Afette Park, Pazar Yeri ve Hava Aracı İniş Alanı Hazırlığı | 10809 m.14/10-11 (2026)

Afet müdahalesinde yalnızca özel olarak ayrılmış afet alanları değil, şehir içinde günlük yaşamda farklı amaçlarla kullanılan pazar yerleri, parklar, bahçeler ve yeşil alanlar da kritik kapasite oluşturur. 10809 sayılı Afet ve Acil Durum Müdahale Hizmetleri Yönetmeliğinin 14 üncü maddesinin onuncu fıkrası, bu alanların teknik altyapılarının afet hâlinde geçici barınma ve toplanma amacıyla kullanılabilecek şekilde belediyeler ve özel idare teşkilatlarınca hazırlanmasını ve erişilebilir olmasını öngörür.

Aynı maddenin on birinci fıkrası hava araçları için ayrı bir hazırlık getirir. Afet sırasında helikopter ve diğer uygun hava araçlarının iniş-kalkış yapabileceği alanların ilgili kurumlarla birlikte önceden belirlenmesi ve bu alanların kullanıma açık tutulması gerekir. Böylece karayolu erişiminin kesildiği veya hızlı tahliye/tıbbi sevk gerektiği durumlarda hava ulaşımı için olay anında yer aranmaması hedeflenir.

Pazar yeri, park ve yeşil alan hazırlığının hukuki dayanağı nedir?

Doğrudan dayanak 10809 sayılı Yönetmelik m.14/10’dur. Yerel düzey afet hazırlığını düzenleyen madde, şehirde hâlihazırda bulunan açık alanların afet anında kullanılabilirliğini önceden güvence altına alır. Böylece yalnızca “afet için ayrılmış” alanlara bağımlı kalınmaz; mevcut kamusal alanlar da gerektiğinde planlı kapasiteye dönüştürülür.

Bu alanların afet işlevi, toplanma veya geçici barınma alanı olarak resmen belirlenmiş alanlarla karıştırılmamalıdır. M.14/10, pazar yeri, park, bahçe ve yeşil alanların altyapısını afet kullanımına elverişli hâle getiren genel hazırlık yükümlülüğüdür. Belirli alanın resmî toplanma veya geçici barınma statüsü kazanması için m.14/7-8’deki özel usuller ayrıca uygulanır.

Yerel afet grubu planları da bu alanların kapasite ve koordinatını gerektiğinde plan haritalarına aktarır. Böylece günlük kentsel kullanım ile olağanüstü durum kapasitesi birlikte yönetilir.

Pazar yerleri afet sırasında nasıl kullanılabilir?

Pazar yerleri genellikle geniş açık veya yarı açık alan, araç erişimi, elektrik-su bağlantısı ve mahalle ölçeğinde bilinirlik gibi avantajlara sahiptir. Yönetmeliğin m.14/10 hükmü, bu alanların teknik altyapısının afet hâlinde geçici barınma ve toplanma amacıyla kullanılabilecek şekilde hazırlanmasını öngörür.

Bu hazırlık, pazar yerinin normal ticari kullanımını tamamen kaldırmayı gerektirmez. Ama afet anında hızlı dönüşümü engelleyecek kalıcı fiziksel engeller, erişim kısıtları veya altyapı eksikleri planlama sırasında tespit edilmelidir. Geçici ünitelerin kurulacağı alan, acil araç güzergâhı ve temel hizmet bağlantıları önceden düşünülmelidir.

Pazar yerinin hangi kapasiteyle afet işlevi göreceği, alanın büyüklüğü, kapalı-açık bölümleri, tahliye yolu ve çevresindeki risklere göre belirlenmelidir. Her pazar yeri otomatik olarak uygun afet alanı sayılmaz; teknik değerlendirme gerekir.

Park, bahçe ve yeşil alanların afet hazırlığındaki rolü nedir?

Parklar ve yeşil alanlar yoğun yapılaşmış bölgelerde açık alan kapasitesi sağlar. Afet sonrasında bina cephelerinden ve dar sokaklardan uzak güvenli bekleme, ilk yardım, lojistik veya geçici barınma ihtiyacında kullanılabilir. Yönetmelik bu nedenle bu alanların teknik altyapısını afet kullanımına uygun tutma görevini yerel idarelere verir.

Yeşil alanın afet işlevi, yalnızca boş metrekareyle ölçülmemelidir. Ağaç yoğunluğu, eğim, zemin, drenaj, araç erişimi, elektrik hatları, çevre binalar, sel veya heyelan riski gibi unsurlar değerlendirilmelidir. Alanın bir bölümünün güvenli, diğer bölümünün uygun olmaması mümkündür.

Parkta bulunan sosyal tesis, oyun alanı veya peyzaj düzeni afet kullanımını tamamen engellememelidir. Tasarım yapılırken gerektiğinde açık alanın acil kullanıma dönüşebilmesi düşünülmelidir.

Teknik altyapıyı kim hazırlamak zorundadır?

M.14/10 görevi belediyeler ve özel idare teşkilatlarına verir. Teknik altyapı hazırlığı; yol ve giriş, içme-kullanma suyu, kanalizasyon veya mobil sanitasyon bağlantısı, elektrik, aydınlatma, haberleşme, drenaj ve gerekli diğer hizmetlerin afet koşullarında kullanılabilir olmasını içerir.

Hazırlık düzeyi, alanın planlanan kullanımına göre değişir. Sadece kısa süreli toplanma için kullanılan alanda ihtiyaç ile geçici barınma kapasitesi oluşturulacak alandaki ihtiyaç aynı değildir. Planlama bu nedenle alanın afet senaryosundaki işlevine göre yapılmalıdır.

Altyapının periyodik kontrolü gerekir. Kullanılmayan bağlantıların çalışmadığı, araç girişinin kapandığı veya elektrik-su kapasitesinin yetersiz kaldığı ancak afet anında fark edilmemelidir.

Erişilebilirlik nasıl sağlanmalıdır?

Yönetmelik m.14/10, alanların erişilebilir olmasını açıkça arar. Erişilebilirlik; yaya ve araç erişimi yanında engelli, yaşlı, çocuk ve hareket kısıtlı kişiler bakımından alan içinde temel hizmetlere ulaşabilmeyi kapsar.

Girişlerin dar veya basamaklı olması, engelli tuvaleti bulunmaması, yönlendirme ve aydınlatma eksikliği afet kullanımını sınırlar. Yerel yönetim açık alan düzenlemesinde afet anındaki kullanıcı çeşitliliğini hesaba katmalıdır.

Erişilebilirlik aynı zamanda acil araçların giriş ve çıkışını da kapsar. Ambulans, itfaiye, lojistik araç veya su tankeri için ayrı güzergâh gerekebilir. Araç erişimi vatandaşların yaya güvenliğini tehlikeye düşürmeyecek şekilde planlanmalıdır.

Afet için hava aracı iniş-kalkış alanı neden önceden belirlenir?

Deprem, sel, heyelan veya büyük yangın sonrası karayolları kapanabilir. Ağır yaralıların tahliyesi, uzman ekip veya kritik malzemenin sevki için hava ulaşımı gerekebilir. M.14/11 bu nedenle hava araçlarının iniş-kalkış yapabileceği alanların önceden belirlenmesini öngörür.

Alan seçimi hava aracı tipine, zemin taşıma kapasitesine, yaklaşma koridoruna, çevredeki engellere, enerji hatlarına, gece kullanımına ve güvenlik çevresine göre değerlendirilmelidir. Her geniş alan helikopter veya başka hava aracı için güvenli değildir.

İniş alanının karayolu bağlantısı da önemlidir. Yaralının hava aracına taşınması veya indirilen malzemenin dağıtılması için alanın sağlık ve lojistik güzergâhlarıyla bağlantısı planlanmalıdır.

Hava aracı iniş-kalkış alanını kim belirler?

M.14/11 alanların “ilgili kurum ve kuruluşlarla birlikte” belirlenmesini öngörür. Bu ifade, yerel idarenin havacılık güvenliği değerlendirmesi yapmadan tek başına alan seçemeyeceğini gösterir. AFAD, valilik, ilgili havacılık ve güvenlik birimleri ile görev alanına göre diğer kurumlar koordinasyona katılır.

Hava sahası, uçuş güvenliği ve trafik koordinasyonu bakımından Yönetmeliğin 21 inci maddesi de önemlidir. Helikopter ve insansız hava araçlarının afet sahasındaki koordinasyonu AFAD afet ve acil durum yönetim merkezi üzerinden ilgili kurumlarla yürütülür.

Alan tespitinde güncel teknik kriterler esas alınmalı, gerekli saha incelemesi yapılmalı ve koordinat bilgisi ortak planlarda tutulmalıdır.

İniş-kalkış alanını “kullanıma açık tutmak” ne demektir?

M.14/11 yalnızca alanı belirlemekle yetinmez; alanın kullanıma açık tutulmasını da ister. Bu, alanda sürekli hava aracı bulunması anlamına gelmez. Alanın afet anında kısa sürede kullanılmasını engelleyecek kalıcı yapı, malzeme depolama, araç parkı veya başka fiziksel engellerin oluşmaması gerekir.

Periyodik saha kontrolü yapılmalı, zemin bozulması, yüksek engel, yeni enerji hattı veya çevre yapılaşması değerlendirilmelidir. Önceden uygun olan alan yıllar sonra güvenli olmayabilir.

Alan başka amaçla geçici kullanılıyorsa, afet anında hızlı tahliye ve temizleme prosedürü bulunmalıdır. Kullanıma açma sorumlusu ve alternatif alan da planlanmalıdır.

Açık alanlar ve hava aracı alanları AYDES’e işlenir mi?

Yönetmelik m.9/4, helikopter iniş-kalkış alanları ile afet müdahalesinde kullanılacak çeşitli alanların kapasite ve koordinatlarıyla AYDES’e ve ilgili plan haritalarına işlenmesini öngörür. Böylece ekipler sahada adres tarifine bağımlı kalmadan ortak coğrafi veri kullanır.

Alan uygunluğunu kaybeder veya yeni alan belirlenirse veri güncellenmelidir. M.11, afet grubu verilerinin AYDES’te sürekli güncel tutulmasını zorunlu kılar.

Coğrafi veri standardının ayrıntıları için afet coğrafi verileri rehberimiz, yerel alan listesinin kapsamı için yerel afet grubu planı rehberimiz incelenebilir.

Aynı alan birden fazla afet amacı için planlanabilir mi?

Aynı açık alan farklı senaryolarda farklı amaçlarla kullanılabilir; ancak aynı anda birbiriyle çelişen tam kapasite görevler verilmemelidir. Örneğin alanın tamamı geçici barınma için planlanırken aynı alanın tamamını hava aracı iniş alanı saymak operasyonel çatışma yaratır.

Planlarda alanın hangi bölümü hangi hizmete ayrılacağı, kullanım önceliği ve alternatif alanlar belirlenmelidir. Afet etki seviyesine göre işlev değişecekse tetikleyici koşullar açık olmalıdır.

Toplanma alanının hukuki korunması için toplanma alanı rehberi, geçici barınma alanlarının özel usulü için geçici barınma alanı rehberi ayrıca değerlendirilmelidir.

Mersin’de açık alan ve hava ulaşımı planlamasında ne önemlidir?

Mersin’de yoğun kent merkezleri, kıyı şeridi, liman, sanayi alanları, Toroslar’daki dağlık ilçeler ve uzun ulaşım koridorları birlikte düşünülmelidir. Akdeniz, Yenişehir, Mezitli ve Toroslar gibi merkez ilçelerde açık alan kapasitesi; Tarsus, Erdemli, Silifke, Anamur ve Mut gibi ilçelerde ise karayolu erişimi ve alternatif hava erişimi farklı riskler doğurabilir.

Ancak hangi parkın, pazar yerinin veya iniş alanının resmî afet kapasitesi olduğu güncel Mersin Valiliği, Mersin İl AFAD Müdürlüğü ve ilgili belediye planlarından belirlenmelidir. Genel coğrafi değerlendirme, resmî alan kaydının yerine geçmez.

Alanların güncelliği, erişilebilirliği ve başka kullanımlarla işgal edilmemesi periyodik olarak kontrol edilmelidir.

Sonuç

10809 sayılı Yönetmelik m.14/10-11, yerel afet hazırlığında iki önemli fiziksel kapasiteyi güvence altına alır. Pazar yerleri, parklar, bahçeler ve yeşil alanlar afet sırasında geçici barınma ve toplanma için kullanılabilecek, erişilebilir teknik altyapıya sahip olacak şekilde hazırlanmalıdır. Hava araçlarının iniş-kalkış alanları ise ilgili kurumlarla önceden belirlenmeli ve kullanıma açık tutulmalıdır.

Bu alanların kapasite ve koordinatları planlar ve AYDES ile uyumlu tutulmalı, periyodik denetim yapılmalı ve günlük kullanımlar afet işlevini ortadan kaldırmamalıdır. Böylece afet anında alan aramak yerine önceden hazırlanmış şehir kapasitesi devreye girer.

Resmî kaynak: 31 Aralık 2025 tarihli Resmî Gazete – 10809 sayılı Karar eki Afet ve Acil Durum Müdahale Hizmetleri Yönetmeliği. Güncel afet planı ve kurumsal uygulama için AFAD ile ilgili valilik ve belediyelerin resmî kaynakları esas alınmalıdır.

Sık Sorulan Sorular