaydı ve varsa Cape Town Uluslararası Sicil kaydı finansörün uçak ipoteğiyle birlikte değerlendirilmelidir. Yalnız Türk Uçak Sicilindeki gövde ipoteğine bakmak yeterli olmayabilir.

2920 m.68/A, Cape Town Sözleşmesi ve Hava Aracı Protokolü ile iç hukuk arasında aynı konuda farklılık bulunduğunda uluslararası düzenlemelerin esas alınmasına ilişkin özel kural içerir. Bu nedenle belirli uçak nesnelerinde uluslararası teminat kayıtları ayrıca önem taşır.

Tarafların finansman sözleşmesinde üçüncü kişiye ait ekipmanı açıkça hariç tutması, ekonomik uyuşmazlığı azaltabilir. Ancak sözleşmesel kayıt ile ayni hak sonucu aynı şey değildir; gerçek mülkiyet ve ilgili kayıt sistemleri ayrıca doğrulanmalıdır.

İpotekli hava aracının kira bedelleri de teminat kapsamına girer mi?

Evet, m.76’nın tarihsel atfı ve güncel TMK m.863 sistemi kapsamında belirli şartlarla kira bedelleri ipotek teminatına dahil olabilir. Ancak bütün kira gelirleri ipotek kurulduğu andan itibaren otomatik olarak finansörün olmaz.

TMK m.863 sisteminde kiraya verilmiş rehinli malın kira bedelleri, borçluya karşı rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takibin başlamasından veya borçlunun iflâsının ilanından başlayarak rehnin paraya çevrilmesi anına kadar teminat kapsamına girer.

Bu nedenle uçak işletmecisinin normal dönem boyunca malike ödediği kira, sırf uçakta ipotek bulunduğu için kendiliğinden ipotek alacaklısına ödenmez. Kanunda belirtilen takip veya iflâs aşaması ve kiracıya karşı ileri sürme şartları gerçekleşmelidir.

İpotekli alacaklı açısından lease sözleşmesinin kopyasının finansman dosyasında bulunması önemlidir. Kira tutarı, ödeme dönemi, kiracı adresi, escrow sistemi ve başka alacak temlikleri varsa bunlar cebri icra öncesinde bilinmelidir.

İpotek hakkı kiracıya karşı ne zaman ileri sürülebilir?

TMK m.863 sisteminde rehin hakkının kira bedelleri bakımından kiracıya karşı ileri sürülebilmesi, cebri icra takibinin kiracıya bildirilmesi veya iflâs kararının ilanı ile bağlantılıdır. Kiracı bu hukuki aşamadan haberdar edilmeden aynı kira borcu için iki kez ödeme riskiyle karşı karşıya bırakılmamalıdır.

Bu nedenle finansör, takip başlattığında kiracının kimliğini ve tebligat adresini doğru belirlemelidir. Uluslararası lease yapısında kiracı yabancı ülkede olabilir; bildirimin hangi usulle yapılacağı icra ve milletlerarası tebligat kurallarıyla birlikte değerlendirilir.

Malikin henüz muaccel olmayan kira alacakları üzerinde yaptığı işlemler de takip tarihine göre özel sonuç doğurabilir. Kira alacağının önceden başka finansöre temlik edilmiş olması halinde öncelik çatışması doğabilir. Bu nedenle lease receivables assignment belgeleri mutlaka incelenmelidir.

Kiracı, ipotekli alacaklıdan gelen her ödeme talebini doğrudan yerine getirmemeli; talebin resmi takip ve bildirim dayanağını kontrol etmelidir. Yanlış kişiye ödeme, kira borcunun sona ermemesi riskini yaratabilir.

Operasyonel kiralama ve finansal kiralama yapılarında m.76 nasıl önem kazanır?

Hava araçları çoğu zaman malik ile işletmecinin farklı olduğu lease yapılarıyla kullanılır. Dry lease, wet lease, finansal kiralama veya operasyonel kiralama modelinin hukuki niteliği ve mülkiyet yapısı farklı olabilir. m.76 bakımından öncelikle ipotek veren gerçek malik tespit edilmelidir.

Malik uçağı işleticiye kiralamış ve aynı uçak üzerinde bankaya ipotek vermiş olabilir. Borç temerrüde düştüğünde bankanın ayni hakkı ile kiracının sözleşmesel kullanım hakkı birlikte değerlendirilir. Lease sözleşmesinin sicile şerhi, üçüncü kişilere karşı etkisi ve uluslararası teminat kayıtları somut yapıya göre kontrol edilir.

Kira gelirinin ayrıca alacak temlikiyle bankaya devredilmiş olması mümkündür. Bu durumda m.76/TMK m.863 kaynaklı ipotek kapsamı ile sözleşmesel kira alacağı temliki birbirinden ayrılmalıdır. İki farklı hukuki mekanizma aynı ekonomik gelire temas edebilir.

Finansman belgelerinde “mortgage”, “lease assignment”, “account pledge” ve “insurance assignment” ayrı teminat belgeleridir. Birinin varlığı diğerinin otomatik olarak kurulduğu anlamına gelmez. Her biri kendi şekil ve kayıt şartına göre incelenmelidir.

Uçak ipoteğinin kapsamı cebri icrada nasıl belirlenir?

2920 m.83, ipotekli alacaklının alacağını ancak cebri icra yoluyla ipoteğin kapsamına giren malvarlığı unsurlarından tahsil edebileceğini düzenler. Bu nedenle satış öncesinde hava aracının hangi parça ve eklentilerle birlikte teminat kapsamında olduğu somut olarak belirlenmelidir.

Değerleme raporunda uçağın mevcut konfigürasyonu, motorlar, APU, aviyonik sistem ve diğer önemli ekipman seri numaraları gösterilmelidir. Üçüncü kişiye ait parçalar varsa satış değerinden ayrıştırılması gerekebilir.

Uçak kiradaysa ve m.76/TMK m.863 koşulları oluşmuşsa, takip dönemindeki kira alacakları bakımından kiracıya resmi bildirim yapılmalı ve tahsilat kayıt altına alınmalıdır. Uçağın satış bedeli ile kira tahsilatı aynı alacağın iki farklı teminat kaynağı olabilir; mükerrer tahsilat yapılamaz.

Birlikte ipotekli birden fazla uçak varsa m.72 ayrıca uygulanır. Her uçağın kapsamındaki parça, eklenti ve gelir ayrı belirlenmeli, toplam tahsilat gerçek borcu aşmamalıdır.

m.76 için 15 maddelik kontrol listesi

• 2920 m.76’nın 743 sayılı eski Kanuna atıf yaptığı tespit edildi mi?
• Güncel karşılık olarak TMK m.862–863 incelendi mi?
• Uçağın güncel konfigürasyonu belgelendi mi?
• Motor seri numaraları doğrulandı mı?
• APU ve önemli aviyonik ekipmanın mülkiyeti kontrol edildi mi?
• Üçüncü kişiye ait eklentiler ayrıştırıldı mı?
• Parça pooling ve geçici ekipman kayıtları incelendi mi?
• Cape Town/Uluslararası Sicil kayıtları gerekiyorsa kontrol edildi mi?
• Uçak kiraya verilmiş mi?
• Lease sözleşmesinin tarafları doğru belirlendi mi?
• Rehnin paraya çevrilmesi takibi başladı mı?
• Kiracıya gerekli bildirim yapıldı mı?
• Kira alacağı başka kişiye temlik edilmiş mi?
• Satış değerlemesinde üçüncü kişi malları ayrıldı mı?
• Mükerrer tahsilat riski giderildi mi?

Site içi ilgili içerikler

Uçak ipoteğinin güvence altına aldığı alacaklar – m.75 · İpotek tescil içeriği – m.74 · Yabancı para ipoteği – m.73 · Birlikte ipotek – m.72 · Uçak parçaları ve teferruat – m.68

Resmî kaynaklar

• 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu – m.76
• 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu – m.862 ve m.863
• SHGM Mevzuat Sistemi

Sık Sorulan Sorular