Avustralya’dan Türkiye’de Saklı Pay ve Tenkis Davası: TMK 506, 560–571 ve MÖHUK 20

1. Sınır ötesi miras uyuşmazlığında dava konusu nasıl belirlenir?

Avustralya’da yaşayan bir mirasçı, Türkiye’de kalan aile konutunun, arsanın, iş yerinin veya mirasbırakanın sağlığında devrettiği bir malın değerinden hiç pay alamadığını öğrenebilir. Bu bilgi, tek başına tenkis davasının kazanılacağı sonucunu doğurmaz. Öncelikle mirasbırakanın ölüm tarihinde hangi malvarlığı değerlerine sahip olduğu; hangi karşılıksız kazandırmaları yaptığı; mirasçıların yasal payları ve saklı paylarının ne olduğu, varsa vasiyetnamenin içeriği ortaya konulur. Tenkis, her haksız veya beğenilmeyen mal devrinin genel iptal yolu değildir. Türk Medenî Kanunu (TMK) m.560, saklı pay karşılığını alamayan mirasçının mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarrufların azaltılmasını istemesine dayanır. Özellikle bir taşınmazın başka kardeşe bırakılması, satış görünümündeki devir, bağış ve miras sözleşmesi aynı hukuki kategoride değerlendirilmez. Önce tasarrufun gerçek niteliği ve davacı sıfatı tespit edilmelidir.

2. Avustralya’da ikamet etmek saklı pay hakkını ortadan kaldırır mı?

Hayır. Saklı payın varlığı, mirasçının Avustralya’da adresinin bulunmasıyla değil, miras ilişkisine uygulanacak hukukla değerlendirilir. Türkiye’de yer alan taşınmazlar bakımından 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) m.20/1 açıkça Türk hukukunu uygular. Mirasbırakanın diğer ülkelerdeki taşınır malları veya başka malvarlığı değerleri söz konusu olduğunda aynı kanunun miras ve mirasın açılması kuralları ayrıca incelenir. Bir mirasçı hem Türk hem Avustralya vatandaşı olsa dahi sadece pasaport bilgisine göre bütün tereke için tek sonuç ilan edilemez. Murisin vatandaşlığı, çifte vatandaşlığı, taşınmazların bulunduğu ülke ve tasarrufun türü dosyada belgelendirilir. Avustralya’da oturan kardeşin, Türkiye’deki miras hesabında baştan dışlanması hukuken doğru değildir; fakat saklı pay iddiası, ölüm tarihi, tasarruf türü ve süreler bakımından kanıtlanmalıdır.

3. TMK m.506 saklı payı kimler için ve hangi oranda korur?

TMK m.506 saklı pay gruplarını sınırlı biçimde sayar. Altsoy için saklı pay, yasal miras payının yarısıdır. Anne ve babanın her biri için yasal miras payının dörtte biri korunur. Sağ kalan eşin, altsoy veya anne-baba zümresi ile birlikte mirasçı olması hâlinde saklı payı yasal miras payının tamamıdır; diğer hâllerde yasal miras payının dörtte üçüdür. Kardeşlerin saklı payı 2007 değişikliğiyle kaldırılmıştır; bu nedenle bir mirasçının yalnız kardeş olması onu otomatik olarak saklı paylı mirasçı yapmaz. Oranlar, tereke üzerinde doğrudan sabit yüzde değildir: önce TMK m.495 ve devamındaki zümre sistemiyle yasal pay bulunur; sonra m.506 çarpanı uygulanır. Örneğin yalnız iki çocuk varsa her birinin yasal payı yarı; saklı payı ise terekenin dörtte biridir. Sağ kalan eş bulunması bu hesabı değiştirir.

4. Tenkis ile vasiyetnamenin iptali neden farklı davalardır?

Vasiyetnamenin iptali, TMK m.557 ve devamında düzenlenen ehliyetsizlik, irade sakatlığı, hukuka veya ahlaka aykırı içerik ve şekle aykırılık gibi sebeplere dayanır. Tenkiste ise geçerli bir ölüme bağlı tasarruf saklı payı aşmış olabilir; kural olarak tasarrufun saklı payı zedeleyen ölçüde azaltılması istenir. Bir Avustralya vasiyetnamesinde Türkiye’deki evin yalnız bir kişiye bırakılmış olması, sırf bu nedenle vasiyetnamenin hükümsüz olduğu anlamına gelmez. Davacının saklı pay hakkı ve mirasa uygulanacak hukuk tespit edilerek tenkis hesaplanmalıdır. Aynı dosyada birden fazla hukuki sebep bulunuyorsa taleplerin ve vakıaların usul hukuku bakımından nasıl kurulacağı ayrıca planlanır. Avustralya vasiyetnamesinin Türkiye’de şeklen geçerliliği hakkındaki mevcut yazı bu ayrımın diğer yönünü açıklamaktadır.

5. Türkiye’deki taşınmaz ile Avustralya’daki varlık aynı kurala mı tabidir?

MÖHUK m.20/1, miras için ölenin millî hukukunu esas alırken Türkiye’de bulunan taşınmazlara açık Türk hukuku istisnası getirir. MÖHUK m.20/2 mirasın açılması, iktisabı ve taksimi bakımından terekenin bulunduğu yer hukukuna da göndermede bulunur. Bu yüzden bir ailenin Mersin’deki konutuyla Avustralya’daki banka mevduatı için aynı saklı pay hesabını otomatik uygulamak hukuki yöntem değildir. Uyuşmazlıkta öncelikle her varlığın türü, bulunduğu yer, gerçek mülkiyet sahibi ve borçlar belirlenmelidir. Türkiye taşınmazları bakımından Türk kanununun emredici miras hükümleri incelenir. Avustralya yargılamasında alınan probate veya administration belgesinin bulunması, Türkiye tapusunun kendiliğinden devri yahut Türk mahkemesindeki tenkis davasının otomatik olarak sonuçlanması anlamına gelmez. Belgenin ispat ve tanıma niteliği ayrıca değerlendirilir.

6. Tenkis talebinde bulunmadan önce tereke nasıl çıkarılır?

TMK m.507 ve devamındaki tasarruf edilebilir kısım hesabı için terekenin aktif ve pasifi ölüm tarihine göre saptanmalıdır. Tapu kayıtları, banka yazıları, araç kayıtları, şirket payları, alacaklar, borçlar, cenaze giderleri ve kanunen indirilecek diğer kalemler birlikte incelenir. Mirasbırakanın hayattayken yaptığı tüm ödemeler otomatik olarak tenkis hesabına girmez: bağışın, satışın, denkleştirmenin veya ivazlı işlemin şartları farklıdır. Davacı Avustralya’dan yalnız bir tapu fotoğrafı göndermişse gerçek inceleme henüz tamamlanmış değildir. Tereke değerleme tarihi, sağlığında devredilen malın değerinin tespiti ve saklı payın karşılanıp karşılanmadığı konusunda bilirkişi incelemesine gerek duyulabilir. Bilirkişi hesaplaması mahkemenin hukuki nitelendirmesinin yerine geçmez. Dosyada farklı para birimleri varsa dönüştürme için seçilen tarih, dayanak ve hesap yöntemi açıkça gösterilmelidir.

7. Hangi sağlararası kazandırmalar tenkise tabi olabilir?

TMK m.565, sağlararası kazandırmaların tenkise girebileceği hâlleri sayar. Mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben yapılan kazandırmalar, geri verilmemek kaydıyla altsoya yapılan malvarlığı devirleri veya borçtan kurtarma kazandırmaları, alışılmışın dışında çeyiz ve kuruluş sermayesi ile miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan kazandırmalar, mirasbırakanın dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlar ve ölümünden önceki bir yıl içinde âdet üzere verilen hediyeler dışında yaptığı bağışlar madde kapsamında yer alır. Ayrıca saklı pay kurallarını etkisiz kılma amacı açık olan kazandırmalar incelenir. Bu sayım nedeniyle bir kişinin ölümünden üç yıl önce sattığı her taşınmazı ‘tenkise tabidir’ diye nitelemek yanlıştır. Satış gerçekten bedelli miydi, resmi akitteki bedel fiilen ödendi mi, mirasbırakanın iradesi neydi, kazandırmanın saklı payı azaltma amacı ispatlanabiliyor mu? Bu soruların delilleri toplanmadan hukuki sonuç verilmez.

8. Muris muvazaası iddiasıyla tenkis aynı şey midir?

Muris muvazaası iddiasında tapudaki satış görünümünün arkasında gizli bağış bulunduğu ve mirasçılardan mal kaçırıldığı savunulabilir. Bu davanın hukuki sebebi, talep sonucu ve ispat yöntemi tenkis davasından ayrılır. Tenkis, kanunun koruduğu saklı payın eksik kalmasına ve tasarrufun azaltılmasına odaklanır; muris muvazaası iddiası ise görünürdeki işlemin ve gizlenen gerçek iradenin hukuki sonuçlarına yönelir. Bir mirasçı ‘babam daireyi abime sattı, bana pay yok’ dediğinde vekil, banka dekontunu, resmi senedi, devir tarihini, murisin malvarlığı durumunu ve aile ilişkilerini incelemelidir. Yalnız taşınmazın rayiç değerinin düşük görünmesi, tek başına her hukuki unsurun gerçekleştiğini ispatlamaz. Davaya hangi sebep ve taleple gidileceği, harç ve yargılama risklerini de değiştirir.

9. TMK m.570 tenkiste hangi sırayı öngörüyor?

TMK m.570 uyarınca saklı pay tamamlanıncaya kadar önce ölüme bağlı tasarruflar tenkis edilir. Bu yeterli değilse sağlararası kazandırmalar en yenisinden en eskisine doğru geriye gidilerek azaltılır. Kamu tüzel kişilerine ve kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan belirli kazandırmalar en son sırada tenkis edilir. Bu sıra, davacının sırf en yüksek bedelli taşınmazı seçerek hesabı başlatamayacağı anlamına gelir. Birden çok vasiyet alacaklısı veya bağış lehdarı varsa ilgili tasarrufların hukukî niteliği, zamanı ve kapsamı belirlenmelidir. TMK m.563 aynı derecedeki kazandırmaların orantılı azaltılması bakımından da önem taşır. Türkiye’deki taşınmaz bir vakfa bırakılmış, diğer mallar çocuklara bağışlanmışsa sıra ve muhatap hesabını tek bir özet cümleye sığdırmak mümkün değildir; her tasarruf ayrı kalemlenir.

10. Tenkis için bir yıllık hak düşürücü süre ne zaman başlar?

TMK m.571/1, tenkis davası açma hakkının mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl içinde kullanılacağını düzenler. Bu öğrenme, yalnız mirasbırakanın ölümünün öğrenilmesiyle özdeş değildir; hangi kazandırmanın saklı payı zedelediğinin öğrenildiği tarih hukuken önemlidir. Ancak uyuşmazlıkta geç öğrenme ileri sürülmesi, her durumda sürenin uzayacağı anlamına gelmez. Avustralya’da yaşayan mirasçının aile haberleşmeleri, tebligatları, vasiyetname açılma tutanağı ve tapu kayıtlarına eriştiği tarih delil planında incelenir. Yanlış adrese gönderilen bir mektup ya da yalnız sözlü bilgi, kendi başına kesin başlangıç tarihi olarak kabul edilmemelidir. Vekilin en erken makul başlangıca göre takvim yapması, hak kaybını önlemede daha güvenli yöntemdir.

11. On yıllık üst süre ölüm tarihinden mi vasiyetnamenin açılmasından mı işler?

TMK m.571/1 on yıllık üst sınırı tasarrufun türüne göre ikiye ayırır: vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılmasından itibaren on yıl. Miras TMK m.575 gereği ölümle açılır; vasiyetnamenin açılması ise ayrı usuli işlemdir. Bu nedenle her dava için ‘ölümden itibaren on yıl’ demek eksiktir. TMK m.571/2, bir tasarrufun iptalinin önceki tasarrufu yürürlüğe koyması hâlinde sürelerin iptal kararının kesinleşmesiyle başlayacağını düzenler. Hükmün son fıkrası ise tenkis iddiasının def’i yoluyla her zaman ileri sürülebileceğini belirtir; bu, bağımsız tenkis davası açma hakkının süreye tabi olmadığı anlamına gelmez. Somut vakıada hangi talebin dava, hangisinin def’i olduğu dikkatle ayrılmalıdır.

12. Türkiye’de hangi mahkeme yetkili olur?

Türk Medenî Kanunu m.576, mirasın açıldığı yerin mirasbırakanın yerleşim yeri olduğunu ve tenkis davasının burada görüldüğünü düzenler. Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m.11/1-a da tenkis davasında ölenin son yerleşim yeri mahkemesinin kesin yetkisini belirtir. Fakat mirasbırakanın Türkiye’de yerleşim yeri bulunmadığı sınır ötesi dosyalarda ayrıca MÖHUK m.43 uygulanır: mirasa ilişkin davalarda ölenin Türkiye’deki son yerleşim yeri, yoksa terekeye dahil malların bulunduğu yer mahkemesi milletlerarası yetki açısından önem taşır. ‘Mirasçı Sydney’de oturuyor’ bilgisi, davayı doğrudan Sydney mahkemesine veya Türkiye’de dilediği ile götürme yetkisi yaratmaz. Görevli mahkeme de talebin hukuki niteliğine göre belirlenmelidir; tenkis davası yönünden asliye hukuk mahkemesi dikkate alınır. İhtilaflı tapu davasıyla birleştirme sorusu ayrıca incelenir.

13. Avustralya adresli mirasçı Türkiye’de dava açmak için gelmeli mi?

Türkiye’de dava açılması mutlaka mirasçının her duruşmada fiziksel olarak bulunmasını gerektirmez. HMK’nın vekille takip hükümleri uyarınca avukat aracılığıyla dilekçe, delil, bilirkişi itirazı ve kanun yolu işlemleri yürütülebilir. Ancak mahkemenin tarafın bizzat dinlenmesini gerekli gördüğü hâllerde usul kararı ayrıca değerlendirilir. Vekâletname, kişinin işlem ve dava yetkisini belgelemeli; soyadı değişikliği, doğum ve nüfus kayıtları da dosyayla uyumlu olmalıdır. Türk dış temsilciliğinden vekâletname alınması veya Avustralya’da düzenlenen belgenin ilgili makamca kabul edilebilecek biçime getirilmesi alternatifleri, belgenin işleme uygunluğuna göre planlanır. Apostil, belge üzerindeki imza ve sıfatı doğrular; vekâletnamenin Türk hukukundaki tüm özel yetki koşullarını otomatik olarak tamamlamaz. Avustralya konsolosluk vekâletname rehberi bu işlemlere başvuru bilgilerini içerir.

14. Tenkis davasında hangi belgeler dosyaya konulmalı?

İlk belge seti ölüm belgesi ve nüfus aile kayıtlarını, mirasçılık belgesini, tereke mallarının tespitini, tapu ve satış kayıtlarını, varsa vasiyetname örneğini, bağış ve banka hareketlerini kapsar. Mirasbırakanın eşinin sağ olduğu dosyalarda mal rejiminden doğan alacakların ve borçların etkisi de kontrol edilir. Avustralya’da kayıtlı isim ile Türk nüfus kaydındaki isim farklıysa önce kimlik bağlantısını açıkça kanıtlamak gerekir. Savunmanın ‘bu işlem bedelli satıştı’ demesi ihtimalinde yalnız tapu değeri yeterli değildir; ödeme araçları, tarafların ekonomik durumu ve belgelenmiş gerçek ilişki önem kazanır. Davacı tüm evrakı mahkemeden toplamasını beklemek yerine ulaşabildiği belgeleri tasnif edip hangi kaydın hangi kurumdan isteneceğini dilekçede belirtmelidir. Eksik tespit, hem saklı pay hesabını hem süre tartışmasını etkileyebilir.

15. Taşınmaz daha sonra üçüncü kişiye satılmışsa ne yapılır?

Mirasbırakanın bağışladığı evin daha sonra el değiştirmesi tenkis talebini kendiliğinden sonuçsuz bırakmaz; ancak aynî taleple bedel talebinin koşulları ve davalının iyi niyeti farklı hukuki sorunlardır. Öncelikle ilk kazandırmanın niteliği ve tenkis hesabına girip girmediği çözülür. Tapuda bugün kimin malik olduğu, hangi işlemin hangi tarihte yapıldığı ve davaya hangi tarafların dahil edilmesi gerektiği araştırılır. TMK m.564, bölünmesi mümkün olmayan malda tenkisin nasıl gerçekleştirileceğini düzenler. Değer tespitinde tek rakama dayanmak, farklı değerleme anlarını gözden kaçırabilir. Tedbir gereksinimi doğmuşsa HMK m.389 ve devamındaki koşulların gerçekleşip gerçekleşmediği dosyaya özgü incelenir; yalnız ‘mirasçıyım’ demek otomatik ihtiyati tedbir anlamına gelmez.

16. Saklı payı hesaplamak için örnek yöntem nasıl kurulur?

Açıklama amacıyla basitleştirilmiş bir aile düşünelim: Türk hukukuna tabi 8 milyon TL net tereke değeri ve iki çocuk dışında saklı paylı mirasçı bulunmadığı varsayılsın. Her çocuğun yasal miras payı 4 milyon TL, TMK m.506 uyarınca saklı payı bunun yarısı olan 2 milyon TL’dir. Mirasbırakanın tüm malvarlığını birine bırakması hâlinde ötekinin saklı payına tecavüz bulunup bulunmadığı tasarrufların ve diğer kazandırmaların hesabıyla belirlenir. Ancak mirasbırakanın sağlığında çocuklara yaptığı kazandırmalar, tereke borçları, yasal paylarda değişiklik, eşin varlığı, yabancı hukuk bağlantısı ve vasiyetin kapsamı bu örneği değiştirebilir. Bu sayıların gerçek dosyada ‘iki milyon TL kesin alacak’ olarak kullanılması doğru değildir. Amaç hesap sırasını göstermek, hükmedilecek tutarı tahmin etmek değildir.

17. Avustralya probate belgesi Türkiye’de tek başına yeterli midir?

Avustralya’da probate veya letters of administration alınmış olması, Türkiye’deki mirasçılık belgesi ve Türk hukukuna tabi tereke işlemlerinin tamamının yerine geçtiği anlamına gelmez. Avustralya belgesi, hangi makama, ne amaçla sunulduğuna göre belge niteliği taşır; tercüme, doğrulama, yetki ve gerektiğinde yabancı kararların tanınması tartışmaları ayrılmalıdır. Türk taşınmazları yönünden MÖHUK m.20/1’deki özel kuralı göz ardı eden bir işlem planı hatalıdır. Probate belgesinin içeriği, Avustralya eyaletindeki yargılama, taraf ve muris kimlikleri, Türkiye’deki tapu ve nüfus kayıtları karşılaştırılmalıdır. İngilizce belgenin Türkçeye çevrilmesi de onu kendiliğinden Türk mirasçılık belgesine dönüştürmez. Saklı pay davasına gidilecekse yabancı belgeyi tek başına ana delil saymak yerine yurt içi resmî sicillerle desteklemek gerekir.

18. Tenkis davası ile mirasın reddi nasıl ayrılır?

Mirası ret ile tenkis birbirine zıt amaçlara hizmet edebilir. TMK m.605 ve devamındaki mirasın reddi, mirasçılık nedeniyle kazanılan mirası yasal süresinde reddetme kurumudur; tenkis ise saklı paya ilişkin korumayı isteme yoludur. Avustralya’da yaşayan kişi terekenin borca batık olduğunu öğrenmişse, mirasın reddi süresi ve beyanının sonuçları ayrıca incelenmelidir. Tenkis açmadan önce mirası reddetmiş bir kişinin davacı sıfatına ilişkin sonuçları hukuken değerlendirilir; bu iki mekanizmanın aynı dilekçede kontrolsüzce karıştırılması hak kaybına neden olabilir. Avustralya’dan mirasın reddi yazısı borç riskini ayrıca ele alır. Bu yazının konusu saklı payın tenkisi olduğundan ret işleminin tüm usulüne tekrar girilmemiştir.

19. Dava öncesi arabuluculuk ve uzlaşma bakımından neye bakılır?

Tenkis davası bakımından, sırf mirasçılar arasında uyuşmazlık bulunması sebebiyle bütün tenkis taleplerinin dava şartı arabuluculuğa tabi olduğu söylenemez. Dava şartı denetimi, talep sonucu ve hukuki uyuşmazlık türüne göre yapılır. Taraflar serbestçe sulh görüşmesi yürütebilir; fakat saklı pay, taşınmaz ve miras sözleşmesi sonuçları, hazırlanacak anlaşmanın şekil ve ifa hükümleri bakımından ayrıca değerlendirilmelidir. Sadece e-postada ‘payımı ödeyeceğiz’ vaadinin bulunması, açık süre ve güvence düzenlemeleri olmadan mirasçının hak düşürücü sürelerini güvenceye almaz. Görüşmeler sürerken TMK m.571 takvimi ayrıca izlenmelidir. Avustralya–Türkiye uzaktan arabuluculuk ve imza işlemleri sayfası yöntemleri ele almaktadır.

20. İstanbul ve Mersin’de dosya yönetimi nasıl organize edilir?

Davanın görüleceği yer mirasbırakanın yerleşim yeri ve milletlerarası yetki kurallarıyla belirlenir; hukuk bürosunun Mersin veya İstanbul’da ofis sahibi olması tek başına mahkeme yetkisi yaratmaz. Bununla birlikte tereke Mersin’de bulunuyorsa ilgili tapu müdürlüklerinden kayıtların çıkarılması, belediye rayiç verilerinin incelenmesi, banka ve veraset belgelerinin birleştirilmesi uygulamada önemlidir. İstanbul’da bulunan ticari taşınmazlar veya şirket payları ise ayrı sicil yazışmaları gerektirebilir. Avustralya’da yaşayan müvekkille dosya başlangıcında kimlik ve ölüm belgesi eşleştirmesi, süre çizelgesi, tasarruf listesi, masraf ve belge planı yapılabilir. Vekilin temel görevi hiçbir saklı pay hesap kalemini atlamadan, somut talebin hukuki dayanağını ve delilini göstermektir. Görüşme öncesi dosyanın belgeleri sınıflandırılırsa gereksiz işlemler azalır.

21. Hukuki inceleme için öncelik sırası ve sonuç

Avustralya’da yaşayan mirasçının en hızlı yapması gereken işlem her zaman dava açmak değildir; önce hakkın ve sürenin ne olduğunu güvenli biçimde tespit etmektir. Birinci aşamada murisin ölüm ve yerleşim yeri kayıtları, vatandaşlığı, vasiyetname ve bağışların listesi çıkarılır. İkinci aşamada TMK m.495 ve devamından yasal pay, TMK m.506’dan saklı pay ve TMK m.560–571’den tenkis kapsamı ile süreler hesaplanır. Üçüncü aşamada MÖHUK m.20 ve 43 ile HMK m.11 uyarınca hangi ülke hukukunun ve mahkemenin uygulanacağı araştırılır. Son aşamada noter veya konsolosluk vekâletnamesi, delil, bilirkişi ve talepler için işlem planı oluşturulur. Bu yöntem, sırf Avustralya’da ikamet edildiği için haktan vazgeçilmesini veya dosya görülmeden kesin sonuç sözü verilmesini önler. Yurt dışındaki müvekkiller için iletişim sayfası üzerinden dosyaya ilişkin ilk bilgiler paylaşılabilir.