Basit Yargılamada Ön İnceleme ve Tahkikat Nasıl Yapılır? HMK 320 | 2026
Kısa ve net cevap: HMK m.320 basit yargılama usulünde ön inceleme ve tahkikatın nasıl yürütüleceğini düzenler. Mahkeme, mümkün olan hâllerde tarafları duruşmaya davet etmeden dosya üzerinden karar verir. Dosya üzerinden karar verilemiyorsa ilk duruşmada daha önce karara bağlanmamış dava şartları, ilk itirazlar, hak düşürücü süre ve zamanaşımı konularında tarafları dinler; ardından anlaşılan ve anlaşılmayan hususları tek tek tespit eder ve tarafları sulh veya arabuluculuğa teşvik eder. Tahkikat, bu tutanak esas alınarak yürütülür. Kanuna göre ön inceleme niteliğindeki ilk duruşma hariç tahkikat işlemleri kural olarak iki duruşmada tamamlanmalı ve duruşmalar arasındaki süre bir aydan uzun olmamalıdır. Bilirkişi incelemesinin uzaması veya istinabe gibi zorunlu hâllerde hâkim gerekçesini göstererek bu sınırların dışına çıkabilir. İşlemden kaldırılmış basit yargılama dosyası yenilendikten sonra yeniden takipsiz bırakılırsa dava açılmamış sayılır.
Bu yazıyla ilgili genel bir sorunuz mu var? Anonim soru sor
HMK m.320, basit yargılamada dosya üzerinden karar, ilk duruşma, tahkikat takvimi ve takipsizlik sonucunu birlikte düzenler.
HMK 320’nin Temel Sistemi Nedir?
HMK m.320, basit yargılamanın ön inceleme ve tahkikat aşamasını dört fıkrada düzenler. Birinci fıkra dosya üzerinden karar verilebilmesini, ikinci fıkra ilk duruşmada yapılacak ön incelemeyi, üçüncü fıkra tahkikatın yoğunlaştırılmış takvimini, dördüncü fıkra ise işlemden kaldırılıp yenilenen dosyanın tekrar takipsiz bırakılmasının sonucunu belirler.
Madde, HMK 316’daki uygulama alanı, HMK 318’deki delil sunma yükümlülüğü ve HMK 319’daki iddia-savunma sınırı ile birlikte okunmalıdır. Önce taraflar uyuşmazlığın vakıa ve delil çerçevesini kurar; ardından mahkeme HMK 320 uyarınca çekişmeli hususları tespit ederek tahkikatı yoğunlaştırır.
Basit yargılama usulünün amacı yalnız hız değildir. Yargılamanın gereksiz ara aşamalardan arındırılması, tarafların hangi konuda uyuşmadığının erken belirlenmesi ve delillerin buna göre toplanması hedeflenir. Hız, hukuki dinlenilme hakkını ve gerekli delillerin incelenmesini ortadan kaldırmaz.
Mahkeme Duruşma Yapmadan Dosya Üzerinden Karar Verebilir mi?
Evet. HMK m.320/1’e göre mahkeme, mümkün olan hâllerde tarafları duruşmaya davet etmeden dosya üzerinden karar verir. Kanunun kullandığı “mümkün olan hâllerde” ifadesi, her basit yargılama dosyasının duruşmasız sonuçlandırılacağı anlamına gelmez. Uyuşmazlığın niteliği ve yapılması gereken tahkikat işlemleri belirleyicidir.
Dosyadaki dilekçe ve belgeler karar vermek için yeterliyse, tarafların ayrıca dinlenmesini gerektiren bir vakıa yoksa ve başka delil işlemi yapılmasına ihtiyaç bulunmuyorsa dosya üzerinden karar verilmesi gündeme gelebilir. Buna karşılık çekişmeli tanık anlatımı, bilirkişi, keşif, isticvap veya tarafların açıklamasını gerektiren bir mesele varsa duruşmasız karar seçeneği buna göre değerlendirilmelidir.
Dosya üzerinden karar verilebilmesi tarafların savunma hakkının ortadan kaldırılması anlamına gelmez. Dava ve cevap dilekçelerinin usulüne uygun tebliği, tarafların delil sunma imkânı bulması ve kararın hukuki dinlenilme hakkına uygun biçimde verilmesi gerekir.
İlk Duruşmada Neler İncelenir?
HMK m.320/2, daha önce karar verilemeyen hâllerde mahkemenin ilk duruşmada hangi konuları ele alacağını gösterir. Mahkeme dava şartları ve ilk itirazlarla hak düşürücü süre ve zamanaşımı hakkında tarafları dinler. Daha sonra tarafların iddia ve savunmaları çerçevesinde anlaştıkları ve anlaşamadıkları hususları tek tek belirler.
Bu aşama davanın esasına ilişkin bütün delillerin henüz tam olarak tartışıldığı son tahkikat aşaması değildir. Amaç, uyuşmazlığın hangi konular üzerinden devam edeceğini belirlemektir. Böylece gereksiz delil toplanması önlenir ve tahkikat yalnız çekişmeli hususlara yönelir.
Taraflar da ilk duruşmaya yalnız hazır bulunmak için değil, usul meseleleri ve uyuşmazlık noktalarının doğru tespitine katkı sağlamak için hazırlanmalıdır. Dosyanın bu aşamada yanlış çerçevelenmesi sonraki bilirkişi, tanık veya belge incelemesini doğrudan etkileyebilir.
Dava Şartları ve İlk İtirazlar Nasıl Ele Alınır?
Dava şartları, mahkemenin davanın esasını inceleyebilmesi için bulunması gereken usuli koşullardır. Görev, kesin yetki hâlleri, taraf ve dava ehliyeti, hukuki yarar veya kanunda dava şartı olarak düzenlenen başka hususlar dosyanın niteliğine göre gündeme gelebilir. Mahkeme, daha önce karara bağlanmamış olan dava şartı sorunlarını ön inceleme aşamasında ele alır.
İlk itirazlar ise kanunun belirli süre ve usule bağladığı savunmalardır. Davalı ilk itirazını süresinde ileri sürmemişse bunun sonucu genel HMK hükümlerine göre belirlenir. Basit yargılamada cevap dilekçesinin önemi burada da görülür; çünkü savunmanın ve ilk itirazların başlangıçta doğru kurulması gerekir.
Mahkemenin bu konuları esasa ilişkin uzun bir tahkikattan önce çözmesi yargılama ekonomisine hizmet eder. Usulen devam edemeyecek bir davada gereksiz bilirkişi veya tanık gideri yapılmasının önüne geçilir.
Hak Düşürücü Süre ile Zamanaşımı İlk Duruşmada Nasıl Değerlendirilir?
HMK 320/2, ilk duruşmada hak düşürücü süre ve zamanaşımı hakkında tarafların dinlenmesini açıkça öngörür. Ancak bu iki kurum aynı değildir. Hak düşürücü sürenin mahkemece resen gözetilmesi veya zamanaşımının savunma olarak ileri sürülmesi gibi sonuçlar, ilgili maddi hukuk hükmüne göre değerlendirilir.
Mahkeme, tarafların konuya ilişkin açıklamalarını aldıktan sonra dosyadaki tarih ve belgelere göre değerlendirme yapar. Süre tartışmasının çözümü ek delil gerektiriyorsa bunun nasıl toplanacağı tahkikat planına dahil edilir.
Taraflar açısından önemli olan, süre savunmasını veya buna karşı açıklamayı ilk duruşmaya hazırlıklı getirmektir. Tebligat, ifa, fesih, ihtar veya kesilme-durma iddiasına temel oluşturan belgeler dosyanın niteliğine göre önem taşıyabilir.
Anlaşılan ve Anlaşılmayan Hususlar Neden Tek Tek Belirlenir?
Mahkeme, tarafların iddia ve savunmaları çerçevesinde hangi maddi olgularda anlaştıklarını ve hangilerinde uyuşmazlık bulunduğunu belirler. Tahkikatın asıl konusu çekişmeli vakıalardır. Üzerinde uyuşmazlık bulunmayan noktalar için gereksiz delil faaliyeti yürütülmemesi yargılama ekonomisine hizmet eder.
Örneğin taraflar bir sözleşmenin varlığı ve bedeli konusunda anlaşmış, yalnız ifanın yapılıp yapılmadığında uyuşuyorsa tahkikat bu noktaya yönelir. İş uyuşmazlığında çalışma ilişkisinin varlığı kabul edilip fazla çalışma süresi tartışılıyorsa delil planı bu çekişmeli vakıa üzerinden kurulur.
Uyuşmazlık noktalarının açık belirlenmesi, bilirkişiye yöneltilecek soruların kapsamını da daraltır. Bilirkişi hukuki uyuşmazlığın tamamını çözmek için değil, mahkemenin belirlediği teknik veya özel bilgi gerektiren noktaları incelemek için görevlendirilir.
Hâkim Sulh ve Arabuluculuğa Teşvik Eder mi?
Evet. HMK m.320/2’ye göre uyuşmazlık konuları belirlendikten sonra hâkim tarafları sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder. Bu teşvik tarafları anlaşmaya zorlamak anlamına gelmez. Taraflar uyuşmazlığın tamamını veya uygun bir kısmını sulh yoluyla çözebilir; arabuluculuğa elverişli bir konuda arabuluculuk seçeneğini değerlendirebilir.
Sulh gerçekleşirse sonuçları HMK 313-315 hükümlerine göre belirlenir. Sitemizdeki HMK 315 sulhun sonuçları rehberi bu konuyu ayrı arama niyetinde ele almaktadır.
Taraflar sulh olmazsa yargılama kesilmeden devam eder. Mahkeme, sulh ihtimalini yargılamayı gereksiz yere uzatan bir ara aşamaya dönüştürmemelidir.
Ön İnceleme Tutanağının İşlevi Nedir?
Tarafların sulh olup olmadığı ve sulh olmamışlarsa anlaşamadıkları hususlar tutanağa yazılır. Hazır bulunan taraflar tutanağın altını imzalar. HMK 320 açıkça tahkikatın bu tutanak esas alınarak yürütüleceğini belirtir.
Bu nedenle tutanak, sıradan bir duruşma kaydı değildir; tahkikatın yol haritasıdır. Taraflar çekişmeli hususların eksiksiz ve doğru yazıldığını kontrol etmelidir. Bir vakıanın yanlışlıkla kabul edilmiş gibi kaydedilmesi veya çekişmeli olduğu hâlde tutanak dışında kalması sonraki incelemeyi etkileyebilir.
Tutanak ile dava-cevap dilekçeleri arasında çelişki görüldüğünde bunun duruşma sırasında açıklığa kavuşturulması önemlidir. Mahkemenin bilirkişi ve diğer delil incelemelerini hangi başlıklar üzerinden yürüteceği büyük ölçüde bu çerçevede şekillenir.
Tahkikat Gerçekten İki Duruşmada mı Tamamlanmalıdır?
HMK m.320/3, tarafların dinlenmesi, delillerin incelenmesi ve tahkikat işlemlerinin, ikinci fıkradaki ilk duruşma hariç, iki duruşmada tamamlanmasını öngörür. Duruşmalar arasındaki süre de kural olarak bir aydan uzun olamaz.
Bu düzenleme basit yargılamanın sürat hedefini somut bir takvime bağlar. Mahkeme mümkün olan delilleri aynı duruşmada toplamalı, gereksiz ertelemelerden kaçınmalı ve kurum yazışmaları ile bilirkişi sürecini önceden planlamalıdır.
Ancak bu kural, iki duruşma doldu artık gerekli delil incelenmez şeklinde uygulanamaz. Kanun aynı fıkrada zorunlu hâller için açık istisna tanır. Adil karar için gerekli tahkikatın tamamlanması esastır; ek duruşmanın neden gerektiği gerekçelendirilmelidir.
Bilirkişi veya İstinabe Nedeniyle Ek Duruşma Yapılabilir mi?
Evet. İşin niteliği gereği bilirkişi incelemesinin uzaması, istinabe yoluyla tahkikat işlemlerinin yürütülmesi ve benzeri zorunlu hâllerde hâkim gerekçesini belirterek bir aydan sonrası için duruşma günü verebilir ve ikiden fazla duruşma yapabilir.
Kanunun verdiği esneklik gerekçeye bağlıdır. Dosyanın yalnız iş yoğunluğu nedeniyle belirsiz aralıklarla ertelenmesi ile gerçekten bilirkişi, keşif, başka yerde tanık dinlenmesi veya kurum cevabı beklenmesi aynı değildir. Mahkeme neden normal takvimin dışına çıkıldığını açıklamalıdır.
Tarafların davranışı da süreyi etkileyebilir. Eksik adres, belirsiz delil celp talebi veya süresinde yatırılmayan delil avansı tahkikatın gecikmesine yol açabilir. Bu nedenle HMK 318’e uygun başlangıç hazırlığı HMK 320’deki takvimin uygulanmasını kolaylaştırır.
Yenilenen Dosya Tekrar Takipsiz Bırakılırsa Ne Olur?
HMK m.320/4 basit yargılama için özel bir sonuç öngörür: İşlemden kaldırılmasına karar verilen dosya yenilendikten sonra tekrar takipsiz bırakılırsa dava açılmamış sayılır. Bu nedenle basit yargılama usulünde duruşma takibinin önemi yüksektir.
İşlemden kaldırma koşulları ve yenileme süresi HMK’nın genel hükümleriyle birlikte değerlendirilir. Dava açılmamış sayılmasının harç, zamanaşımı ve diğer sonuçları somut dosyaya göre ayrıca incelenmelidir.
Taraf veya vekil, duruşma günü, mazeret ve dosyanın işlemden kaldırılması kararlarını dikkatle takip etmelidir. Yenilemeden sonra bir kez daha takipsiz bırakmanın sonucu kanunda açıkça ağırlaştırılmıştır.
HMK 318’de Bildirilen Deliller HMK 320 Tahkikatında Nasıl Kullanılır?
HMK 318 tarafların delillerini başlangıçta bildirmesini sağlar; HMK 320 ise bu delillerin hangi çekişmeli vakıalar için inceleneceğini belirler. İki madde birbirinin devamı niteliğindedir. Ön inceleme tutanağında uyuşmazlık noktaları belirlendikten sonra tahkikat bu noktalara ilişkin deliller üzerinde yürütülür.
Mahkeme her bildirilen delili otomatik olarak toplamak zorunda değildir. Uyuşmazlıkla ilgisiz veya ispat konusu olmayan delillerin reddi mümkündür. Buna karşılık usulüne uygun bildirilmiş, hukuka uygun ve kararın sonucuna etkili bir delilin gereksiz biçimde toplanmaması ispat hakkı bakımından sorun doğurabilir.
Tahkikat tamamlandığında HMK 321’deki hüküm aşamasına geçilir. Basit yargılamada son beyanlar ve kararın tefhimi ayrı bir maddeyle düzenlenmiştir.
Dosya Üzerinden Karar ile Hukuki Dinlenilme Hakkı Nasıl Birlikte Uygulanır?
Basit yargılamada hız, tarafların açıklama ve ispat imkânının ortadan kaldırılması anlamına gelmez. Dosya üzerinden karar verilecekse taraflara dava ve cevap dilekçelerini sunma, karşı tarafın iddialarını öğrenme ve kanunun izin verdiği ölçüde delillerini dosyaya koyma imkânı sağlanmış olmalıdır. Mahkemenin sürpriz nitelikte bir vakıa kabulüyle veya tarafların hiç tartışmadığı bir maddi temel üzerinden hüküm kurması hukuki dinlenilme hakkıyla bağdaşmaz.
Duruşma yapılması gerektiği hâlde yalnız hız gerekçesiyle dosya üzerinden karar verilmesi ile gerçekten duruşmasız çözülebilecek bir konuda yazılı açıklamalar üzerinden karar verilmesi birbirinden ayrılır. Değerlendirme dosyanın somut özelliklerine göre yapılır. Tarafın tanık dinletme, isticvap, keşif veya başka bir delil işlemine ilişkin talebi varsa mahkeme bunun uyuşmazlığın çözümüne etkisini gerekçeli biçimde değerlendirmelidir.
HMK 320’ye Göre Pratik Dava Takvimi Nasıl Okunmalıdır?
Basit yargılamada dava ve cevap dilekçesiyle uyuşmazlığın çerçevesi kurulur. Ardından dosya üzerinden karar verilebilecek bir iş olup olmadığı incelenir. Duruşma gerekiyorsa ilk duruşmada usul meseleleri, süre itirazları, uyuşmazlık noktaları ve sulh imkânı ele alınır. Ön inceleme tutanağı imzalandıktan sonra tahkikat bu tutanak üzerinden ilerler.
Tahkikat için kanunun hedefi ilk duruşma hariç iki duruşmadır. Duruşmalar arasındaki süre kural olarak bir ayı aşmaz. Mahkeme, bilirkişi veya istinabe gibi zorunlu bir işlem nedeniyle bu takvimi aşacaksa sebebi dosyada gösterir. Tahkikat tamamlandığında tarafların son beyanları alınır ve HMK 321 uyarınca hüküm aşamasına geçilir. Bu akış, basit yargılamanın dört dilekçeli ve uzun aralıklı bir yazılı yargılamaya dönüşmesini önlemeyi amaçlar.
HMK 320 Uygulamasında Sık Yapılan Hatalar
Birinci hata, basit yargılama denildiği için duruşmanın hiçbir durumda gerekmediğini düşünmektir. HMK 320/1 yalnız mümkün olan hâllerde dosya üzerinden karar verilmesine izin verir. İkinci hata, ilk duruşmayı yalnız şekli bir ara duruşma kabul edip uyuşmazlık noktalarının doğru tespitine gereken önemi vermemektir.
Üçüncü hata, iki duruşma kuralını gerekli tahkikatı kesen mutlak bir sayı sınırı gibi yorumlamaktır. Zorunlu hâllerde gerekçeli istisna vardır. Dördüncü hata, her ertelemenin otomatik olarak kanuna uygun istisna olduğunu varsaymaktır; kanun zorunluluk ve gerekçe arar.
Beşinci hata, yenilenen dosyanın yeniden takipsiz bırakılmasının sonucunu yazılı yargılamadaki genel tekrar düzeniyle karıştırmaktır. HMK 320/4 basit yargılama için açık biçimde dava açılmamış sayılır sonucunu öngörür.
HMK 320 İçin Uygulama Kontrol Listesi
Duruşma öncesinde öncelikle dosya üzerinden karar verilip verilemeyeceği, çözümlenmemiş dava şartı ve ilk itiraz bulunup bulunmadığı, hak düşürücü süre veya zamanaşımı tartışmasının mevcut olup olmadığı kontrol edilmelidir.
İlk duruşmada tarafların üzerinde anlaştığı ve anlaşamadığı vakıalar açıkça ayrılmalı, tutanak dikkatle okunmalı ve eksik veya yanlış bir kayıt varsa o anda düzeltilmesi istenmelidir. Sulh veya arabuluculuk ihtimali değerlendirilmeli; sonuç alınmazsa tahkikat hangi deliller üzerinden ilerleyecekse bunlar planlanmalıdır.
Tahkikat sırasında iki duruşma ve bir ay hedefi takip edilmeli, ek duruşma gerekiyorsa zorunlu sebebin dosyada açıklanıp açıklanmadığı görülmelidir. Dosya işlemden kaldırılmış ve yenilenmişse sonraki duruşma takibi özellikle dikkatle yapılmalıdır.
HMK 320 Hakkında Sık Sorulan Sorular
1. Basit yargılamada duruşma zorunlu mudur?
Hayır. HMK 320/1’e göre mümkün olan hâllerde mahkeme dosya üzerinden karar verebilir.
2. İlk duruşmada hangi konular ele alınır?
Daha önce karara bağlanmamış dava şartları ve ilk itirazlar ile hak düşürücü süre ve zamanaşımı hakkında taraflar dinlenir; sonra uyuşmazlık noktaları belirlenir.
3. Hâkim tarafları sulhe teşvik eder mi?
Evet. Uyuşmazlık noktalarının tespitinden sonra sulh veya arabuluculuk değerlendirilir.
4. Ön inceleme tutanağı neden önemlidir?
Tahkikat bu tutanakta belirlenen anlaşmazlık noktaları esas alınarak yürütülür.
5. Tahkikat en fazla iki duruşma mı sürer?
Kural iki duruşmadır; fakat bilirkişi, istinabe ve benzeri zorunlu hâllerde gerekçe gösterilerek daha fazla duruşma yapılabilir.
6. Duruşmalar arası süre ne kadardır?
Kural olarak bir aydan uzun olamaz; zorunlu hâller istisnadır.
7. Bilirkişi raporu gecikirse bir aydan sonraya gün verilebilir mi?
Evet. Hâkim zorunlu nedeni gerekçesiyle belirtmelidir.
8. Yenilenen dosya tekrar takipsiz bırakılırsa ne olur?
HMK 320/4’e göre dava açılmamış sayılır.
9. Dosya üzerinden karar savunma hakkını kaldırır mı?
Hayır. Tarafların dilekçe, delil ve hukuki dinlenilme hakları korunmalıdır.
10. HMK 320’den sonra hangi madde uygulanır?
Tahkikat tamamlandığında HMK 321 uyarınca son beyanlar alınır ve hüküm aşamasına geçilir.
Resmî Kaynaklar
Hukukçu İncelemesi ve E-E-A-T Bilgisi
Yazar: Av. Halil Bakırcı – Mersin Barosu Sicil No: 3472. İçerik 19 Eylül 2026 tarihinde HMK m.320’nin güncel metni ile HMK m.316-319 ve m.321 arasındaki sistematik bağlantı esas alınarak kontrol edilmiştir. Aynı arama niyetini taşıyan mükerrer içerik oluşturulmamıştır.
(E-İMZALIDIR)
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu sitesinden daha fazla şey keşfedin
Son gönderilerin e-postanıza gönderilmesi için abone olun.
