Bilirkişinin Duruşmada Sözlü Açıklama Yapması Talep Dilekçesi | HMK 281/2

Kısa cevap: Tebliğ edilen bilirkişi raporunda sonucu etkileyen belirli bir hesap, ölçüm veya yöntem belirsizse, rapora karşı beyanla birlikte mahkemeden bilirkişinin duruşmada bu soruları sözlü yanıtlamasının sağlanması istenebilir. HMK m.281/2, mahkemenin eksiklik veya belirsizliği gidermek için ek rapor alabileceğini ya da tayin edeceği duruşmada bilirkişiden sözlü açıklama isteyebileceğini düzenler. İstem, hangi raporun hangi sayfasındaki hangi sorunun sözlü açıklama gerektirdiğini ve açıklamanın uyuşmazlık sonucunu nasıl etkilediğini göstermelidir. Aşağıdaki Word şablonu, yalnız genel “bilirkişiyi dinleyin” cümlesinden ibaret olmayan soru listeli başvurudur.

Bu konu, eksik raporun yazılı olarak tamamlattırılması talebinden ayrılır: eldeki rapor vardır, ancak yöntem veya sonuç hakkında yüz yüze açıklama ve tutanağa geçecek cevap gerekir. Rapor henüz taraflara tebliğ edilmemişse önce tebliğ istemi incelenir. Hukuki nitelendirme sorunu varsa HMK 279/4 itiraz örneği ayrı gerekçeye dayanır.

HMK 281/2 ve 279/3 tam olarak ne düzenler?

HMK m.281/1, taraflara raporun tebliğinden itibaren iki hafta içinde raporda eksik gördükleri hususların tamamlattırılmasını, belirsizliklerin açıklattırılmasını veya yeni bilirkişi atanmasını isteme olanağı tanır. HMK m.281/2, mahkemenin eksikliği veya belirsizliği gidermek için yeni sorularla ek rapor alabileceğini, bunun yerine belirleyeceği duruşmada bilirkişiden sözlü açıklama da isteyebileceğini söyler. “Duruşmada dinlenme” tarafın tek başına usulünü ve gününü belirlediği otomatik bir hak şeklinde yazılmaz; mahkeme somut sorunu değerlendirip usule karar verir.

HMK m.279/3, bilirkişinin görüşünü sözlü açıklamasına karar verilirse açıklamaların tutanağa geçirilmesini ve tutanağın altına bilirkişinin imzasının alınmasını düzenler. Kurul hâlinde görevlendirme varsa üyelerin kendilerine sorulan meseleyi aralarında müzakere etmesine imkân tanınır; açıklanan oy ve görüş yine tutanağa yazılıp bilirkişilere imzalatılır. Bu nedenle talep yalnız “bilirkişi gelsin” değil, belirsiz teknik noktaların tutanağa geçirilecek cevaplarla açıklığa kavuşmasıdır.

HMK m.282 uyarınca bilirkişi görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendiren hâkimdir. Sözlü açıklamada yeni hesap çıkması, mahkemenin otomatik biçimde o hesabı benimsemesi anlamına gelmez. HMK m.279/4 gereğince sözlü açıklama sırasında da bilirkişi uzmanlığı dışına veya hâkime ait hukuki değerlendirmeye giremez. Bilirkişiye “davanın kabulü gerekir mi?” gibi hüküm sorusu değil, “tablo 2’nin dördüncü satırında hangi belge ve katsayı kullanıldı?” gibi teknik soru yöneltilir.

Sözlü açıklama hangi dosya ihtiyacını çözer?

Raporun iki tablosu farklı toplamlar veriyor ve hangisinin nihai hesap olduğu anlaşılamıyorsa belirsizlik vardır. Aynı raporda bir ölçümün birimi metrede, sonuç tablosunun birimi santimetrede gösterilmiş; dönüşüm açıklanmamışsa sorular somutlaşır. Bilirkişi bir grafiğe atıf yapıp grafiği dosyaya koymamışsa önce eksik belgenin sunulması da istenebilir. Duruşmada soru cevap yöntemi, ancak yanıtın kısa açıklamayla belirlenebilir olduğu durumlarda etkili bir araçtır.

Birden fazla uzmanlık alanı içeren kurul raporunda hangi üyenin hangi teknik tespiti benimsediği açık değilse HMK m.279/2’deki raporda bulunması gereken gerekçe ve görüş ayrılığı bilgisiyle bağlantı kurulur. Ayrı rapor dosyada varsa onun tarihi ve içeriği görülmeden “kurulun karşı görüşü yok” denmez. Yalnızca çoğunluk görüşünün özeti tebliğ edilmişse önce tam rapor ve gerçek eklerin tebliği istenir. Açıklama talebi, dosyaya hiç girmemiş belgeyi bilirkişiye anında okutma bahanesi olmamalıdır.

Bilirkişinin kullandığı formül açık, girdiler ve dayanak belgeler dosyada, hesap yalnız tarafın tercihine aykırı ise sözlü açıklama yeniden delil toplama fırsatı değildir. Buna karşılık aynı veriye iki farklı oran uygulanmış, hangi dönem için hangisinin geçerli olduğu belirtilmemişse sonuç denetlenemez. Talepte belirsizliğin etkisi gösterilir: örneğin dönem A’nın tutarı raporda 80.000 TL, sonuç bölümünde 100.000 TL ise hangi tablonun neden esas alındığı açıklanmalıdır. Bu sayılar yalnız örnektir; gerçek dilekçeye dosyanın rakamları yazılır.

Belirsizlik, başka bir kuruma ait hiç getirtilmemiş kayıt nedeniyle doğuyorsa önce belgenin mahkemeye getirilmesini istemek gerekir. Bilirkişi mevcut olmayan verinin içeriğini sözlü olarak tahmin edemez. Uzun, yeni mühendislik hesabı veya çok sayıda belge karşılaştırması gerekiyorsa duruşmada kısa sözlü açıklama yerine ek rapor daha işlevli olabilir. Dilekçe, sözlü yöntemin neden seçildiğini ve yazılı hesap gerekirse alternatif talebin ne olduğunu açıkça belirtir.

Sorular bilirkişiye nasıl yöneltilir?

Her soru raporun tarihi, sayfası ve tablo veya paragraf numarasıyla başlar. Tek bir soru tek belirsizliği hedefler. “Bilirkişi doğru rapor yazdı mı?” incelemeye elverişli değildir. “Raporun 6. sayfasındaki toplam tutar ile 9. sayfasındaki sonuç tutarı arasındaki 20.000 TL fark hangi kalemden kaynaklanıyor; kaynak belgenin dosya numarası nedir?” sorusu yanıtlanabilir. Belge numarası yoksa bilirkişiden mevcut dosyada kullandığı kaydı göstermesi istenir.

Ölçüm raporunda numune veya tarih uyuşmazlığı varsa soru “hangi numune, hangi tarihte, hangi yöntemle ölçüldü?” biçiminde ayrıştırılır. İşçilik hesabında bordro, banka kaydı ve tanık kabulüne dayalı alternatifler varsa hangi veri setinin kullanıldığı sorulur; hangi tanığın doğru olduğuna bilirkişinin karar vermesi istenmez. Hasar bedelinde birim fiyat kaynağı, metraj ve amortisman oranı ayrı sorular olur. Gerekçesi görünmeyen tek bir genel “rapor açıklansın” istemi mahkemenin çözmesi gereken sorunu gizler.

Soru listesi tarafın hukuk tezini bilirkişinin ağzından tekrar ettirme yöntemi olarak kullanılmamalıdır. “Davalı temerrüde düşmüş müdür?” sorusu hukuki sonuçtur; bunun yerine mahkemenin belirlediği alternatif başlangıç tarihlerine göre faiz hesabının nasıl değiştiği teknik olarak sorulabilir. Bilirkişi için öngörülen teknik alanı mahkemenin görevlendirme ara kararıyla karşılaştırın. Yeni bir uzmanlık alanı gerektiren soru ortaya çıkmışsa aynı kişiyi sözlü dinlemenin yetersizliği ayrıca açıklanır.

Tebliğ tarihi, iki haftalık başvuru ve duruşma günü

HMK m.281/1’deki iki hafta raporun taraflara tebliğiyle başlar. Raporun düzenlenme günü, mahkemeye sunulduğu gün veya UYAP ekranına yüklendiği gün kendiliğinden tebliğ günü değildir. Vekille takip edilen işte tebligat muhatabı ve elektronik delil kayıtları incelenir. Duruşma gününü beklemek, tebliğ üzerine başlayan iki haftalık talep süresini kendiliğinden uzatmaz. Bu nedenle sorular belli olduğunda esas dosyasına yazılı başvurunun süresinde yapılması gerekir.

Talebin hazırlanması çok zor veya imkânsızsa yahut özel teknik çalışma gerektiriyorsa HMK m.281/1’deki ek süre koşulları ayrı incelenir: ilk iki haftada mahkemeye başvuru, bir defalık ve ilk sürenin bitiminden sonra başlayacak iki haftayı aşmayan ek süre. Duruşma haftaya diye otomatik ek süre verildiği varsayılmaz. Sözlü açıklama için kısa soru listesi hazırlanabiliyorsa ek süre talebi yerine mevcut sürede somut soruların sunulması gerekir. Ek süre örneği başka bir olayı karşılar.

Mahkeme raporun belirsizliğini kendiliğinden fark edip HMK m.281/2 kapsamında açıklama isteyebilir. Tarafın talebi ise hangi belirsizliğin mahkemeye gösterildiğini kayıt altına alır. Duruşmada bir açıklama günü belirlenirse taraflar için usul işlemleri mahkemece yürütülür. Dilekçede bilirkişinin hangi gün mutlaka geleceği vaat edilmez. Rapor tebliğ edilmeden veya soru listesi oluşturulmadan yapılacak genel çağrı, süreci hızlandırmak yerine belirsizlik yaratabilir.

Bilirkişinin duruşmada sözlü açıklama yapması dilekçe örneği

Bu örnekte boş alanlar raporun gerçek sayfalarıyla doldurulur. “Bilirkişi duruşmada yanlış yapmıştır” gibi olaya uymayan iddialar, henüz sözlü açıklama yapılmadıysa çıkarılır. Yeni rapor istemi, sözlü açıklama ile giderilemeyen ayrı ihtiyaç varsa gerekçelendirilir. Dilekçeye raporun tamamını tekrar eklemek yerine mahkeme dosyasında kayıtlı evrak numarası gösterilir.

Düzenlenebilir Word dilekçesi

Bilirkişinin duruşmada sözlü açıklama yapması talep dilekçesi Word indir (.docx). Dosyada raporun teslim ve tebliğ tarihleri, HMK m.281 süresi, görevlendirme sorusu, karşılaştırılan sayfalar, üç ayrı teknik soru, ek rapor alternatifi, tutanak ve imza istemi yer alır. Kullanılmayan alternatifleri temizleyin; gerçek rakam ve belgeleri koymadan imzalamayın.

Duruşmada cevaplar nasıl kayda geçirilir?

Mahkeme sözlü açıklamaya karar verirse HMK m.279/3 kapsamındaki tutanağın, sorunun ve yanıtın hangi teknik noktaya ilişkin olduğunu gösterecek kadar açık tutulmasını isteyin. Uzmanın yalnız “raporumu tekrar ederim” demesi, işaretlenen sayfa ve tablo çelişkisini gidermez. Sorulara cevap verilemiyorsa hangi kaynak belgenin veya hesabın eksik olduğunu kayda geçirtin. Aynı gün yeni bir belge tartışmaya açılıyorsa onun dosyaya giriş ve tarafların inceleme durumu ayrıca değerlendirilir.

Kurul bilirkişisinde üyelerin aralarında müzakere ettiği ve açıklanan oy/görüşün tutanağa yazılıp imzalandığı HMK m.279/3 hükmü izlenir. Bir üyenin ayrı görüşü varsa onun gerçekten ne dediği yazılı rapor ve sözlü açıklama kaydından anlaşılır. Taraf, tutanak çıkınca kendi dosya notuyla karşılaştırır; eksik veya yanlış kayıt gördüğünde usulüne uygun biçimde somut düzeltme ister. Açıklama sonucunda yeni teknik belirsizlik oluşmuşsa hangi sorunun açık kaldığına ilişkin beyanı ayrıca sunar.

Sözlü açıklama ile rapora ilave veri sağlanmışsa, teknik bulgunun diğer delillerle birlikte HMK m.282 uyarınca nasıl değerlendirileceği hâkime aittir. Tarafın önceki itirazları otomatik olarak geri alınmış sayılmaz. Yeni cevabın hangi eski tabloyu doğruladığı veya değiştirdiği somut kayıtla gösterilir. Geniş kapsamlı hesap yeniden yapılacaksa mahkemenin ek rapor seçeneğini değerlendirmesi istenir; bilirkişiden salon içinde hazırlıksız ayrıntılı tablo üretmesi beklenmez.

Üç örnek soru seti

Muhasebe raporu: “Raporun 5. sayfasında 2024 kapanış bakiyesi 72.000 TL, sonuç bölümünde 79.000 TL’dir. Aradaki 7.000 TL hangi belge ve işlem satırından doğmuştur?” Soruyu yıl ve tutar gerçek rapora göre uyarlayın. “Davacı alacaklı mıdır?” sorusunu uzmanlık sorusuna dönüştürmeyin. Hesabın dayanağı görüldükten sonra hukuki sonuç mahkemece değerlendirilecektir.

Yapı incelemesi: “Metraj cetvelinde 24 m², giderim tablosunda 32 m² yazıyor. Hangi ölçüm noktaları ve fotoğraf numaraları ikinci değere alınmıştır?” İlgili keşif tutanağının tarihini ve dosyadaki planı ayrıca belirtin. Henüz yapılmamış bir keşifte ölçülmüş değer varmış gibi yazmayın. Birim fiyatın kaynağı da belirsizse onu ikinci, ayrı bir soru olarak belirtin.

Teknik sağlık dosyası: “Raporun 3. sayfasında [tarihli tetkik] referans alınmış, 8. sayfada [farklı tarihteki kayıt] esas alınmıştır. Sonuç hangi veriye dayanmaktadır?” Bu örneği gerçek uzmanlık alanına, mahkemece verilen göreve ve tıbbi belgelerin dosyada bulunmasına göre uyarlayın. Bilirkişiye hukuki hak kazanımını veya davanın kabulünü sormayın. Gereken uzmanlık farklıysa yeni bilirkişi ihtiyacını açıkça gerekçelendirin.

Son kontrol

1. Raporun tam örneği tebliğ edildi mi; tarih ve muhatap doğru mu?
2. İki haftalık HMK m.281 süresi gerçek tebliğ kaydıyla hesaplandı mı?
3. Her teknik soru belli sayfa, tablo, belge ve sonuç farkına bağlı mı?
4. Uzmanlık alanı ve görevlendirme ara kararıyla soru uyumlu mu?
5. Yazılı ek rapor gerektirecek kapsamlı işlem varsa alternatif istem ayrı mı?
6. Tutanağa geçirme ve bilirkişi imzası HMK m.279/3’e göre istendi mi?
7. Hukuki nitelendirme soruları listeden çıkarıldı mı?

Bu kontrolü tamamlayan başvuru, mahkemeye neden ve hangi konuda sözlü açıklama gerektiğini gösterir. Mahkeme HMK m.281/2 kapsamındaki usul seçimini yaparken çözülmemiş teknik mesele ve önerilen kısa soru setini görebilir. Rapor itiraz süresi rehberi ve dilekçe örnekleri kategorisi ilgili diğer adımları içerir.

Sık sorulan sorular

Resmî kaynak ve yazar

Adalet Bakanlığı UYAP’taki 6100 sayılı HMK m.279/3-4, 280–282 hükümlerini içerir; Adalet Bakanlığı HMK bilirkişi hükümleri PDF m.279/3 ve m.281/2 metnini gösterir. Ek süreye ilişkin sonraki değişiklik için güncel UYAP metni esas alınmalıdır. Bu dilekçe, gerçek dosyanın ara kararı ve raporu incelenerek doldurulur.

Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunun fizikî ofisi Mersin’dedir; Türkiye genelindeki dosyalar Mersin’deki ofisten yönetilir. Yazar: Av. Halil BAKIRCI, Mersin Barosu sicil 3472. Kontrol tarihi: 28 Eylül 2026.