Hizmet Buluşu ve Serbest Buluş Nedir? Çalışan Buluşları | SMK 113

Kısa ve net cevap: SMK m.113 çalışan buluşlarını iki ana gruba ayırır: hizmet buluşu ve serbest buluş. Çalışanın işletme veya kamu idaresindeki görevini yerine getirirken yaptığı ya da büyük ölçüde işverenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak iş ilişkisi sırasında gerçekleştirdiği buluş hizmet buluşudur. Bunun dışında kalan çalışan buluşu serbest buluştur. Bu sınıflandırma yalnız isimlendirme değildir; çalışanın bildirim yükümlülüğü, işverenin hak talebi, patent başvurusu ve bedel hakkının hangi rejime tabi olacağını belirler.

Hizmet buluşunun birinci ölçütü: çalışanın görevi

SMK 113/1’in ilk ihtimali, buluşun çalışanın işletme veya kamu idaresinde yükümlü olduğu faaliyet gereği gerçekleştirilmesidir. Ar-Ge mühendisi yeni bir üretim yöntemi geliştirdiğinde, yazılım geliştiricisi görev alanındaki teknik probleme patentlenebilir çözüm ürettiğinde veya laboratuvar çalışanı iş tanımındaki araştırmanın sonucu olarak yeni bir teknik bileşim oluşturduğunda bu ölçüt gündeme gelir.

Görev tanımının yalnız iş sözleşmesindeki genel unvanla belirlenmesi yeterli olmayabilir. Fiilî görev, proje ataması, teknik talimatlar, performans hedefleri ve çalışanın hangi problemi çözmek üzere görevlendirildiği birlikte incelenmelidir. “Mühendis” veya “uzman” gibi geniş unvanlar tek başına her buluşu hizmet buluşu yapmaz.

İkinci ölçüt: işletmenin deneyim ve çalışmalarından büyük ölçüde yararlanma

Çalışanın buluşu doğrudan görev tanımından doğmasa bile, büyük ölçüde işletme veya kamu idaresinin deneyim ve çalışmalarına dayanıyorsa hizmet buluşu sayılabilir. Bu ölçüt özellikle yıllardır yürütülen Ar-Ge projesinin verileri, işverene ait test altyapısı, gizli üretim bilgisi veya teknik know-how kullanılarak geliştirilen çözümlerde önemlidir.

Kanun “herhangi bir yararlanma” değil, büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanmayı arar. Çalışanın işyerindeki sıradan bilgisayarı kullanmış olması veya mesleki tecrübesini işveren yanında edinmiş bulunması tek başına otomatik hizmet buluşu sonucu doğurmaz. Buluşun teknik özünün işverenin birikimiyle bağlantısı somutlaştırılmalıdır.

Mesai saatinin sınıflandırmadaki yeri

SMK 113, hizmet buluşunu “mesai saatinde yapılan buluş” olarak tanımlamaz. Çalışan buluşu evde, hafta sonunda veya kendi bilgisayarında geliştirmiş olabilir; fakat teknik çözüm görevinden veya işverenin Ar-Ge birikiminden doğuyorsa hizmet buluşu niteliği devam edebilir. Tersi şekilde işyerinde ortaya çıkan her fikir de hizmet buluşu değildir.

Bu nedenle sınıflandırmada saat ve mekân yalnız yardımcı delildir. Esas inceleme buluşun çalışanın görevi ve işletmenin deneyim/çalışmalarıyla maddi bağlantısı üzerindedir.

Serbest buluş nedir?

SMK 113/2, birinci fıkradaki hizmet buluşu tanımının dışında kalan çalışan buluşlarını serbest buluş sayar. Serbest buluş, çalışanın patent isteme hakkının işverenin hizmet buluşu hak talebine tabi olmadığı buluştur; ancak iş ilişkisi devam ederken SMK 119’daki bildirim ve bazı durumlarda işverene teklif yükümlülüğü doğabilir.

Serbest buluş olduğu düşünülen teknik çözüm işverenin faaliyet alanına giriyorsa çalışanın “bu benim özel projem” demesi tek başına SMK 119 yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz. Önce m.113 sınıflandırması, sonra m.119 prosedürü uygulanır.

Hizmet buluşu ile serbest buluş neden doğru ayrılmalıdır?

Yanlış sınıflandırma zincirleme hak kaybı yaratabilir. Hizmet buluşu serbest sanılırsa çalışan m.114’teki gecikmeksizin yazılı bildirimi yapmayabilir; işveren m.115’teki dört aylık hak talebi sürecini işletemez; patent başvurusu ve bedel sistemi bozulur. Serbest buluş hizmet buluşu sanılırsa da çalışanın kendi buluş üzerindeki tasarruf hakkı gereksiz yere sınırlandırılabilir.

Bu nedenle şirketlerde patent başvurusu yapılmadan önce “buluş sınıflandırma formu” hazırlanması yararlıdır. Formda çalışanın görevi, buluşun gelişim tarihi, kullanılan işletme kaynakları, proje kodu, diğer çalışan katkıları ve işveren talimatları yer almalıdır.

Öğrenci ve ücretsiz stajyerler neden madde kapsamındadır?

SMK 113/3, öğrenciler ve ücretsiz olarak belirli bir süreye bağlı olmaksızın hizmet gören stajyerler hakkında çalışanlara ilişkin hükümlerin uygulanacağını düzenler. Böylece yalnız klasik ücretli iş sözleşmesi bulunan kişilerin buluşları koruma altına alınmamıştır.

Özellikle üniversite-sanayi projeleri, uzun süreli araştırma stajları ve laboratuvar çalışmalarında kişinin “çalışan bordrosunda yok” olması patent hakkının otomatik olarak ona veya işletmeye ait olduğu sonucunu doğurmaz. İlişkinin SMK kapsamındaki niteliği ayrıca incelenmelidir.

Kamu çalışanlarının buluşları

SMK 113/4 kamu kurum ve kuruluşlarında çalışanların buluşlarında da çalışan buluşu hükümlerinin uygulanacağını, diğer kanuni düzenlemeler ve taraflar arasındaki sözleşmeler saklı kalmak üzere kabul eder. Bu nedenle kamu görevlisinin gerçekleştirdiği buluş için tamamen ayrı ve kuralsız bir rejim yoktur.

Ancak m.113/5 kamu çalışanına ödenecek bedel bakımından özel sınırlar koyar. Bedel, buluştan elde edilen gelirin üçte birinden az olamaz. Buluş konusunun kamu kurum veya kuruluşunun kendisi tarafından kullanılması hâlinde ise ödenecek bedel, bir defaya mahsus olmak üzere, bedelin ödendiği ay için çalışana ödenen net ücretin on katından fazla olamaz.

Bu iki kural aynı olay için mekanik biçimde birleştirilmemelidir. Buluşun dışarıdan gelir getirmesi ile kamu kurumunun buluşu kendi bünyesinde kullanması farklı senaryolardır.

Araştırma altyapılarındaki özel rejim

SMK 113/6, 6550 sayılı Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun kapsamında yeterlik alan araştırma altyapılarında gerçekleşen buluşlarda öncelikle 6550 sayılı Kanun hükümlerinin uygulanacağını belirtir. 6550 sayılı Kanunda hüküm bulunmayan hâllerde SMK 121 kıyasen uygulanır.

Bu nedenle araştırma altyapısında geliştirilen buluşu klasik şirket çalışan buluşu prosedürüne otomatik sokmak yanlış olabilir. Kurumun 6550 kapsamındaki statüsü ve özel hak sahipliği düzeni ilk kontrol noktasıdır.

Hizmet buluşu sınıflandırmasında hangi deliller önemlidir?

• İş sözleşmesi ve görev tanımı.
• Ar-Ge proje görevlendirmeleri ve proje kodları.
• Çalışana verilen teknik talimatlar.
• Laboratuvar defteri, kod deposu ve prototip kayıtları.
• İşverenin daha önceki deney, test ve know-how dokümanları.
• Buluşta kullanılan özel cihaz veya veri setlerinin kaynağı.
• Diğer çalışanların teknik katkı kayıtları.
• Buluş bildirim formu ve tarihçesi.

Bu belgelerin amacı yalnız işveren lehine delil yaratmak değildir. Çalışanın bağımsız geliştirdiği bir buluşun gerçekten serbest olduğunu göstermek için de aynı kronoloji önemlidir.

Somut senaryolar

Senaryo 1: Ar-Ge mühendisi görevindeki problemi çözüyor

Çalışanın görevi batarya soğutma sistemlerini geliştirmektir. Proje sırasında yeni bir ısı dağıtım yapısı geliştirir. Buluş doğrudan görev faaliyeti gereği ortaya çıktığından m.113/1 kapsamında hizmet buluşu değerlendirmesi güçlüdür.

Senaryo 2: Muhasebe çalışanı evde bağımsız teknik cihaz geliştiriyor

Çalışanın görevi muhasebedir; kendi imkânlarıyla, işverenin faaliyet alanından ve teknik birikiminden bağımsız yeni bir mekanik cihaz geliştirir. Görev ve işletme deneyimi bağlantısı yoksa serbest buluş niteliği gündeme gelir. İşverenin faaliyet alanı bakımından m.119 ayrıca kontrol edilir.

Senaryo 3: Mesai dışında ama şirket verileriyle geliştirilen çözüm

Mühendis hafta sonunda evde çalışsa da şirketin yıllara yayılan test verilerini ve görev kapsamında edindiği gizli teknik parametreleri kullanarak buluş yapmıştır. Mesai dışında olması tek başına serbest buluş sonucu doğurmaz; işletme çalışmalarına büyük ölçüde dayanma ölçütü incelenir.

Senaryo 4: Kamu laboratuvarında buluş

Kamu görevlisi görevindeki araştırma sonucunda buluş yapar. Çalışan buluşu hükümleri uygulanır; bedel bakımından m.113/5’teki özel kurallar dikkate alınır.

Hizmet buluşu ile serbest buluş karşılaştırması

Sınıflandırmada sık yapılan hatalar

Mesai dışında yapılan her buluşu serbest saymak; işyerinde yapılan her buluşu hizmet buluşu kabul etmek; çalışanın unvanını tek başına yeterli görmek; şirket ekipmanı kullanılmış olmasını otomatik belirleyici saymak; serbest buluşta SMK 119’u hiç incelememek ve kamu çalışanı buluşlarında m.113/5’i gözden kaçırmak başlıca hatalardır.

Görev tanımı değiştiğinde buluşun sınıflandırılması

Çalışanın iş sözleşmesindeki ilk görev tanımı yıllar içinde değişmiş olabilir. Örneğin üretim mühendisi olarak işe başlayan kişi daha sonra fiilen Ar-Ge proje liderliğine geçmiş fakat sözleşmesi güncellenmemiş olabilir. Hizmet buluşu değerlendirmesinde yalnız eski iş sözleşmesinin metnine bakmak fiilî ilişkiyi kaçırabilir. Proje atamaları, organizasyon şeması, performans hedefleri, teknik talimatlar ve yöneticinin yazılı görevlendirmeleri birlikte incelenmelidir.

Tersine, işverenin sonradan hazırladığı geniş bir görev tanımı da geçmişte yapılmış buluşu otomatik olarak hizmet buluşuna dönüştürmez. Buluşun gerçekleştirildiği tarihteki gerçek görev ve iş ilişkisi esas alınmalıdır. Bu nedenle görev kayıtlarının tarihsel versiyonları saklanmalıdır.

Birden fazla işveren veya grup şirketi bulunan yapılarda hangi şirket hak sahibidir?

Çalışan grup şirketlerinden birinde bordrolu olup başka bir grup şirketinin Ar-Ge projesinde fiilen çalışabilir. SMK 113 açısından “grup şirketi” tek bir işveren gibi kabul edilmemelidir. Çalışanın hukuki işvereni, proje görevlendirmesi, teknik talimatı hangi şirketten aldığı ve kullanılan deneyim/çalışmaların hangi tüzel kişiye ait olduğu ayrı ayrı belirlenmelidir.

Patent başvurusunu grup içindeki fikrî mülkiyet şirketi yapacaksa patent isteme hakkının o şirkete geçişini sağlayan sözleşme veya devir zinciri ayrıca kurulmalıdır. “Aynı holding içindeyiz” açıklaması tek başına farklı tüzel kişiler arasındaki patent isteme hakkı devrini ispatlamaz.

Danışman ve bağımsız yüklenici çalışan sayılır mı?

SMK m.2’de çalışan tanımı özel hukuk sözleşmesi veya benzeri bir hukuki ilişki gereğince başkasının hizmetinde kişisel bağımlılık içinde iş gören kişileri ve kamu görevlilerini kapsar. Bağımsız danışman veya yüklenicinin bu tanıma girip girmediği sözleşmenin adından çok fiilî ilişkinin niteliğine göre incelenir.

Gerçek anlamda bağımsız bir danışman çalışan buluşu rejimine tabi olmayabilir; bu durumda buluş üzerindeki hakların müşteriye geçmesi için danışmanlık ve fikrî mülkiyet sözleşmesinin kapsamı kritik hâle gelir. Şirketlerin tüm dış kaynak personelini otomatik olarak “çalışan buluşu” sistemi içinde görmesi güvenli değildir.

Yapay zekâ veya otomasyon aracı kullanılan projelerde buluş sahibi ve çalışan buluşu

Çalışanın teknik çözümü geliştirirken yapay zekâ, simülasyon veya otomatik tasarım yazılımı kullanması hizmet/serbest buluş sınıflandırmasını ortadan kaldırmaz. Önce insanın teknik katkısı ve patent isteme hakkı, ardından bu katkının görev veya işveren deneyimiyle bağlantısı incelenir. Kullanılan aracın işverene ait lisanslı sistem olması tek başına hizmet buluşu sonucu doğurmaz; fakat işverenin özgün veri seti ve teknik altyapısına büyük ölçüde dayanılması m.113/1 değerlendirmesinde önem kazanabilir.

Şirketler bu projelerde prompt geçmişi, simülasyon parametreleri, insan tarafından yapılan seçimler ve teknik doğrulama adımlarını kaydetmelidir. Bu kayıtlar hem gerçek buluş sahiplerinin belirlenmesi hem de hizmet buluşu sınıflandırması için yararlı olabilir.

Çalışan işten ayrıldıktan sonra ortaya çıkan buluş nasıl değerlendirilir?

İş ilişkisinin sona ermesinden sonra yapılan her buluş otomatik olarak serbest değildir. Teknik çözümün fiilen ne zaman ortaya çıktığı, çalışanın iş ilişkisi sırasında görev kapsamında geliştirdiği çalışmaların devamı olup olmadığı ve buluşun esas unsurlarının hangi tarihte oluştuğu incelenmelidir. Bununla birlikte SMK 113’ün hizmet buluşu tanımı iş ilişkisi sırasında yapılan buluşa odaklanır; işten ayrıldıktan sonra bağımsız biçimde doğan yeni teknik çözüm için eski işverenin hak iddiası ayrıca hukuki temele ihtiyaç duyar.

İşten ayrılma öncesi proje dosyalarının tarihli tutulması hem işveren hem çalışan açısından koruyucudur. Sonradan “buluş işten önce vardı” veya “tamamen işten sonra geliştirildi” tartışmasını objektif teknik kayıtlar aydınlatır.

Patentlenebilir olmayan teknik iyileştirmeler çalışan buluşu sayılır mı?

SMK’nın çalışan buluşları bölümü patentlenebilir teknik buluşlar bağlamında işletilir. Her süreç iyileştirmesi, fikir, iş modeli veya öneri patent hukuku anlamında buluş değildir. Önce teknik çözümün patent korumasına elverişli bir buluş niteliği taşıyıp taşımadığı incelenmelidir. Patentlenebilirlik nihai olarak ayrı şartlara bağlı olmakla birlikte, sıradan organizasyon fikrini çalışan buluşu prosedürüne sokmak doğru değildir.

İşverenin öneri sistemi, know-how politikası veya ticari sır rejimi patent sisteminden farklı kurallar içerebilir. Bir fikir patentlenebilir olmadığı için işveren açısından değersiz hâle gelmez; yalnız uygulanacak hukuki koruma aracı değişebilir.

Pratik sonuç: Çalışan buluşunun doğru sınıflandırılması, sonraki bildirim, hak talebi, patent başvurusu ve bedel sürecinin tamamının hukuki başlangıç noktasıdır.

Sık sorulan sorular

Hizmet buluşu nedir?

Çalışanın görevi gereği veya büyük ölçüde işverenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak iş ilişkisi sırasında gerçekleştirdiği buluştur.

Mesai dışında yapılan buluş serbest midir?

Otomatik olarak değil; görev ve işletme deneyimi bağlantısı incelenir.

Serbest buluş nedir?

SMK 113/1’deki hizmet buluşu tanımının dışında kalan çalışan buluşudur.

İşverenin bilgisayarını kullanmak tek başına hizmet buluşu yapar mı?

Kanun “büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanma” ölçütünü arar; tek bir araç kullanımı otomatik sonuç değildir.

Öğrenciler çalışan buluşu hükümlerine tabi mi?

SMK 113/3 kapsamındaki öğrenciler için çalışan hükümleri uygulanır.

Ücretsiz stajyerler kapsamda mı?

Maddede belirtilen ücretsiz ve belirli süreye bağlı olmaksızın hizmet gören stajyerler kapsamda düzenlenmiştir.

Kamu çalışanı buluşunda bedel var mı?

Evet; SMK 113/5 özel asgari ve bazı durumlarda üst sınır kuralları içerir.

Hizmet buluşunu kim bildirir?

Çalışan, SMK 114 uyarınca işverene yazılı ve gecikmeksizin bildirir.

İşveren hizmet buluşunu otomatik kazanır mı?

SMK 115’teki tam veya kısmi hak talebi prosedürü uygulanır.

Araştırma altyapılarında hangi kanun uygulanır?

SMK 113/6 uyarınca 6550 sayılı Kanun önceliklidir; boşlukta SMK 121 kıyasen uygulanır.

Resmî kaynaklar ve ilgili yazılar

Resmî kaynak: TÜRKPATENT – 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu · TÜRKPATENT Mevzuat.

İlgili içerikler: SMK 114 – Hizmet buluşu bildirimi · SMK 115 – İşverenin hak talebi · SMK 116 – Patent başvurusu yükümlülüğü · Fikri Mülkiyet Hukuku.