Vade Gelmeden Uluslararası Satıştan Dönme: CISG 72

Uluslararası satış sözleşmesinden vade gelmeden dönmek için gelecekteki her ihlal ihtimali yeterli değildir. CISG m.72/1, ifa tarihinden önce taraflardan birinin sözleşmeyi esaslı biçimde ihlal edeceğinin açık olmasını arar. Zaman elveriyorsa dönmek isteyen taraf, karşı tarafa ifası için yeterli güvence sunma fırsatı veren makul bir ön bildirim yapmalıdır. Karşı taraf yükümlülüklerini yerine getirmeyeceğini açıklamışsa bu ön bildirim şartı uygulanmaz. Bununla birlikte sözleşmeden dönme beyanı, CISG m.26 kapsamında ayrı olarak karşı tarafa bildirilmelidir.

Bu rehber, teslim veya ödeme tarihi henüz gelmeden satış ilişkisinin sona erdirilmesini konu alır. Geçici sevkiyat durdurması, gerçekleşmiş ödeme gecikmesi ve teslimden sonra ayıplı mal nedeniyle dönme farklı hukuki yollardır. Özellikle uluslararası sipariş iptallerinde, bir tarafın ticari kararını açıklaması ile diğer tarafın hukuken dönme hakkını kullanması birbirinden ayrılmalıdır. İptal e-postasının alınması, avansın iadesi ve zarar hesabının tamamlandığı anlamına gelmez.

CISG 72’nin başlangıç koşulu: ifa tarihi henüz gelmemiş olmalı

M.72, gelecekte gerçekleşeceği açık olan esaslı ihlali düzenler. Bu yüzden önce hangi yükümlülüğün hangi tarihte ifa edileceği belirlenir. Tek bir sözleşmede avans, üretim, sevk, belge sunma ve kalan bedel için ayrı tarihler bulunabilir. Bir yükümlülüğün süresi dolmuşken diğerinin henüz gelmemiş olması mümkündür. İnceleme, yalnız sözleşmenin bitiş tarihine değil, ihlali beklenen somut edimin ifa tarihine göre yapılmalıdır.

İfa tarihi geçmiş ve ihlal gerçekleşmişse ilgili alıcı veya satıcı hakları kendi hükümleriyle değerlendirilir. Satıcının teslim etmemesi bakımından m.49, alıcının borçlarını yerine getirmemesi bakımından m.64 ayrı kurallar içerir. M.72, gerçekleşmiş her ihlal için daha kolay bir dönme yolu gibi kullanılamaz. Zaman çizelgesinde borcun doğması, vadenin gelmesi ve karşı tarafın beyanı ayrı gösterilmelidir.

Sözleşme tarihinin sonradan değiştirildiği durumlarda değişikliğin gerçekten kabul edilip edilmediği ayrıca kontrol edilir. Taraflardan birinin tek başına yeni teslim günü yazması, her durumda sözleşmesel tarihin değiştiğini göstermez. Buna karşılık tarafların geçerli biçimde kabul ettiği yeni takvim görmezden gelinerek eski tarih üzerinden ihlal kurulmaz. CISG m.29 kapsamında sözleşme değişikliği bu ön sorunun çözümünde önemlidir.

Gelecekteki ihlal neden esaslı olmalıdır?

M.72/1’in aradığı ihlal, CISG m.25 anlamında esaslı ihlaldir. Esaslının ölçütü, diğer tarafın sözleşmeden beklemeye hakkı olan şeyden önemli ölçüde yoksun kalmasına neden olan sonuçla ilişkilidir; m.25’teki öngörülebilirlik sınırı da dikkate alınır. Bu nedenle yalnız bir sözleşme maddesine uyulmayacağının anlaşılması yeterli olmayabilir. O aykırılığın sözleşmesel beklenti üzerindeki ağırlığı açıklanmalıdır.

Ödeme, teslim veya belirli teknik özellik sözleşmede taşıdığı işleve göre incelenir. Bir sevkin birkaç gün kayması ile tarafların baştan bildiği kritik kullanım tarihinin kaçırılması aynı sonuç değildir. Özel kullanım amacının karşı tarafa nasıl bildirildiği önemlidir. Siparişin arka planı, kabul edilen teknik şartname ve yazışmalar, hangi beklentinin sözleşmeye dahil olduğunu gösterebilir. Sonradan ortaya çıkan kişisel beklenti otomatik olarak sözleşmesel hak hâline gelmez.

Esaslı ihlal değerlendirmesinde yalnız zarar tutarına bakılarak kesin bir yüzde kuralı üretilemez. Antlaşma, m.72 için her işlemde geçerli bir parasal eşik veya belirli gecikme günü öngörmez. Beklenen ifanın ekonomik ve teknik işlevi açıklanır. Ayrıntılı kavramsal çerçeve için uluslararası satışta esaslı ihlal rehberiyle birlikte değerlendirme yapılmalıdır.

İhlalin açık olması ile ticari endişe arasındaki fark

M.72’de ifa tarihinden önce esaslı ihlalin gerçekleşeceğinin açık olması aranır. Bu dil, yalnız belirsiz bir ödeme veya teslim riski bulunmasından daha güçlü bir temele işaret eder. Tarafın kesin ifa reddi, sözleşme konusu ifanın sağlanamayacağını gösteren doğrulanmış kayıtlar veya olayların açık teknik sonucu incelenir. Bir haber başlığı, bir rakibin açıklaması veya kaynağı bilinmeyen mesaj tek başına sonuca dönüştürülmemelidir.

Karşı tarafın kapasitesi hakkında gelen bilginin güncelliği ve kapsamı kontrol edilir. Belirli bir üretim yerinin faaliyeti ile satıcının sözleşmeyi başka hukuka uygun yolla yerine getirme olanağı aynı konu değildir. Alternatif ifa sözleşmede kabul edilebilir durumdaysa bunun gerçekliği araştırılır. Buna karşılık yalnız açıklanmamış bir gelecek planı, mevcut açık ifa engelini kendiliğinden ortadan kaldırmış sayılmaz.

Maddi olay ile hukuki sonuç ayrılmalıdır. Bir şirketin mali sorun yaşaması olaydır; bunun belirli sözleşmede esaslı ihlali açık hâle getirip getirmediği hukuki değerlendirmedir. Belgede yazılı olmayan sonuçlar rapora eklenmemelidir. İddianın güçlendirilmesi, abartılı ifadeler kullanmakla değil, sözleşmedeki ifa ile mevcut olgu arasındaki bağın eksiksiz kurulmasıyla sağlanır.

Askıya alma mı, vade öncesi dönme mi?

CISG m.71 ve 72 aynı işlevi görmez. İlk hüküm belirli ciddi ifa tehlikesinde geçici durdurmayı; ikinci hüküm ise ifa tarihinden önce açık esaslı ihlalde dönmeyi düzenler. Sözleşmeyi sürdürmek ve güvenceyle sevkiyata devam etmek isteyen tarafın kullandığı araçla, ilişkiyi hukuken sona erdirmek isteyen tarafın aracı aynı değildir. Kararın ekonomik amacı ile bildirimin hukuki içeriği uyumlu olmalıdır.

Ödeme riskinde sevkiyatı durdurma rehberi m.71’in özel şartlarını açıklar. M.72 incelemesinde ise geçici durdurmanın gerekçesi tek başına yeterli kabul edilmemelidir. Hangi esaslı ihlalin neden açık olduğu ayrıca ortaya konulur. Bildirimde hem sözleşmenin kesin olarak sona erdiğinin hem de aynı sözleşmenin aynen ifasının hiçbir açıklama yapılmadan istenmesi, kullanılan hukuki yolun belirsizleşmesine yol açar.

Zaman elveriyorsa yapılacak makul ön bildirim

M.72/2, dönmek isteyen tarafın zaman elverdiği ölçüde karşı tarafa makul bildirim yapmasını ister. Amaç, karşı tarafın ifası için yeterli güvence sağlayabilmesidir. Bildirim gerçek bir güvence imkânı bırakmalıdır. İlgili kişinin ulaşamayacağı bir zaman aralığında, gereksiz derecede kısa ve uygulanamaz cevap takvimi koyarak bu fırsatın sağlandığı ileri sürülmemelidir.

Antlaşmada bütün sözleşmelere uygulanacak sabit bir ön bildirim günü yoktur. İfa tarihine kalan zaman, malın niteliği, iletişim düzeni ve güvenceyi hazırlamak için gerçekten gereken işlemler değerlendirilir. Bu, keyfî süre tayini anlamına gelmez. Belirlenen takvimin neden makul olduğu dosyada açıklanmalıdır. Bildirimin tarihi, muhatabı ve somut içeriği daha sonraki dönme işlemiyle birlikte saklanır.

Ön bildirimde yalnız genel bir memnuniyetsizlik anlatılmamalıdır. Hangi sözleşme yükümlülüğünün esaslı biçimde ihlal edileceği, bunu gösteren kayıtlar ve hangi açıklamanın ya da güvencenin beklendiği belirtilir. Belge ekleri sözleşme kimliğiyle eşleştirilir. Böylece karşı taraf, hiçbir somut gerekçe görmeden sadece sözleşmenin sona erdirilmesi tehdidiyle karşılaşmış olmaz.

Zamanın elvermediği ileri sürülüyorsa ne belgelenmelidir?

M.72/2’deki zaman koşulu, ön bildirimin gereksiz sayılabileceği durumun nedenini somutlaştırmayı gerektirir. İfa tarihine ne kadar kaldığı ve bildirimin neden gerçek bir güvence fırsatı oluşturamayacağı açıklanmalıdır. Şirketin kendi hazırlıklarını geciktirmesi ile dış koşullar nedeniyle zamanın gerçekten elvermemesi aynı olgu değildir. Ticari kolaylık, her durumda ön bildirimden vazgeçme nedeni olarak gösterilmemelidir.

Takvim değerlendirmesi için sözleşmesel teslim günü, ilgili işlem adımları, son alınan bilgi ve gereken kararın zamanı bir araya getirilir. Sonradan hazırlanan açıklamalar yerine olay anındaki yazışmalar korunur. Ön bildirim yapılamaması iddiası, m.72/1’deki açık esaslı ihlal şartını ortadan kaldırmaz. İki inceleme ayrı yapılmalı; birindeki güçlük diğerinin varlığına kanıt gibi sunulmamalıdır.

Karşı taraf yükümlülüğünü yerine getirmeyeceğini açıklarsa

M.72/3, karşı tarafın kendi yükümlülüklerini ifa etmeyeceğini açıklaması durumunda ikinci fıkradaki ön bildirim şartının uygulanmayacağını düzenler. Ancak bu istisna her ticari pazarlığa aynı sonucu bağlamaz. Fiyat artışı talebi, yeni vade önerisi, geçici bilgi eksikliği ve kesin ifa reddi birbirinden ayrılmalıdır. Yazışmanın bütünü, sözleşme bağlamı ve beyanı yapan kişinin konumu incelenir.

Bir şirket çalışanının mesajının şirketin sözleşmesel beyanı olarak değerlendirilebilmesi için yetki ve ilişki kontrolü yapılmalıdır. Teknik bir görevlinin üretim planına ilişkin açıklaması ile şirketin kesin sözleşme reddi aynı kapsamda olmayabilir. CISG m.8’in yorum çerçevesi içinde tarafın niyeti, karşı tarafın anlayışı ve ilgili koşullar değerlendirilir. Beyanın yalnız uygun görülen tek cümlesi bağlamından koparılmamalıdır.

Üçüncü fıkra, bütün dönme şartlarını kaldıran bir madde değildir. İfa tarihinden önce esaslı ihlalin açık olması yine aranır. Ayrıca ön bildirim istisnası, m.26’daki dönme beyanını ortadan kaldırmaz. Bu ayrım özellikle siparişi iptal ettiğini söyleyen alıcının mesajını alan satıcı bakımından önemlidir. Satıcının kendi hukuki yolunu açıkça belirlemesi ve bildirmesi gerekir.

Yeterli güvence sunulduğunda hangi inceleme yapılır?

Güvencenin, beklenen esaslı ihlali doğuran sorunu karşılayıp karşılamadığı belirlenir. Ödeme teminatı, üretim kapasitesine ilişkin açıklama ve alternatif teslim düzeni aynı risklere cevap vermez. Sunulan belgenin hangi ifayı, hangi tarihte ve hangi koşullarla güvence altına aldığı okunur. Tek başına belgenin başlığında garanti yazması yeterlilik incelemesini tamamlamaz.

Karşı tarafın güvence yanıtı, dönme kararı verilmeden önce dosyaya dahil edilmelidir. Yanıtta ileri sürülen olgular araştırılmadan eski şüpheler tekrarlanarak sonuca gidilmemelidir. Buna karşılık süresiz, belirsiz veya ilgili ifayı karşılamayan açıklamanın gerçek güvence olmadığı da gerekçesiyle gösterilmelidir. Dönme işlemi için esaslı ihlalin açık olduğu yönündeki temel değerlendirme, yeni bilgiler ışığında güncellenir.

Tarafların güvence üzerinde anlaşması yeni bir sözleşme değişikliği de içerebilir. Yeni teslim günü, farklı ödeme yöntemi veya başka malın kabulü kararlaştırılıyorsa bu değişiklik açıkça belgelenir. Güvence görüşmesi yapılması, her durumda önceki ihlal ve zarar taleplerinden vazgeçildiği anlamına gelmez. Görüşme sonucunda neyin korunduğu, neyin değiştiği ve hangi yükümlülüklerin devam ettiği metinde gösterilmelidir.

Nihai dönme beyanı ön bildirimden ayrıdır

CISG m.26, sözleşmeden dönme beyanının ancak diğer tarafa bildirimle hüküm doğuracağını düzenler. Bu nedenle ön bildirimde ileride dönme hakkının kullanılabileceğinin söylenmesi ile gerçekten dönüldüğünün bildirilmesi ayrı işlemlerdir. Gönderilen yazının hangi sonucu doğurmak istediği açık olmalıdır. Belirsiz bir hakları saklı tutma cümlesi, her durumda nihai dönme beyanı gibi değerlendirilemez.

Beyanda sözleşmenin kapsamı da doğru gösterilmelidir. Tek bir siparişten mi, bir teslimattan mı yoksa bütün sözleşmeden mi dönüldüğü anlaşılmalıdır. Bir çerçeve ilişki altında birden fazla bağımsız sipariş varsa bunlar tek işlem gibi birleştirilmemelidir. Birbiriyle bağlantılı teslimatlar bakımından CISG m.73’ün ayrıca incelenmesi gerekir. Dönme bildiriminin içeriği için CISG m.26 bildirim rehberi tamamlayıcıdır.

Dönme sonrası avans, mallar ve uyuşmazlık hükmü

M.81, dönmenin tarafları sözleşmesel ifa yükümlülüklerinden kurtardığını, doğmuş tazminat taleplerinin ise saklı kaldığını düzenler. Dönme, sözleşmedeki uyuşmazlık çözümü veya dönmenin sonuçlarını düzenleyen hükümleri kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Bu nedenle taraflar tahkim veya yetki düzenlemesini yalnız sözleşmeden dönüldüğü gerekçesiyle yok saymamalıdır. İfa ilişkisinin sona ermesi ile uyuşmazlığın nasıl çözüleceği farklı başlıklardır.

Daha önce ödeme veya teslim yapılmışsa iade ilişkisi ayrıca kurulmalıdır. Hangi tutarın hangi sözleşmeye göre ödendiği, hangi malın nerede olduğu ve karşılıklı iadenin kapsamı belirlenir. M.81/2, her iki tarafın iade borcu varsa bunların aynı anda yerine getirilmesini esas alır. Dönme beyanının gönderilmesi, iadelerin fiilen tamamlandığını veya bütün hesapların kapandığını göstermez.

İkame işlem ve zarar hesabı ayrı hazırlanmalıdır

Dönmeden sonra başka alıcıya satış veya başka satıcıdan alım yapılacaksa CISG m.75’in makul süre ve makul yöntem koşulları ayrıca incelenir. İkame işlemin hangi sözleşmenin yerine yapıldığı kayıtlarla gösterilir. Eski ve yeni fiyatın para birimi, teslim kapsamı, miktarı ve ek giderleri karşılaştırılmalıdır. Farklı ticari koşullarla yapılan iki işlemin bedellerini açıklamasız çıkarmak doğru zarar hesabı oluşturmaz.

Tazminat değerlendirmesi m.74–77 çerçevesinde yürütülür. Gerçekleşen kayıp, öngörülebilirlik, nedensellik ve zararı azaltma konusu ayrı başlıklardır. Dönme hakkının bulunması, ileri sürülen bütün masrafların aynen tahsil edileceğini garanti etmez. İkame alım ve yeniden satış fiyat farkı rehberi, bu sonraki hesaplamanın esaslarını açıklar.

Karar vermeden önce tamamlanacak işlem sırası

Önce CISG’nin uygulanması ve sözleşmesel değişiklikler kontrol edilir. Ardından ihlali beklenen borç ile onun ifa tarihi belirlenir. Beklenen ihlalin neden esaslı ve açık olduğu somut belgelerle açıklanır. Zamanın ön bildirime elverip elvermediği ve karşı tarafın kesin ret beyanı bulunup bulunmadığı ayrı değerlendirilir. Güvence yanıtı alındıktan sonra nihai hukuki yol seçilir; dönme beyanı, iade ve zarar dosyası bu kararla tutarlı biçimde hazırlanır.

Dosyadaki eksiklikler, iddialı hukuki ifadelerle kapatılmamalıdır. Bir olgunun doğrulanamadığı durum ile doğrulanmış olgunun hukuki sonucunun tartışmalı olması ayrı kaydedilir. Kullanılan yolun şartları oluşmamışsa erken ve dayanaksız dönme, karşı tarafın ihlal iddiasına konu olabilir. Bu nedenle karar tutanağı lehe belgelerin yanında karşı tarafın açıklamalarını da içermelidir. Amaç yalnız bir yazı göndermek değil, seçilen hukuki işlemin şartlarını denetlenebilir biçimde ortaya koymaktır.

Sık sorulan sorular

Teslim günü gelmeden sözleşmeden dönmek mümkün mü?

Evet. CISG m.72/1 kapsamında gelecekteki esaslı ihlalin ifa tarihinden önce açık olması gerekir. Basit gecikme endişesi tek başına bu koşulu karşılamaz.

Ön bildirim için kaç gün süre verilmelidir?

M.72/2 sabit gün sayısı koymaz. Zaman elveriyorsa karşı tarafa yeterli ifa güvencesi sağlama fırsatı veren makul bildirim yapılır.

Karşı taraf kesin olarak ifa etmeyeceğini söylediyse ön bildirim gerekir mi?

M.72/3’teki durumda ikinci fıkranın ön bildirim şartı uygulanmaz. Esaslı ihlal ve nihai dönme bildirimi ayrı değerlendirilir.

Sipariş iptal mesajı bütün zararları kabul anlamına gelir mi?

Hayır. Mesajın sözleşmesel sonucu ile tazminatın şartları ve miktarı farklı konulardır. Zarar kalemleri ayrıca ispatlanmalıdır.

Sadece sevkiyatı durdurmak sözleşmeden dönmek midir?

Hayır. M.71 askıya almayı, m.72 vade öncesi dönmeyi düzenler. Kullanılan hukuki yol bildirimin içeriğinde açık olmalıdır.

Ön bildirim yapılmışsa ayrıca dönme beyanı gerekir mi?

Ön bildirim yalnız ileride dönme niyetini açıklıyorsa nihai dönme işlemi yerine geçmez. M.26 uyarınca dönme beyanı karşı tarafa bildirilmelidir.

Dönme tahkim maddesini ortadan kaldırır mı?

M.81/1, uyuşmazlık çözümü hükümlerinin dönmeden etkilenmediğini düzenler. Somut hükmün kapsamı ayrıca okunmalıdır.

Dönme kararıyla avans otomatik olarak hesaba döner mi?

Hayır. İade hakkı ve fiilî ödeme ayrı aşamalardır. Önceki ifalar ve varsa karşılıklı iade borçları m.81 kapsamında belirlenir.

Başka satıcıdan daha pahalı alım yapılırsa fark istenir mi?

M.75 kapsamındaki şartlar ve m.74–77 tazminat düzeni uygulanır. Her yeni alım bedeli farkı hiçbir inceleme olmadan talep edilebilir sayılmaz.

Ödeme tarihi geçmişse doğrudan m.72 mi uygulanır?

Gerçekleşmiş ihlal ilgili alıcı veya satıcı hakları üzerinden incelenir. M.72, ifa tarihinden önceki açık esaslı ihlal için düzenlenmiştir.

Resmî kaynak ve inceleme kapsamı

Dayanaklar CISG m.25, 26, 72 ve 81; bağlantılı hükümler m.1, 6, 8, 29, 49, 64, 71, 73 ve 74–77’dir. UNCITRAL CISG sayfası ve resmî mevzuat arşivinde yayımlanmış Antlaşma metni üzerinden madde karşılaştırması yapılmıştır. İkinci kaynak Antlaşma metnini gösterir; somut sözleşmeye Yeni Zelanda hukukunun uygulanacağı anlamına gelmez. Kaynak kontrolü: 29 Eylül 2026. Somut işyerleri, sözleşme, bildirimler ve uyuşmazlık çözüm şartları dosyaya özgü incelenmelidir.