Hangi Mallar Ticaret Borsasına Tabidir? Borsa Dışı Satış ve 30 Gün Kuralı | 5174 m.45 (2026)

Ticaret borsasına tabi mal ne demektir?

Ticaret borsasına tabi mal, 5174 sayılı Kanunun ticaret borsaları bölümünde öngörülen şartları taşıyan ve ilgili borsanın çalışma alanında borsa işlemi ve tescil rejimine tabi kılınan emtiayı ifade eder. Bir malın tarımsal veya ticari ürün olması tek başına borsaya tabi olduğu anlamına gelmez; Kanunun nitelik şartları ile Bakanlıkça belirlenen liste ve miktarların birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Bu ayrım önemlidir. Çünkü borsaya dahil bir malın belirli miktarın üzerindeki satımı m.46 uyarınca tescile tabi olabilir ve borsa yeri dışında satışına ilişkin özel kurallar uygulanabilir. İşlem tarafları önce malın ilgili borsada borsaya tabi olup olmadığını, ardından miktarın zorunlu tescil sınırını aşıp aşmadığını kontrol etmelidir.

Bir malın borsaya dahil edilmesi için yeterli arz ve talep gerekir mi?

Evet. 5174 m.45, borsaya dahil edilecek maddelerde yeterli arz ve talebin bulunmasını temel şartlardan biri olarak sayar. Borsanın piyasa oluşturma ve fiyat teşekkülünü izleme işlevi, düzenli sayılabilecek bir arz-talep yapısının bulunmasını gerektirir.

Arz ve talebin yeterliliği yalnız bir defalık yüksek işlem hacmiyle değerlendirilmez. Ürünün ilgili bölgede ekonomik önem taşıması, düzenli ticarete konu olması ve borsada fiyat oluşumunu anlamlı kılacak piyasa yapısının bulunması dikkate alınır. Borsa meclisinin teklif hazırlığında bu ekonomik verileri ortaya koyması gerekir.

Dayanıklı ve depolanabilir olma şartı nedir?

Kanun, borsaya dahil edilecek maddelerin dayanıklı ve depolanabilir olmasını da esas alır. Bunun nedeni ticaret borsasının çoğu işleminde ürünün numune, kalite, sınıf, teslim ve depolama koşulları üzerinden ticarete konu olmasıdır.

Depolanabilirlik mutlak olarak aylarca bozulmadan kalmak anlamına gelmez. Ürünün ticari işlem, teslim ve muhafaza sürecine uygun fiziksel özellik taşıması önemlidir. Bununla birlikte Kanun canlı veya kesilmiş hayvanlar bakımından ayrıca açık istisnai kabul getirdiği için her borsaya tabi ürünün klasik anlamda depolanabilir kuru emtia olması gerekmez.

Numune veya tip üzerinden toptan alım satım şartı ne anlama gelir?

M.45’e göre borsaya dahil edilecek maddelerin numune veya tipler üzerinden toptan alınıp satılabilmesi kuraldır. Bu özellik, büyük miktardaki malın tamamının işlem anında fiziksel olarak sergilenmesi yerine temsili numune veya standart sınıf üzerinden ticari niteliklerinin belirlenmesine imkân verir.

Bu sistem kalite, cins, sınıf, nem, randıman, paketleme veya benzeri ticari ölçütlerin önceden tanımlanmasını kolaylaştırır. İşlemde numune kullanılıyorsa numunenin hangi parti veya stok miktarını temsil ettiği, nasıl alındığı ve uyuşmazlık halinde hangi referansın esas alınacağı kayıtlı olmalıdır.

Standardizasyonu yapılamayan yerel ürünler borsaya dahil edilebilir mi?

Evet. Kanun, standardizasyonu yapılamayan yerel nitelikteki ürünlerin de borsaya dahil edilebilmesine izin verir. Bu hüküm, yalnız ulusal veya uluslararası standardı bulunan ürünlerin borsada işlem görebileceği şeklindeki yanlış değerlendirmeyi önler.

Yerel ürünün ticari tanımı, üretim bölgesi, kalite ayırımları ve piyasa uygulaması borsa kayıtlarında açıklaştırılmalıdır. Standardizasyon bulunmaması, malın cins ve miktarının belirsiz bırakılabileceği anlamına gelmez. Tescil ve fiyat kayıtları için işlem konusu ürünün somut olarak tanımlanması gerekir.

Canlı hayvanlar ve kesilmiş hayvanlar ticaret borsasına tabi olabilir mi?

Evet. 5174 m.45 canlı veya kesilmiş hayvanların da borsaya dahil edilebileceğini açıkça düzenler. Bu nedenle borsaya tabi madde kavramı yalnız tahıl, bakliyat veya depolanabilir bitkisel ürünlerle sınırlı değildir.

Canlı hayvan ticaretinde ayrıca veteriner sağlık, hayvan hareketleri, kimliklendirme, nakliye ve kesim mevzuatı uygulanır. Ticaret borsası tescili bu özel mevzuattaki yükümlülüklerin yerine geçmez. İşlem hem borsa hem de ilgili hayvan sağlığı ve gıda mevzuatı bakımından ayrı ayrı uygun olmalıdır.

Döviz ticaret borsasına tabi mal olabilir mi?

Hayır. Kanun dövizi borsaya dahil maddeler kapsamı dışında bırakır. Döviz işlemleri kendine özgü finansal ve kambiyo mevzuatına tabidir ve 5174 m.45’teki emtia borsası sistemi içinde borsaya tabi mal olarak değerlendirilemez.

Aynı şekilde döviz alım satımı yapan yetkili müesseselerin faaliyet rejimi ile ticaret borsasının emtia tescil sistemi birbirinden ayrıdır. Borsa kaydı veya üyelik, kambiyo yetkisi sağlamaz.

Kıymetli madenler ticaret borsasına tabi midir?

5174 m.45 kıymetli madenleri de bu kapsama dahil etmez. Kıymetli maden piyasaları ve Borsa İstanbul bünyesindeki ilgili piyasalar ayrı düzenlemelere tabidir.

Bir işletmenin hem emtia ticareti hem kıymetli maden faaliyeti yürütmesi halinde her işlem kendi özel mevzuatına göre sınıflandırılmalıdır. Ticaret borsası tescil rejimi kıymetli maden işlemlerine otomatik olarak uygulanmaz.

Borsaya tabi malları kim belirler?

Borsaya dahil maddelerin belirlenmesinde üç aşamalı kurumsal yapı vardır. Borsa meclisi teklifte bulunur, TOBB uygun görüş verir ve Bakanlık nihai belirlemeyi yapar. Dolayısıyla bir borsanın yönetim kurulu tek başına yeni bir ürünü zorunlu borsa kapsamına alamaz.

Teklif hazırlanırken ürünün arz-talep yapısı, işlem hacmi, depolanabilirliği, ticari standardı ve bölgesel önemi gibi veriler dosyalanmalıdır. Bakanlık kararı sonrasında borsa üyeleri ve piyasa katılımcıları tescil yükümlülüğü konusunda bilgilendirilmelidir.

Zorunlu tescile tabi en az miktarı kim belirler?

Borsaya dahil bir malın her miktardaki satışı zorunlu olarak aynı şekilde değerlendirilmez. Kanun, borsa meclisinin teklifi ve TOBB’un uygun görüşü üzerine Bakanlığın, borsaya tabi maddelerin zorunlu tescile tabi tutulacak en az miktarlarını belirlemesini öngörür.

İşlem tarafı bu nedenle yalnız “ürün borsaya dahil mi?” sorusunu değil, “işlem miktarı belirlenen asgari sınırı aşıyor mu?” sorusunu da kontrol etmelidir. Miktar sınırlarının güncel kararlardan doğrulanması gerekir.

Bakanlık borsaya tabi madde listesini değiştirebilir mi?

Evet. Kanun Bakanlığa borsaya dahil maddeler ile bunların en az miktarları üzerinde değişiklik yapma yetkisi verir. Bir ürünün listeden çıkarılması, yeni ürün eklenmesi veya miktar sınırının değiştirilmesi mümkündür.

Bu nedenle yıllar önceki borsa listesine güvenilerek işlem yapılmamalıdır. İlgili borsanın güncel ilanları, Bakanlık kararları ve TOBB düzenlemeleri kontrol edilmelidir.

Borsaya tabi mal borsa yeri dışında satılabilir mi?

Asgari miktarın üzerindeki borsaya dahil maddelerin kural olarak borsa yerinin dışında alınıp satılmaması gerekir. Bu kural borsanın piyasa şeffaflığı, tescil ve fiyat oluşumu işlevini destekler.

Ancak Kanun mutlak bir yasak kurmamıştır. Borsa meclisi, belirli borsaya tabi maddelerin borsa yeri dışında alınıp satılmasına önceden izin verebilir. Bu izin, işlemin tescil edilmesi şartını ortadan kaldırmaz.

Borsa meclisi dışarıda satışa nasıl izin verebilir?

Meclis, borsaya dahil maddelerden hangilerinin daha sonra tescil edilmek şartıyla borsa yerinin dışında alınıp satılabileceğini belirler. Karar ürün veya ürün grubu bakımından açık olmalı; tescil süresini de göstermelidir.

Bu karar işlemden sonra tek bir kişiye özel geriye dönük af şeklinde değil, Kanunun öngördüğü kurumsal istisna kapsamında alınmalıdır. Borsa üyeleri hangi ürünlerin dışarıda işlem görebileceğini ve tescil için hangi süreye tabi olduğunu ilanlardan takip etmelidir.

Borsa yeri dışında yapılan satış kaç gün içinde tescil edilmelidir?

Meclis tescil süresini belirler; ancak 5174 m.45 ve m.46 uyarınca bu süre otuz günü geçemez. Meclisin 45 gün veya 60 gün gibi daha uzun bir süre belirleme yetkisi yoktur.

Belirlenen süre ürün bazında daha kısa olabilir. Bu nedenle her borsada otomatik olarak 30 gün uygulanacağı düşünülmemelidir. Otuz gün kanuni üst sınırdır; somut borsa kararında daha kısa süre öngörülebilir.

TOBB borsa meclisinin dışarıda satış kararını kaldırabilir mi?

Evet. Kanun TOBB’a, borsaların borsa yeri dışında alım satıma izin veren kararlarını kısmen veya tamamen, geçici veya sürekli olarak yürürlükten kaldırabilme yetkisi verir.

Bu nedenle bir borsanın geçmişte aldığı istisna kararının hâlen yürürlükte olduğu varsayılmamalıdır. İşlem tarihinde borsa meclisi kararı kadar TOBB tarafından yapılmış olası değişiklik veya kaldırma işlemi de kontrol edilmelidir.

Elektronik ortamda yapılan satışlarda borsa kuralları uygulanır mı?

5174 m.46, borsaya tabi maddelerin elektronik ticaret yoluyla yapılan satışlarını da tescil sistemine dahil eder. İşlemin internet, platform veya elektronik sözleşme üzerinden yapılması, malın borsaya tabi olma niteliğini kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Elektronik işlemde satıcı, alıcı, ürün, miktar, fiyat, tarih ve teslim bilgileri kayıt altına alınmalıdır. Hangi borsada tescil yapılacağı tarafların bulunduğu çalışma alanı ve m.46’daki özel kurallara göre belirlenir.

Borsa dışı satış izni tescil ücretini kaldırır mı?

Hayır. Meclisin borsa yeri dışında satışa izin vermesi tescil yükümlülüğünü kaldırmaz. İstisnanın temel şartı işlemin daha sonra belirlenen süre içinde tescil edilmesidir.

Tescil ücreti ve geç tescil sonuçları m.46’ya göre değerlendirilir. Geçerli bir neden olmadan süresinde tescil yaptırılmaması halinde tescil ücreti yüzde elli artırımlı uygulanır.

İşlem öncesinde hangi kayıtlar kontrol edilmelidir?

Ürünün borsaya dahil madde listesinde olup olmadığı, zorunlu tescile tabi en az miktar, işlem miktarı, alıcı ve satıcının sıfatı, işlemin borsa yerinde veya dışında yapılması, dışarıda satışa izin veren meclis kararının varlığı ve tescil süresi kontrol edilmelidir.

Ürün teslimi, fatura ve sözleşme bilgileri de borsa tescil kaydıyla uyumlu olmalıdır. Özellikle miktar bölünerek zorunlu tescil sınırının altında gösterilmesi veya fiyatın gerçeğe aykırı kaydı, denetim ve sorumluluk sorunları doğurabilir.

Üretici ile tacir arasındaki işlemde hangi kurallar önemlidir?

Üreticinin borsa üyesi veya tacir olmaması, her durumda işlemi tescil dışı bırakmaz. 5174 m.46 hangi tarafın tescil yükümlülüğünü yerine getireceğini tarafların sıfatına göre ayrıca düzenler. Üretici olmayan tacir veya sanayici tarafın bulunduğu işlemlerde tescil yükümlülüğü ilgili hükme göre belirlenir.

Bu nedenle m.45 yalnız malın kapsamını, m.46 ise işlem ve tescil mekanizmasını düzenleyen tamamlayıcı hükümlerdir. Her iki madde birlikte uygulanmalıdır.

Pratik kontrol listesi

• Malın ilgili borsada borsaya dahil olup olmadığını doğrulayın.
• Bakanlıkça belirlenen asgari tescil miktarını kontrol edin.
• Ürünün döviz veya kıymetli maden istisnasında olmadığını belirleyin.
• İşlem miktarını gerçek belgeyle tespit edin.
• Borsa yeri dışındaki işlem için meclis izninin bulunup bulunmadığını kontrol edin.
• Meclisin belirlediği tescil süresini öğrenin; sürenin 30 günü geçemeyeceğini dikkate alın.
• TOBB’un istisna kararını kaldırıp kaldırmadığını kontrol edin.
• Elektronik işlemleri de tescil bakımından ayrıca değerlendirin.
• Fatura, sözleşme ve tescil verilerini birbiriyle uyumlu tutun.
• Geç tescilde m.46’daki yüzde 50 artışı dikkate alın.

İlgili içerikler

• Ticaret Borsası Nedir? 5174 m.28
• Ticaret Borsasının Görevleri 5174 m.34
• Borsa Meclisinin Görevleri 5174 m.39
• Ticaret Borsasına Kimler Kayıt Olmak Zorunda? 5174 m.32

Resmî kaynaklar

• 5174 sayılı Kanun
• TOBB

Sık Sorulan Sorular

Borsaya tabi mal listesi işletme açısından nasıl takip edilmelidir?

Borsaya tabi mallar ve asgari miktarlar statik kabul edilmemelidir. İşletmenin düzenli ticaretini yaptığı ürünler için ilgili ticaret borsasının güncel listesi, meclis kararları ve Bakanlık düzenlemeleri belirli aralıklarla kontrol edilmelidir. Özellikle yeni ürün grubu, farklı kalite sınıfı veya yeni teslim modeline geçildiğinde eski ürün sınıflandırmasının otomatik olarak uygulanacağı varsayılmamalıdır.

Şirketlerin ürün ana verilerinde borsa kodu, borsaya tabi olup olmadığı, asgari tescil miktarı, yetkili borsa ve dışarıda satış halinde uygulanacak tescil süresi gibi alanlar tutulması uygulama hatasını azaltır. Satış ve satın alma personelinin de bu kayıtlarla aynı güncel veriyi kullanması gerekir.

Bir ürünün niteliği değişirse borsa yükümlülüğü de değişebilir mi?

Hammadde, yarı mamul ve işlenmiş ürün aynı ekonomik zincirin parçaları olsa da borsa bakımından aynı madde sayılmayabilir. Bakanlık, belirli ürünlerin işlenme aşamasına veya niteliğine göre borsaya dahil madde listesini farklılaştırabilir. Bu nedenle ham ürünün borsaya tabi olması, ondan üretilen her nihai ürünün de otomatik olarak aynı tescil rejimine girdiği anlamına gelmez.

Ürün adı ticari belgelerde açık yazılmalı; kalite veya işlenme derecesi tescil yükümlülüğünü etkiliyorsa bu özellik belgeyle desteklenmelidir. Uyuşmazlık halinde yalnız fatura açıklaması değil, ürünün gerçek niteliği ve ilgili borsa listesindeki tanım birlikte değerlendirilir.

Borsa dışı satış istisnası işletme prosedürüne nasıl aktarılmalıdır?

İşletme, dışarıda satışına izin verilen ürünler için işlem tarihini esas alan otomatik bir tescil takvimi oluşturmalıdır. İlgili borsa meclisinin belirlediği süre 30 günden kısa ise iç prosedürde doğrudan bu kısa süre kullanılmalıdır. Böylece personelin kanuni üst sınırı yanlış biçimde standart süre olarak uygulaması önlenir.

Süre hesabında işlem tarihi, sözleşme tarihi, fatura tarihi ve teslim tarihi farklıysa borsa uygulamasında esas alınan tarih ayrıca belirlenmelidir. Tescil dosyasına meclis kararının yürürlükteki nüshası veya elektronik bağlantısı eklenmesi, işlemin neden borsa yeri dışında yapıldığının sonradan açıklanmasını kolaylaştırır.

Birden fazla borsa çalışma alanını ilgilendiren işlemde ne yapılmalıdır?

Malın borsaya tabi olduğu belirlendikten sonra ikinci aşamada m.46 uyarınca tescilin hangi borsada yapılacağı tespit edilir. Satıcı, alıcı, teslim yeri ve tarafların üretici, tacir veya sanayici sıfatı bu belirlemede önem taşır. M.45 kapsam ve mal niteliğini, m.46 ise tescil yeri ve yükümlüsünü düzenler.

İşletmeler aynı işlemi iki borsada gereksiz mükerrer tescil ettirmek yerine, m.46’daki yetkili borsa kuralını işlem öncesinde belirlemelidir. Tereddüt varsa ilgili borsadan yazılı bilgi alınması ve dosyada saklanması daha güvenli bir kayıt düzeni sağlar.