Belediyeler Sahipsiz Hayvanlar İçin Bütçeden Ne Kadar Ayırmak Zorunda? | 5199 Geçici m.4 (2026)

Belediyelerin Sahipsiz Hayvan Bütçesi Ayırma Yükümlülüğünün Hukuki Dayanağı Nedir?

5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanununda 2024 yılında yapılan değişikliklerle yerel yönetimlerin sahipsiz hayvanlara yönelik mali yükümlülükleri açık biçimde yeniden düzenlendi. Kanunun güncel Geçici 4. maddesi, büyükşehir belediyeleri, il belediyeleri ve nüfusu yirmi beş bini aşan belediyeler için hem hayvan bakımevi kurma hem de bu faaliyetler için belirli oranda kaynak ayırma zorunluluğu getirir.

Bu mali yükümlülük, genel bir “imkânlar ölçüsünde harcama” hükmü değildir. Kanun doğrudan oran belirlemiştir. Büyükşehir dışındaki kapsamdaki belediyeler kesinleşmiş en son bütçe gelirlerinin binde beşini; büyükşehir belediyeleri ise binde üçünü ayırmak zorundadır. Kaynağın kullanım amacı da kanunda sınırlı olarak gösterilmiştir: hayvan bakımevi kurmak, rehabilitasyon işlemlerini gerçekleştirmek ve sahipsiz hayvanlara sahiplendirilinceye kadar bakmak.

13 Aralık 2024 tarihli Hayvanların Korunması Hakkında Uygulama Yönetmeliği bu bütçe hükmünün tesis yatırımı boyutunu daha da somutlaştırmıştır. Yönetmelik m.7 uyarınca, ildeki hayvan bakımevleri ve doğal yaşam alanlarının kapasitesi İl Hayvanları Koruma Kurulunca yeterli bulununcaya kadar, kanunen ayrılması gereken kaynağın asgari yüzde ellisi yeni tesis yapımı veya mevcut tesislerin kapasitesinin artırılması için kullanılmalıdır.

Hangi Belediyeler Bütçeden Kaynak Ayırmak Zorundadır?

5199 sayılı Kanun Geçici m.4, üç grubu açıkça sayar: büyükşehir belediyeleri, il belediyeleri ve nüfusu yirmi beş bini aşan belediyeler. Nüfus ölçütü, büyükşehir ve il belediyeleri dışındaki belediyeler için yükümlülüğün kapsamını belirler. Bu eşik, 2024 değişikliğinde yetmiş beş binden yirmi beş bine indirilmiştir.

Bir belediyenin yükümlülük kapsamında olup olmadığı değerlendirilirken belediyenin hukuki statüsü ve güncel nüfus bilgisi birlikte incelenmelidir. Nüfusun 25.000’i aşması hâlinde Kanunun Geçici 4. maddesindeki tesis ve bütçe yükümlülüğü gündeme gelir. Büyükşehir belediyelerinde ise ayrıca nüfus eşiği aranmaz; kanun bu belediyeleri doğrudan kapsamda sayar.

İl özel idareleri sahipsiz hayvanlarla ilgili bazı görevler bakımından Yönetmelikte “yerel yönetim” tanımı içinde yer alabilse de Geçici m.4’teki binde beş/binde üç bütçe yükümlülüğünün muhatapları kanunda belediyeler olarak belirlenmiştir. Mali yükümlülük yorumunda kanunun açık kişi ve kurum sayımı esas alınmalıdır.

Binde 5 ve Binde 3 Nasıl Hesaplanır?

Kanuni oran, belediyenin “kesinleşmiş en son bütçe gelirleri” üzerinden uygulanır. Büyükşehir belediyesi dışındaki kapsamdaki belediyeler için oran binde beş; büyükşehir belediyeleri için binde üçtür. Bu nedenle hesap yapılırken cari yılın tahmini bütçesi değil, kanunda ifade edilen kesinleşmiş en son bütçe geliri esas alınmalıdır.

Örneğin yalnız hesaplama yöntemini göstermek için kesinleşmiş en son bütçe geliri 1 milyar TL olan ve büyükşehir olmayan kapsamdaki bir belediyede binde beş oranı 5 milyon TL’ye karşılık gelir. Büyükşehir belediyesinde aynı 1 milyar TL tabanı üzerinden binde üç 3 milyon TL olur. Bu örnek mevzuat oranının matematiksel uygulanışını açıklamak içindir; her belediyenin gerçek yükümlülüğü kendi kesinleşmiş gelir tutarı üzerinden hesaplanmalıdır.

Kaynağın bütçede ayrılmış görünmesi tek başına yeterli değildir. Kanun, bu kaynağın belirlenen amaçlar için sarf edilmesini ve başka amaca aktarılmamasını da şart koşar. Bu nedenle bütçe tertibi, yıl içi harcama belgeleri, ihale ve yapım ödemeleri, veterinerlik ve bakım giderleri ile dönem sonu gerçekleşme kayıtları birlikte değerlendirilmelidir.

Bütçe Ayırma ve Bakımevi Kurma Yükümlülüğü Hangi Tarihe Kadar Devam Eder?

Güncel Geçici m.4’e göre büyükşehir belediyeleri, il belediyeleri ve nüfusu 25.000’i aşan belediyeler 31 Aralık 2028 tarihine kadar Kanunun Ek 1. maddesinde belirtilen hayvan bakımevlerini kurmak ve mevcut bakımevlerinin koşullarını iyileştirmekle yükümlüdür. Aynı tarih bütçe ayırma yükümlülüğünün açık geçiş süresi bakımından da kanunda yer alır.

31 Aralık 2028 tarihi, 2026 yılı bakımından gelecekteki kesin bir kanuni tarihtir. Belediyenin bu tarihe kadar hiçbir yatırım yapmadan bekleyebileceği şeklinde yorumlanamaz. Kanun her yıl kaynak ayrılmasını; Yönetmelik ise tesis kapasitesi yeterli bulununcaya kadar ayrılan kaynağın en az yüzde ellisinin yapım veya kapasite artışına yönlendirilmesini gerektirir.

Dolayısıyla yükümlülük aşamalı ve sürekli şekilde yerine getirilmelidir. Bir belediye, son yıl toplu yatırım yapacağı gerekçesiyle önceki yıllardaki zorunlu bütçe ayırma yükümlülüğünü ortadan kaldıramaz. Yıllık bütçe kayıtları ve harcama gerçekleşmeleri ayrı ayrı denetlenebilir.

Zorunlu Kaynağın En Az %50’si Nereye Harcanmalıdır?

Hayvanların Korunması Hakkında Uygulama Yönetmeliği m.7, kanunda ayrılması gereken kaynağın kullanımına ilişkin ek bir asgari oran getirir. Hayvan bakımevi ve doğal yaşam alanı kapasitelerinin ildeki sahipsiz köpek sayısına göre yeterli olduğuna İl Hayvanları Koruma Kurulu karar verinceye kadar, zorunlu kaynağın en az yüzde ellisi hayvan bakımevi ile doğal yaşam alanı yapımına veya mevcut tesislerin kapasitesinin artırılmasına harcanmalıdır.

Bu düzenlemede iki ayrı oran birbirine karıştırılmamalıdır. Binde beş/binde üç, belediye bütçesinden ayrılacak toplam zorunlu kaynağın oranıdır. Yüzde elli ise bu ayrılan kaynağın en az ne kadarının tesis yapımı veya kapasite artışına yönlendirileceğini belirler. Örneğin kanuna göre 5 milyon TL ayırması gereken bir belediyede, kurul henüz kapasiteyi yeterli bulmamışsa bu kaynağın en az 2,5 milyon TL’sinin tesis yapımı veya kapasite artırımı için kullanılması gerekir.

“Kapasite artırımı” yalnız yeni bir bina inşa etmek anlamına gelmez; mevcut çalışma izinli tesisin Yönetmelikteki hayvan başına alan, karantina, müşahede, bakım ve doğal yaşam alanı standartlarına uygun biçimde gerçek barındırma kapasitesini artıran yatırımlar bu kapsamda değerlendirilebilir. Ancak yalnız bakım malzemesi alımı, personel gideri veya başka işletme giderlerinin otomatik olarak kapasite artırımı sayılması mümkün değildir.

Sahipsiz Hayvanlar İçin Ayrılan Bütçe Başka Amaçla Kullanılabilir mi?

Hayır. 5199 sayılı Kanun Geçici m.4, ayrılan ödeneğin başka bir amaç için kullanılamayacağını açıkça düzenler. Bu hüküm, belediyenin genel bütçe içi aktarma yetkisini hayvanların korunması için ayrılan zorunlu kaynak bakımından sınırlar. Kaynağın farklı hizmet, yatırım veya borç ödemesine yönlendirilmesi kanuni amaca aykırılık oluşturur.

“Başka amaç” değerlendirmesinde harcamanın adına değil fiili kullanımına bakılmalıdır. Bir ihale veya hizmet alımı bütçede hayvan hizmetleri tertibinde gösterilmiş olsa bile fiilen başka bir hizmete ilişkinse kanundaki kullanım şartı yerine getirilmiş olmaz. Aynı şekilde hayvan bakımevi yatırımı adı altında alınan mal veya hizmetin tesiste kullanılmadığının belirlenmesi durumunda harcama hukuken sorgulanabilir.

Bu nedenle mali kayıt ile fiziki gerçekleşme arasında bağ kurulmalıdır. İhale dosyası, hakediş, fatura, teslim tutanağı, tesis fotoğrafları, yapı ruhsat/izin belgeleri, demirbaş kayıtları ve kullanım kayıtları denetimde birlikte ele alınabilir.

Bakımevi ve Doğal Yaşam Alanı Kapasitesinin Yeterli Olduğuna Kim Karar Verir?

Yönetmelik m.6 ve m.7 birlikte değerlendirildiğinde, ildeki hayvan bakımevleri ve doğal yaşam alanlarının sahipsiz hayvan sayısına göre yeterli olup olmadığını İl Hayvanları Koruma Kurulu değerlendirir. Bu karar, yüzde ellilik tesis yatırım oranının uygulanmaya devam edip etmeyeceği bakımından doğrudan önem taşır.

Kurulun yeterlilik kararı somut verilere dayanmalıdır. İldeki sahipsiz köpek sayısı, tesislerin çalışma izinli gerçek kapasitesi, hayvan başına 8 m² ve 10 m² gibi Yönetmelikteki alan ölçütleri, karantina ve müşahede bölümleri, personel ve veteriner hizmeti, doğal yaşam alanı kapasitesi ve devam eden yatırımlar birlikte değerlendirilmelidir.

Bir tesisin kağıt üzerinde planlanmış kapasitesi, fiilen tamamlanmış ve izinli kapasiteyle aynı değildir. Kapasite yeterliliği kararı mali yükümlülüğün yönünü değiştirdiği için gerekçeli ve güncel veriye dayalı olması gerekir. Belediyelerin de kurul kararını ve bu karara esas kapasite tablolarını bütçe dosyalarında saklaması önemlidir.

Belediyenin Bütçe Yükümlülüğü Nasıl Denetlenebilir?

Denetimde ilk adım, belediyenin kesinleşmiş en son bütçe gelirinin belirlenmesidir. Ardından kanuni oran uygulanarak ayrılması gereken tutar hesaplanır. Bütçede hangi tertibe ödenek konulduğu, yıl içinde bu tutarın ne kadarının kullanıldığı ve kullanımın 5199 sayılı Kanunda sayılan amaçlarla sınırlı kalıp kalmadığı incelenir.

Yönetmelikteki yüzde elli koşulu için ayrıca İl Hayvanları Koruma Kurulunun kapasite yeterliliği kararı araştırılmalıdır. Yeterlilik kararı yoksa veya kurul kapasiteyi yetersiz bulmuşsa, ayrılan kaynağın asgari yarısının tesis yapımı/kapasite artışı için harcanıp harcanmadığı kontrol edilir. Tesis yatırımında ihale, sözleşme, hakediş ve kabul belgeleri önemlidir.

İdari denetim yanında belediyelerin mali işlemleri kendi özel mevzuatları çerçevesinde Sayıştay ve diğer denetim mekanizmalarına da konu olabilir. 5199 sayılı Kanunun açık mali hükmü, denetimde harcamanın kanuni amaca uygunluğunu değerlendirirken temel ölçüttür.

Kaynak Ayırmamanın veya Başka Amaçla Kullanmanın Hukuki Sonucu Nedir?

5199 sayılı Kanunun Ek 1. maddesinin güncel düzenlemesinde, Geçici 4. maddenin ikinci fıkrasında belirtilen kaynağı ayırmayan veya ayrılan kaynağı hayvan bakımevi kurmak, sahipsiz hayvanları toplamak, rehabilite etmek ya da sahiplendirilinceye kadar bakmak için sarf etmeyen veya başka amaçla kullanan belediye başkanı ve ilgili yetkililer bakımından cezai sorumluluk öngören açık hüküm bulunmaktadır. Bu konu bütçe yükümlülüğünden ayrı bir suç ve ceza incelemesi gerektirdiğinden ayrıca değerlendirilmelidir.

Mali yükümlülüğün ihlal edildiği iddiasında yalnız bütçede ayrılan ödeneğe bakmak yeterli değildir. Kaynağın fiilen hangi amaçla harcandığı, yetkili kişinin işlemdeki rolü, karar ve ödeme süreçleri, belediye meclisi/encümen kararları ve harcama yetkilisi belgeleri incelenir. Ceza sorumluluğu şahsidir; kurumsal bütçe eksikliği otomatik biçimde herhangi bir kişiye ceza verilmesi sonucunu doğurmaz.

İdari ve mali sorumluluk ile ceza sorumluluğu birbirinden ayrıdır. Aynı olay, bütçe ve kamu zararı yönünden ayrı; 5199 sayılı Kanundaki özel suç hükmü yönünden ayrı inceleme konusu olabilir. Her değerlendirmede yürürlük tarihi ve fiilin gerçekleştiği dönem dikkate alınmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Hangi belediyeler binde 5 kaynak ayırır?

İl belediyeleri ile nüfusu 25.000’i aşan, büyükşehir olmayan kapsamdaki belediyeler kesinleşmiş en son bütçe gelirlerinin binde beşini ayırır.

Büyükşehir belediyelerinde oran nedir?

Kanun Geçici m.4 uyarınca büyükşehir belediyelerinde oran binde üçtür.

Oran hangi gelir üzerinden hesaplanır?

Kanun “kesinleşmiş en son bütçe gelirleri” ifadesini kullanır.

Bütçe yükümlülüğü ne zamana kadar sürer?

Geçici m.4’te 31 Aralık 2028 tarihi açıkça düzenlenmiştir.

Ayrılan para başka bir belediye hizmetine aktarılabilir mi?

Hayır. Kanun bu ödeneğin başka amaçla kullanılmasını açıkça yasaklar.

Ayrılan kaynağın tamamı yeni bakımevine mi harcanmalıdır?

Hayır; ancak tesis kapasitesi yeterli bulununcaya kadar zorunlu kaynağın en az yüzde ellisi bakımevi/doğal yaşam alanı yapımı veya kapasite artışına yönlendirilmelidir.

Yüzde 50 şartının sona ermesine kim karar verir?

İldeki kapasitenin yeterliliğini İl Hayvanları Koruma Kurulu değerlendirir.

Belediye bütçeyi ayırdığı hâlde harcamazsa yükümlülük tamamlanmış sayılır mı?

Kanun yalnız ayırmayı değil, kaynağın belirtilen sahipsiz hayvan faaliyetleri için sarf edilmesini de düzenler.

Kaynağın başka amaçla kullanılması ceza sorumluluğu doğurabilir mi?

5199 sayılı Kanunun Ek 1. maddesinde buna ilişkin özel ceza hükmü bulunmaktadır; somut sorumluluk fiil ve kişi bazında değerlendirilir.

2028’e kadar bekleyip son yıl yatırım yapmak mümkün mü?

Yıllık kaynak ayırma ve kullanım yükümlülüğü devam eder. 2028 son tarihinin varlığı önceki yıllardaki mali yükümlülüğü ortadan kaldırmaz.