Ticaret Borsasının Görevleri Nelerdir? Tescil, Fiyat, İstatistik, Laboratuvar ve Dava | 5174 m.34 (2026)
Kısa ve net cevap: 5174 sayılı Kanun m.34, ticaret borsalarının görevlerini ayrıntılı biçimde düzenler. Borsalar; borsaya dahil maddelerin alım satımını düzenlemek ve tescil etmek, borsada oluşan fiyatları tespit ve ilan etmek, üyelerinin mesleki faaliyetlerini kolaylaştırmak, piyasa araştırmaları ve istatistikler yapmak, borsa teamüllerini tespit etmek, üyelerin ortak menfaatlerini ilgilendiren konularda resmî makamlara başvurmak ve gerekli hâllerde dava açmak, borsa konusu mallara ilişkin laboratuvar ve teknik hizmetler kurmak, yurt içi ve yurt dışı piyasa bilgilerini izlemek, belgeler düzenlemek ve kanunla verilen diğer görevleri yerine getirmekle yükümlüdür.
Madde 34, ticaret borsasının yalnız tescil ücreti tahsil eden bir kurum olmadığını açıkça gösterir. Borsa; fiyat şeffaflığı, piyasa bilgisi, kalite ve standardizasyon, üyelerin ortak mesleki menfaatleri, ticari teamül, uyuşmazlık çözümü ve ekonomik altyapı alanlarında kamusal nitelikte görev yürütür. Her somut işlemde m.34’teki görev bağlantısı ile işlemi yapmaya yetkili borsa organının kim olduğu birlikte kontrol edilmelidir.
Borsaya dahil malların alım satımını düzenleme görevi
Ticaret borsasının temel görevi, borsaya dahil malların alım satımının düzenli ve güvenilir bir piyasa ortamında gerçekleşmesini sağlamaktır. Hangi malların borsaya dahil olduğu m.45 ve ilgili yönetmelik uyarınca belirlenir. Bu nedenle borsa, kanuni listede ve yetkili kararlarda yer almayan her malın ticaretini kendi zorunlu işlem alanına alamaz.
Düzenleme görevi, işlem yöntemleri, kayıt sistemi, salon veya elektronik platform kullanımı, kalite sınıfları, tescil süreci ve piyasa duyurularını kapsayabilir. Ancak borsa tarafların özel hukuk sözleşmesinin yerine geçmez; alım satım sözleşmesinin borçlar hukuku sonuçları ayrıca devam eder.
Alım satımların tescili neden önemlidir?
Borsaya tabi işlemlerin tescili, gerçekleşen alım satımın taraf, mal, miktar, fiyat ve tarih bilgileriyle kayıt altına alınmasını sağlar. Tescil verileri hem mali yükümlülüklerin hem de piyasa fiyatlarının sağlıklı biçimde oluşmasının temelidir.
Tescilin süresi ve ücreti m.46’da özel olarak düzenlenmiştir. M.34 borsanın genel görevini kurarken m.46 işlemin ne zaman ve hangi sınırlarla tescil edileceğini belirler. Bu iki madde birlikte uygulanmalıdır.
Fiyat tespiti ve ilanı
Borsa, tescil edilen ve borsa ortamında gerçekleşen işlemlerden hareketle borsaya dahil malların fiyatlarını tespit eder ve ilan eder. Bu veriler üreticiler, tacirler, sanayiciler, ihracatçılar, bankalar ve kamu kurumları açısından piyasa referansı niteliğindedir.
Fiyat ilanında ürünün cinsi, kalite sınıfı, miktar birimi, tarih ve piyasa kapsamı açık olmalıdır. Bir ürünün farklı kalite sınıflarını tek fiyat altında toplamak veya az sayıda işlemi genel piyasa fiyatı gibi sunmak sağlıklı fiyat tespiti değildir.
Borsa fiyatı zorunlu satış fiyatı mıdır?
Kural olarak hayır. Borsada oluşan fiyatlar piyasa bilgisidir. Tarafların sözleşme serbestisi, emredici düzenlemeler ve varsa özel tarife hükümleri saklıdır. Sözleşmede açıkça belirli borsa fiyatı esas alınmışsa o hükmün kapsamı ayrıca uygulanır.
Uyuşmazlıkta “borsa fiyatı” ifadesinin hangi tarih, hangi kalite ve hangi borsa için kullanıldığı netleştirilmelidir. Günlük ortalama, en düşük-en yüksek veya ağırlıklı ortalama gibi farklı veriler aynı sonucu vermez.
Üyelerin mesleki faaliyetlerini kolaylaştırma
Borsa, üyelerinin borsaya tabi mal ticaretini daha güvenli ve verimli biçimde yapabilmesi için hizmet ve altyapı geliştirir. Tescil sistemi, piyasa bilgi platformu, laboratuvar, kalite sınıflandırması, eğitim, veri ve danışma hizmetleri bu görevle bağlantılıdır.
Bu görev bireysel bir üyeye ticari ayrıcalık sağlama yetkisi değildir. Borsa hizmetleri objektif, eşit ve kanuni esaslara göre yürütülmelidir. Benzer durumda bulunan üyelere farklı işlem yapılması için hukuki ve objektif neden bulunmalıdır.
Piyasa araştırması ve istatistik görevi
Borsalar çalışma alanındaki ürün hareketlerini, üretim, tescil, fiyat ve ticaret verilerini izleyebilir; istatistik ve raporlar hazırlayabilir. Bu veriler yerel ekonomik planlama, tarım ve sanayi politikaları ve yatırım kararları bakımından önem taşır.
İstatistik hazırlanırken ham verinin kaynağı ve döneminin açık olması gerekir. Üyelerin ticari sır veya kişisel veri niteliğindeki bilgileri, istatistik üretme görevi gerekçe gösterilerek sınırsız biçimde açıklanamaz.
Borsa teamüllerini tespit etme
Ticaret borsası, çalışma alanındaki borsa konusu malların ticari örf, adet ve teamüllerini tespit edebilir ve ilan edebilir. Teslim, kalite, tartım, ambalaj, fire ve ticari uygulamalar hakkında yerleşik teamüller uyuşmazlıklarda önemli olabilir.
Ancak teamül emredici kanun hükmünün yerine geçmez. Kanuna aykırı veya tüketici, rekabet, vergi ya da gıda mevzuatını ihlal eden bir uygulama sırf “teamül” olduğu için geçerli hâle gelmez.
Resmî makamlara başvuru
Borsa, faaliyet alanını ve üyelerin ortak menfaatlerini ilgilendiren konularda kamu kurumlarına görüş, teklif ve başvuru sunabilir. Ürün ithalat-ihracat rejimi, vergi, tarımsal destek, depolama, ulaşım veya piyasa düzenlemeleri bu kapsamda gündeme gelebilir.
Başvurunun borsa adına yapılabilmesi için yetkili organ kararı ve m.33’teki temsil-imza düzeni gözetilmelidir. Meslek komitesi veya tek bir üye, borsa tüzel kişiliği adına sınırsız resmî temsil yetkisine sahip değildir.
Üyeler adına dava açılabilir mi?
Kanunun öngördüğü ortak menfaat şartları gerçekleştiğinde borsa, üyelerinin tamamının veya bir kesiminin ortak menfaatini ilgilendiren konularda kendi adına veya üyeleri adına dava açabilir. Bu yetki her bireysel ticari alacağın borsa tarafından takip edilmesi anlamına gelmez.
Dava açma kararında uyuşmazlığın borsa faaliyet alanıyla ve ortak mesleki menfaatle bağlantısı kurulmalıdır. Yetkili organ kararı, vekâlet ve temsil belgeleri dava dosyasında bulunmalıdır.
Laboratuvar kurma görevi
Borsalar ürünlerin kalite, sınıf, nem, protein, yabancı madde, yağ oranı veya diğer teknik özelliklerini belirlemek amacıyla laboratuvar ve teknik hizmet birimleri kurabilir. Özellikle tarımsal emtia ticaretinde objektif kalite ölçümü fiyat oluşumunun temel unsurlarındandır.
Laboratuvarın akreditasyon, cihaz kalibrasyonu, numune alma ve analiz yöntemi gibi teknik şartları ilgili özel mevzuata tabidir. Borsanın m.34 kapsamındaki görev yetkisi, gıda ve laboratuvar mevzuatındaki zorunlu standartların yerine geçmez.
Numune ve kalite uyuşmazlıkları
Taraflar arasında ürünün kalite sınıfı veya analiz sonucu hakkında uyuşmazlık çıktığında borsa laboratuvarı, eksper veya hakem mekanizmaları kullanılabilir. Hangi sonucun bağlayıcı olduğu sözleşme ve ilgili borsa düzenlemelerine göre belirlenir.
Numunenin kim tarafından, hangi yöntemle ve ne zaman alındığı önemlidir. Usulüne uygun alınmayan numune üzerinden yapılan analiz gerçek teslim edilen partiyi temsil etmeyebilir.
Yurt içi ve yurt dışı fiyatları izleme
Borsalar yalnız kendi tescil verilerine bakmakla sınırlı değildir. İlgili ürünlerin yurt içi ve uluslararası piyasa fiyatlarını izleyebilir, karşılaştırmalı raporlar hazırlayabilir ve üyelerini bilgilendirebilir.
Uluslararası fiyatların yerel piyasa için doğrudan eş değer olduğu varsayılmamalıdır. Döviz kuru, navlun, kalite, vergi, gümrük ve teslim şekli gibi unsurlar karşılaştırmada dikkate alınmalıdır.
Ekonomik rapor ve yayınlar
Borsa, çalışma alanındaki ürün piyasalarına ilişkin yıllık raporlar, fiyat bültenleri, istatistik kitapları ve sektör analizleri yayımlayabilir. Bu yayınlar kamu kurumları ve yatırımcılar için önemli veri kaynağı olabilir.
Raporda kullanılan veri ve metodoloji şeffaf olmalı; tahmin ile gerçekleşmiş işlem verisi açıkça ayrılmalıdır. Borsa adına yayımlanan değerlendirmeler üyeler için hukuken bağlayıcı yatırım tavsiyesi niteliğinde sunulmamalıdır.
Tartı, ölçüm ve depolama hizmetleri
Borsa konusu mallarda tartım, sınıflandırma, depolama ve teslim süreçlerini kolaylaştıran altyapılar borsanın görevleriyle bağlantılı olabilir. Özellikle ürünün standart ve miktarının objektif tespiti tescil ve fiyat verisinin güvenilirliğini artırır.
Depoculuk lisans gerektiriyorsa 5300 sayılı Tarım Ürünleri Lisanslı Depoculuk Kanunu ve ilgili düzenlemeler ayrıca uygulanır. Borsa görevi, lisanslı depo izninin yerine geçmez.
Ürün ihtisas borsalarıyla ilişki
Elektronik ürün senedi ve lisanslı depoculuk sisteminde ürün ihtisas borsaları m.53 ve özel mevzuat kapsamında çalışır. Klasik ticaret borsaları bu sistemle entegrasyon, acentelik, veri ve üye hizmetleri bakımından rol alabilir.
Elektronik piyasadaki ulusal işlem sistemi ile yerel ticaret borsasının klasik tescil ve fiyat görevleri aynı mekanizma değildir. Somut ürün ve işlem için hangi rejimin uygulanacağı ayrıca belirlenmelidir.
Mesleki eğitim ve toplantılar
Borsa üyelerinin mevzuat, kalite, dış ticaret, finansman, depolama ve dijital işlem sistemleri hakkında eğitilmesi, m.34’teki mesleki faaliyetleri kolaylaştırma göreviyle bağlantılıdır. Eğitimler sektörün ortak ihtiyacına göre planlanabilir.
Eğitim hizmeti sunulması, borsanın üniversite veya resmî mesleki yeterlilik kurumu yerine geçtiği anlamına gelmez. Sertifikanın hukuki niteliği ve geçerliliği düzenleyen özel mevzuata bağlıdır.
Tahkim ve uyuşmazlık çözümü
Borsa bünyesinde ticari uyuşmazlıkların çözümüne yönelik hakem, bilirkişi ve eksper mekanizmaları kurulabilir. Borsa meclisi ve yönetim kurulunun görevleri içinde bu listeler ve tahkim yapıları ayrıca düzenlenmiştir.
Tahkim için tarafların geçerli tahkim anlaşması gerekir. Borsaya üye olmak tek başına bütün uyuşmazlıkların zorunlu tahkime tabi olduğu anlamına gelmez.
Borsa görevleri ücretli olabilir mi?
Kanun belirli belge, hizmet ve tescil işlemleri için ücret alınmasına izin verir. Tescil ücreti m.46, diğer hizmet ücretleri m.51’deki sınırlar çerçevesinde belirlenir. Borsa m.34’te görev sayıldığı için istediği her hizmet için sınırsız ücret koyamaz.
Ücretin kanuni dayanağı, tarife kararı, hesap yöntemi ve tavanı açık olmalıdır. Ücretsiz yapılması gereken kamusal görevler ücretli hizmete dönüştürülemez.
Borsa görevlerinde rekabet hukuku
Borsa piyasa düzeni ve fiyat bilgisi üretirken rekabeti kısıtlayıcı anlaşma veya fiyat birlikteliğine dönüşmemelidir. Gerçekleşmiş piyasa fiyatını ilan etmek ile üyelerin gelecekte uygulayacağı satış fiyatını birlikte belirlemek farklıdır.
Rekabeti sınırlayan karar ve uygulamalar 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun kapsamında sonuç doğurabilir. Borsa kararları kamu kurumu niteliği nedeniyle rekabet kurallarından otomatik olarak muaf değildir.
Kişisel veri ve ticari sırların korunması
Tescil, üyelik ve piyasa işlemleri çok sayıda ticari ve kişisel veri içerir. Borsa, kanuni görev için gerekli veriyi işlerken 6698 sayılı KVKK, ticari sır ve özel mevzuat hükümlerine uymalıdır.
İstatistik veya fiyat bültenlerinde tek bir işletmenin gizli ticari koşullarını ortaya çıkaracak ayrıntıların yayımlanması gerekiyorsa hukuki dayanak ayrıca değerlendirilmelidir. Veri minimizasyonu ve amaçla sınırlılık esastır.
Bir borsa işlemi için görev kontrol listesi
- işlemin m.34 kapsamındaki hangi borsa göreviyle bağlantılı olduğu,
- malın borsaya dahil olup olmadığı,
- borsanın çalışma alanı,
- yetkili borsa organının kararı,
- varsa tescil, hizmet veya belge tarifesi,
- fiyat veya istatistik verisinin kaynağı,
- laboratuvar/teknik işlemde özel mevzuat şartları,
- dava veya sözleşmede temsil-imza belgeleri,
- kişisel veri ve ticari sır önlemleri.
Bu kontrol, borsanın genel görev hükmü ile özel işlem yetkilerinin birbirine karıştırılmasını önler.
Sık sorulan sorular
Ticaret borsasının temel görevi nedir?
Borsaya dahil malların alım-satımını düzenlemek, işlemleri tescil etmek ve oluşan fiyatları tespit ve ilan etmektir.
Borsa fiyat belirler mi?
Borsa gerçekleşen işlemlerden oluşan piyasa fiyatlarını tespit ve ilan eder; keyfî zorunlu satış fiyatı belirlemez.
Borsa laboratuvar kurabilir mi?
Evet. Borsa konusu malların kalite ve özelliklerini belirlemeye yönelik laboratuvar ve teknik hizmetler kurabilir.
Borsa üyeleri adına dava açabilir mi?
Kanuni şartlarda ortak mesleki menfaati ilgilendiren konularda dava açabilir.
Borsa ticari teamül tespit edebilir mi?
Evet; ancak tespit edilen teamül emredici kanun hükümlerinin yerine geçmez.
Borsa istatistik yayımlayabilir mi?
Evet. Piyasa, fiyat, tescil ve sektör verileri hakkında istatistik ve rapor hazırlayabilir.
Her borsa hizmeti ücretli midir?
Hayır. Ücret ancak kanuni dayanak ve geçerli tarife varsa alınabilir.
Borsaya üyelik bütün uyuşmazlıkları tahkime götürür mü?
Hayır. Tahkim için geçerli tahkim anlaşması veya ilgili özel düzenleme gerekir.
İlgili rehberler
- Borsanın temsil ve imza yetkisi – m.33
- Borsaya kayıt zorunluluğu – m.32
- Ticaret borsası nedir? – m.28
- Ticaret odasının görevleri – m.12
Resmî kaynaklar
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
