Türkiye’den Mal Alan Yurt Dışındaki Alıcı Ayıbı Ne Zaman Bildirmeli? CISG m.38-39 | 2026
CISG m.38-39 Hangi Uluslararası Satımlarda Uygulanır?
Birleşmiş Milletler Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Viyana Sözleşmesi, yaygın adıyla CISG, uluslararası mal satımlarında taraf devletler arasındaki yeknesak kuralları düzenler. Sözleşmenin uygulama alanı öncelikle CISG m.1 ve devamı hükümlerine göre belirlenir. Tarafların işyerleri farklı devletlerdeyse ve m.1’deki şartlardan biri gerçekleşiyorsa CISG doğrudan uygulanabilir. Taraflar CISG m.6 uyarınca Sözleşmenin uygulanmasını tamamen kaldırabilir veya belirli hükümlerinin etkisini değiştirebilir; ancak bunun sözleşmede açık ve tutarlı biçimde kurulması gerekir.
Türkiye CISG’ye taraftır. Bu nedenle Türkiye’deki bir satıcı ile başka bir CISG taraf devletindeki alıcı arasındaki ticari mal satımı, tarafların açıkça CISG’yi dışlamadığı ve işlem Sözleşmenin kapsam dışında bıraktığı bir satış türüne girmediği sürece CISG rejimine girebilir. Tüketici alımları, açık artırma, cebri icra, menkul kıymet, gemi-uçak ve elektrik gibi m.2’de sayılan istisnalar ayrıca değerlendirilir.
Muayene ve bildirim konusu, satıcının malları sözleşmeye uygun teslim etme yükümlülüğünün pratik karşılığıdır. CISG m.35 satıcının malın miktar, kalite, tür, ambalaj ve sözleşmede kararlaştırılan özelliklere uygun olmasını ister. Alıcı aykırılığa dayanmak istiyorsa m.38’deki muayene ve m.39’daki bildirim zincirini doğru işletmelidir. Bu iki madde, uluslararası ticarette “ayıbı gördüm, aylar sonra söylerim” yaklaşımını kabul etmez.
CISG m.38’e Göre Muayene Yükümlülüğü Nedir?
CISG m.38/1 alıcının malları koşulların elverdiği ölçüde mümkün olan en kısa sürede muayene etmesini veya ettirmesini öngörür. Buradaki muayene, yalnız koli saymak veya taşıma belgesini imzalamak değildir. Malın niteliğine göre miktar, model, teknik özellik, ölçü, renk, numune uyumu, paketleme, görünür hasar, çalışma performansı veya laboratuvar testi gibi kontroller gerekebilir.
Muayenenin kapsamı her üründe aynı değildir. Seri üretim on bin parçalık sevkiyatta istatistikî örnekleme makul olabilirken tek bir endüstriyel makinenin kurulumu ve test çalışması gerekebilir. Gıda, kimyasal, tekstil, otomotiv parçası, makine, medikal ürün veya elektronik ekipmanın muayene yöntemi farklıdır. Sözleşme teknik bir test protokolü belirlemişse alıcı bu protokolü de takip etmelidir.
Alıcı muayeneyi bizzat yapmak zorunda değildir. Bağımsız survey şirketi, teknik servis, laboratuvar, kalite kontrol uzmanı veya yetkili personel aracılığıyla muayene yaptırabilir. Önemli olan muayenenin uygun zamanda ve malın niteliğine uygun kapsamda gerçekleştirilmesi, sonucun tarihli ve doğrulanabilir belgelerle kaydedilmesidir.
Muayene Ne Kadar Sürede Yapılmalıdır?
CISG m.38 sabit “3 gün”, “7 gün” veya “30 gün” gibi tek bir süre yazmaz. Kanuni ölçüt, koşulların elverdiği ölçüde mümkün olan en kısa süredir. Bu nedenle muayene süresi; malın türü, teslim şekli, miktarı, paketleme biçimi, teknik test gereksinimi, alıcının makul organizasyon imkânı ve ayıbın niteliği dikkate alınarak belirlenir.
Kolisi ezilmiş, kırılmış veya eksik teslim edilmiş bir malda görünür aykırılık teslim anında veya hemen sonrasında tespit edilebilir. Buna karşılık makinenin gizli kapasite sorunu üretim hattına kurulduktan sonra ortaya çıkabilir. Kimyasal hammaddenin saflığı laboratuvar testi gerektirebilir. “Muayene zaman aldı” savunmasının geçerli olabilmesi için gecikmenin gerçekten malın doğasından veya objektif test ihtiyacından kaynaklanması gerekir.
Tarafların sözleşmede belirli bir kabul testi, FAT/SAT prosedürü, teslim sonrası kontrol günü veya bağımsız gözetim mekanizması düzenlemesi önemlidir. Bu hükümler CISG m.38 değerlendirmesinde sözleşmesel çerçeveyi belirler. Ancak sözleşmedeki kontrol maddesi, satıcının hileli gizlemesini veya bildiği ayıbı saklamasını koruyan bir kalkan oluşturmaz.
Mal Taşınarak Gönderildiyse Muayene Ne Zaman Yapılır?
CISG m.38/2, sözleşme malların taşınmasını gerektiriyorsa muayenenin malların varış yerine ulaşmasına kadar ertelenebileceğini düzenler. Bu hüküm ihracat ve ithalat satışlarında son derece önemlidir. İstanbul’dan Hamburg’a, Mersin’den Rotterdam’a veya Türkiye’den başka bir ülkeye konteynerle gönderilen malın gerçek fiziksel kontrolü çoğu zaman varış deposunda yapılabilir.
Bu erteleme alıcıya varıştan sonra sınırsız zaman vermez. Mallar varış yerine geldiğinde m.38/1’deki hızlı muayene standardı yeniden devreye girer. Alıcı taşıyıcıdan teslim alır almaz dış ambalaj, koli/palet sayısı, mühür numarası, konteyner hasarı ve görünür bozuklukları kontrol etmeli; ürünün niteliğine göre detaylı muayeneyi gecikmeden başlatmalıdır.
Taşıma hasarı ile satıcının sözleşmeye aykırı ifası birbirinden ayrılmalıdır. Hasar taşıyıcının sorumluluğunda doğmuşsa CMR, deniz taşıması veya ilgili taşıma rejimi ayrıca uygulanabilir. Buna rağmen alıcının satıcıya bildirim yapması sözleşmesel hakların korunması için gerekli olabilir. Teslim tutanağı, CMR taşıma senedi rezervi, konşimento, fotoğraf ve survey raporu bu ayrımda önem taşır.
Mallar Yeniden Sevk Ediliyorsa Muayene Ertelenebilir mi?
CISG m.38/3, uluslararası ticarette sık görülen transit ve dağıtım modelleri için özel hüküm getirir. Mallar alıcı tarafından yolda başka yöne sevk edilir veya alıcı malları muayene etmek için makul fırsat bulamadan yeniden gönderirse, satıcı sözleşme kurulurken bu yönlendirme veya yeniden sevk ihtimalini biliyor ya da bilmesi gerekiyorsa muayene yeni varış yerine kadar ertelenebilir.
Örneğin alıcı malı kendi merkez deposuna hiç indirmeden başka ülkedeki nihai müşterisine yönlendiriyorsa, bu ticari model sözleşme kurulurken satıcının bilgisi dâhilindeyse m.38/3 önem kazanır. Ancak alıcı satıcıdan habersiz biçimde malı aylarca farklı depolara dolaştırmışsa hükmün koruması otomatik değildir.
Bu nedenle drop shipment, cross-docking veya zincir satış modellerinde malların muayene noktası sözleşmede açıkça belirlenmelidir. Satıcının yeniden sevk modelini bildiğini gösteren sipariş formu, sevk talimatı, e-posta ve teslim adresleri delil olarak saklanmalıdır.
CISG m.39’a Göre Ayıp Bildirimi Nasıl Yapılır?
CISG m.39/1’e göre alıcı, sözleşmeye aykırılığı tespit ettiği veya tespit etmesi gerektiği andan itibaren makul süre içinde satıcıya bildirimde bulunmalıdır. Bildirim yalnız “mallar ayıplı” demekle sınırlı olmamalıdır; m.39 aykırılığın niteliğinin belirtilmesini ister. Bu nedenle hangi ürün, hangi parti, hangi teslimat, hangi teknik özellik ve hangi hata söz konusu olduğu anlaşılabilir şekilde yazılmalıdır.
Pratikte bildirim; sipariş veya sözleşme numarası, fatura, parti/seri numarası, teslim tarihi, tespit tarihi, aykırılığın açıklaması, adet/miktar, fotoğraf/video, test raporu ve talep edilen çözümü içermelidir. Bildirim e-posta ile yapılacaksa doğru muhataplara gönderilmeli, teslim ve okuma kayıtları saklanmalıdır. Sözleşme özel bir bildirim kanalı veya adresi belirlediyse ona uyulmalıdır.
Alıcının hak kaybını önlemek için ilk bildirimde her zarar kalemini nihai tutarıyla hesaplaması şart değildir. Ancak sözleşmeye aykırılığın ne olduğu yeterince somut şekilde tanımlanmalıdır. “Ürünler kötü”, “kalite düşük” veya “müşteri memnun değil” gibi belirsiz ifadeler aykırılığın niteliğini göstermekte yetersiz kalabilir.
CISG m.39’daki Makul Süre Nasıl Hesaplanır?
Makul süre sabit bir takvim süresi değildir. Süre, ayıbın tespit edildiği veya makul muayene yapılmış olsaydı tespit edilmesi gereken andan itibaren olayın şartlarına göre değerlendirilir. Bozulabilir ürünlerde çok kısa süre beklenebilirken karmaşık teknik sistemlerde uzman raporu için daha uzun süre gerekebilir. Buna rağmen alıcı, kesin raporu beklerken satıcıyı tamamen habersiz bırakmamalıdır.
En güvenli yöntem, ilk tespitte derhâl ön bildirim yapmak ve teknik inceleme sürdüğünü belirtmektir. Ardından detaylı rapor tamamlandığında ek bildirim gönderilir. Böylece satıcı delilleri koruma, ürünü inceleme, ikame veya onarım teklif etme imkânı bulur.
Makul süre hesabında tarafların ticari tecrübesi ve sektör standartları da önem taşır. Profesyonel ithalatçıdan, uluslararası ticarette ilk kez mal alan kişiye göre daha düzenli kalite kontrol sistemi beklenebilir. Bununla birlikte her değerlendirme somut satış ilişkisinin özelliklerine göre yapılır.
CISG m.39/2’deki İki Yıllık Üst Süre Nedir?
CISG m.39/2 alıcının, malların fiilen kendisine teslim edildiği tarihten itibaren en geç iki yıl içinde sözleşmeye aykırılık bildirimini yapmaması hâlinde aykırılığa dayanma hakkını kaybedeceğini düzenler. Bu süre, m.39/1’deki makul süre kuralının yerine geçen “iki yıl bekleyebilirim” hakkı değildir. Alıcı ayıbı erken tespit etmişse yine makul sürede bildirmek zorundadır.
İki yıllık üst süre, sözleşmedeki garanti süresiyle bağdaşmıyorsa sözleşme hükmü ayrıca değerlendirilir. Taraflar daha uzun garanti veya belirli performans süresi kararlaştırmış olabilir. CISG m.6 kapsamında taraf iradesinin etkisi ve m.39/2’nin son kısmı birlikte yorumlanır.
Bu ayrım çok önemlidir: Bir ürünün “24 ay garantili” olması, alıcının ilk ay fark ettiği ayıbı 23. ayda bildirebileceği anlamına gelmez. İlk ayda tespit edilen aykırılık için m.39/1’deki makul bildirim süresi işletilmelidir.
Satıcı Ayıbı Biliyorsa Bildirim Eksikliği Yine de Hak Kaybı Doğurur mu?
CISG m.40, m.38 ve m.39’un önemli istisnasıdır. Satıcı, malların sözleşmeye aykırılığını oluşturan olguları biliyor veya bilmemesinin mümkün olmadığı hâlde bunları alıcıya açıklamamışsa m.38 ve m.39 hükümlerine dayanamaz. Bu düzenleme, satıcının bildiği ayıbı saklayıp sonra “geç bildirdin” savunması yapmasını önler.
M.40’ın uygulanabilmesi için satıcının bilgi düzeyi ve açıklamama olgusu somut delillerle ortaya konmalıdır. Üretim içi kalite raporları, önceki müşteri şikâyetleri, test sonuçları, e-postalar veya satıcının teslimden önce yaptığı düzeltmeler bu konuda önem taşıyabilir.
Alıcı m.40’a güvenerek muayene ve bildirim disiplinini bırakmamalıdır. Satıcının bilgisi çoğu dosyada tartışmalı olur ve ispat gerektirir. Ticari açıdan en güvenli yol, m.38 ve m.39’a uygun hareket etmek; m.40’ı ancak somut delil varsa ek hukuki dayanak olarak kullanmaktır.
Ayıp ve Bildirim Nasıl İspatlanmalıdır?
Uluslararası satış uyuşmazlığında delil zinciri, hukuki dayanak kadar önemlidir. Alıcı teslim anındaki ürün durumunu fotoğraf ve video ile kaydetmeli, ambalaj ve konteyner durumunu belgelemeli, seri/parti numaralarını göstermeli ve mümkünse bağımsız teknik rapor almalıdır. Numune saklanabiliyorsa mühürlenmiş numune delil değeri taşır.
Bildirim bakımından e-postanın gönderildiği hesap, alıcı adresi, ekler ve gönderim zamanı saklanmalıdır. Mesajlaşma uygulaması kullanılmışsa tam konuşma akışı ve dosya ekleri korunmalıdır. Türkiye’de yargılama yapılacaksa elektronik belgelerin HMK m.199 kapsamında belge niteliği ve gerektiğinde noter/tespit yöntemleri ayrıca değerlendirilebilir. Sitedeki yurt dışı WhatsApp ve e-posta delili rehberi bu konuda tamamlayıcıdır.
Muayene raporunda yalnız sonuç değil yöntem de yazılmalıdır. Hangi standart kullanıldı, kaç numune incelendi, ölçüm cihazı neydi, kim test yaptı ve test tarihi neydi sorularının cevabı raporda bulunmalıdır. Özellikle yüksek bedelli makine ve hammadde uyuşmazlıklarında bağımsız uzman raporu, taraflar arasındaki tartışmayı somutlaştırır.
Geç veya Belirsiz Bildirim Hangi Hakları Etkiler?
CISG m.39’a uygun bildirim yapılmaması, alıcının malların sözleşmeye aykırılığına dayanarak CISG’deki başlıca hakları kullanmasını engelleyebilir. Alıcının ifa talebi, onarım/ikame talebi, bedel indirimi, sözleşmeden dönme ve tazminat gibi talepleri m.45 ve devamı hükümleriyle bağlantılıdır. Bildirim yapılmadığında bu hukuki yolların zemini ciddi biçimde zayıflar.
CISG m.44 bazı hâllerde alıcının bildirim eksikliği için makul özrü varsa sınırlı sonuçlar öngörür; ancak bu hüküm tam bir eski hâle getirme mekanizması değildir. Özellikle sözleşmeden dönme veya ikame mal gibi ağır sonuçlar bakımından alıcının m.38-39 disiplinine uyması gerekir.
Bu nedenle uluslararası ticarette ayıp yönetimi satış sonrası müşteri hizmeti konusu değil, doğrudan hak koruma prosedürüdür. Şirketlerin “claim procedure” adı altında teslim kontrolü, bildirim adresleri ve yetkili kişileri önceden belirlemesi gerekir.
Yurt Dışındaki Alıcı İçin 10 Adımlık Kontrol Listesi
1. Sözleşmede CISG’nin uygulanıp uygulanmadığını belirleyin. 2. Teslim ve Incoterms şartını kontrol edin. 3. Malları varışta gecikmeden muayene edin. 4. Görünür hasarı taşıma belgesine rezerv olarak yazın. 5. Teknik test gerekiyorsa tarihli bağımsız rapor alın. 6. Ayıbı tespit eder etmez satıcıya yazılı ön bildirim gönderin. 7. Bildirimde aykırılığın niteliğini somut biçimde belirtin. 8. Fotoğraf, video, numune, seri/parti bilgisi ve faturayı saklayın. 9. Sözleşmedeki garanti ve bildirim maddelerini ayrıca uygulayın. 10. Bedel indirimi, onarım, ikame, dönme ve tazminat taleplerini CISG’deki ayrı şartlara göre değerlendirin.
Uluslararası sözleşmenin hangi hukuka tabi olduğu için MÖHUK m.24 hukuk seçimi rehberi, Alman alıcının Türkiye’den aldığı makinedeki ayıp senaryosu için uluslararası ayıplı makine rehberi, yabancı mahkeme yetki şartı için MÖHUK m.47 rehberi incelenebilir.
Resmî Kaynaklar
Sık Sorulan Sorular
CISG’de ayıp bildirimi için 7 veya 30 günlük sabit süre var mı?
Hayır. CISG m.39/1 makul süre ölçütünü kullanır. Süre ayıbın tespit edildiği veya tespit edilmesi gereken andan itibaren malın ve olayın özelliklerine göre belirlenir.
Mal taşıma ile geliyorsa muayene limanda mı yapılmalıdır?
CISG m.38/2 uyarınca sözleşme taşıma gerektiriyorsa muayene varış yerine kadar ertelenebilir. Varıştan sonra muayene gecikmeden yapılmalıdır.
Bildirimde yalnız “ürün ayıplı” yazmak yeterli mi?
Güvenli değildir. CISG m.39 aykırılığın niteliğinin belirtilmesini ister; ürün, parti, miktar ve somut sorun açıklanmalıdır.
İki yıllık süre boyunca beklenebilir mi?
Hayır. M.39/2 iki yıllık üst sınırdır; ayıp daha önce tespit edilmişse m.39/1 uyarınca makul sürede bildirim gerekir.
Satıcı ayıbı önceden biliyorsa geç bildirim savunması yapabilir mi?
CISG m.40’a göre satıcı aykırılığa ilişkin olguları biliyor veya bilmemesinin mümkün olmadığı hâlde açıklamamışsa m.38 ve m.39’a dayanamaz.
E-posta ile ayıp bildirimi yapılabilir mi?
Sözleşmede aksi bir bildirim yöntemi kararlaştırılmamışsa ticari uygulamada e-posta kullanılabilir; gönderim, alıcı adresi ve ekler ispat için saklanmalıdır.
Muayeneyi bağımsız ekspertiz şirketi yapabilir mi?
Evet. Alıcı muayeneyi kendisi yapabileceği gibi malın niteliğine uygun uzman, laboratuvar veya survey şirketine de yaptırabilir.
Taşıma hasarı da satıcı ayıbı mıdır?
Her zaman değildir. Riskin geçtiği an ve taşıyıcının sorumluluğu ayrıca incelenir; buna rağmen satıcıya zamanında bildirim yapılması hakların korunması açısından önemlidir.
Geç bildirim yapılırsa bedel indirimi istenebilir mi?
M.39’a uygun bildirim yapılmaması ayıba bağlı hakların kullanılmasını engelleyebilir. M.44’teki sınırlı istisna somut şartlara göre ayrıca değerlendirilir.
CISG uygulanıyorsa Türk Borçlar Kanunu ayıp süreleri doğrudan uygulanır mı?
CISG’nin düzenlediği uluslararası satış konularında öncelikle Sözleşme hükümleri uygulanır. CISG’nin kapsam dışı bıraktığı veya düzenlemediği konular için uygulanacak iç hukuk ayrıca belirlenir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
