CISG Madde 12 ve 96: Yazılı Şekil Rezervasyonu Nedir? Hangi Durumda Sözlü veya Elektronik Sözleşme Risklidir? | 2026
Kısa ve net cevap: CISG m.12 ve m.96, m.11’deki geniş şekil serbestisinin istisnasını oluşturur. Bir tarafın işyeri, CISG m.96 uyarınca yazılı şekil beyanı yapmış bir taraf devlette bulunuyorsa; m.11, m.29 veya CISG’nin II. Kısmındaki sözleşme, değişiklik, sona erdirme, teklif, kabul ya da diğer irade beyanlarının yazılı olmaksızın yapılmasına izin veren hükümler m.12’nin belirlediği ölçüde uygulanmaz. Taraflar CISG m.6’ya dayanarak m.12’nin etkisini ortadan kaldıramaz. Bu nedenle uluslararası satışta yalnız “ülke CISG’ye taraf mı?” sorusu değil, ilgili devletin m.96 beyanı bulunup bulunmadığı da UNCITRAL’ın güncel status tablosundan kontrol edilmelidir.
Bu yazıyla ilgili genel bir sorunuz mu var? Anonim soru sor
CISG Madde 12 Ne Düzenler?
CISG m.12, şekil serbestisinin devlet rezervasyonları karşısındaki sınırını düzenler. Bir tarafın işyeri m.96 kapsamında beyanda bulunmuş bir taraf devletteyse; m.11, m.29 veya CISG’nin II. Kısmındaki, sözleşmenin yahut sözleşmenin değiştirilmesi veya karşılıklı anlaşmayla sona erdirilmesinin ya da herhangi bir teklif, kabul veya diğer irade açıklamasının yazılı olmaksızın yapılmasına izin veren hükümler uygulanmaz.
Madde son cümlesinde tarafların m.12’den sapamayacağını veya etkisini değiştiremeyeceğini açıkça belirtir. Bu, m.6’daki geniş taraf iradesinin önemli bir istisnasıdır. Dolayısıyla taraflar “m.12 uygulanmayacaktır” yazarak m.96 rezervasyonunun etkisini sözleşmeyle bertaraf edemez.
M.12’nin amacı, iç hukukunda uluslararası satım sözleşmeleri için yazılı şekli koruyan taraf devletlerin CISG’ye katılımını kolaylaştırmaktır. Bu nedenle m.11 genel kural, m.12 ve m.96 ise özel rezervasyon mekanizmasıdır.
CISG Madde 96 Beyanı Nedir?
CISG m.96, mevzuatı satış sözleşmelerinin yazılı biçimde kurulmasını veya yazılı olarak ispatlanmasını gerektiren bir taraf devlete, CISG’nin belirli şekil serbestisi hükümlerinin uygulanmayacağına ilişkin beyan yapma imkânı verir. Bu beyan devlet düzeyinde yapılır ve UNCITRAL’ın resmî CISG status tablosunda gösterilir.
M.96 beyanının varlığı, ilgili devlet bağlantılı her sözleşmenin kendiliğinden geçersiz olduğu anlamına gelmez. M.12, hangi CISG hükümlerinin uygulanmayacağını belirler; ardından somut şekil şartının hangi hukuk tarafından ve nasıl belirleneceği ayrıca incelenir. Bu nedenle “m.96 devleti var, mutlaka ıslak imza gerekir” şeklindeki tek adımlı sonuç hukuken eksiktir.
Önemli olan, taraflardan herhangi birinin ilgili işyerinin m.96 beyanı bulunan devlette olup olmadığıdır. Bir şirketin birden çok işyeri varsa CISG m.10’a göre sözleşme ve ifayla en yakın ilişkili işyeri belirlenmelidir.
CISG m.11 ile m.12 Arasındaki Fark Nedir?
CISG m.11, genel olarak satış sözleşmesinin yazılı olmak zorunda olmadığını ve tanık dâhil her türlü delille ispatlanabileceğini düzenler. M.12 ise m.96 beyanı bulunan devlet bağlantısında bu serbestinin belirli hükümler bakımından uygulanmayacağını söyler.
Dolayısıyla m.11’e dayanırken ilk kontrol noktası m.12/m.96’dır. Uluslararası satış sözleşmesi e-posta veya sözlü görüşmeyle kurulmuşsa, taraf işyerlerinin devletleri ve bu devletlerin CISG beyanları araştırılmadan yalnız m.11’den sonuç çıkarılmamalıdır.
Sitemizdeki CISG m.11 şekil serbestisi rehberi genel kuralı; bu yazı ise rezervasyon nedeniyle doğan istisnayı ele almaktadır.
M.12 İçin İşyeri Neden Belirleyicidir?
M.12 “taraflardan birinin işyerinin” m.96 beyanı bulunan bir taraf devlette olmasına sonuç bağlar. Vatandaşlık veya şirket ortaklarının uyruğu belirleyici değildir. Şirketin birden çok ülkede işyeri varsa m.10’daki en yakın ilişki testi uygulanır.
Örneğin merkezi bir ülkede bulunan şirketin sözleşmeyle en yakın ilişkili şubesi başka bir ülkedeyse, m.12 analizinde ilgili işyeri m.10’a göre belirlenmelidir. Bu nedenle yalnız ticaret sicilindeki ana merkeze bakmak yeterli değildir.
CISG m.10 rehberimiz çok işyerli şirketlerde bu testi ayrıntılı açıklar.
M.96 Rezervasyonunda Sözleşmenin Kuruluşu Nasıl Etkilenir?
CISG’nin II. Kısmı teklif ve kabul yoluyla sözleşmenin kuruluşunu düzenler. M.12, m.96 bağlantısında teklif, kabul veya diğer irade açıklamalarının yazılı olmaksızın yapılmasına izin veren hükümleri devre dışı bırakabilir. Bu nedenle sözlü teklif veya sadece davranışla kabul gibi yöntemlerin hukuki etkisi ayrıca incelenir.
Ancak m.12’nin kendisi yeni ve bağımsız bir şekil kuralının tüm ayrıntılarını yazmaz. Hangi yazılı biçimin yeterli olduğu, elektronik iletişimin yazılı sayılıp sayılmadığı ve şekle aykırılığın sonucu milletlerarası özel hukuk analiziyle belirlenen hukuka göre değerlendirilebilir.
Bu yüzden rezervasyon bulunan dosyada iki aşama vardır: önce CISG m.12 nedeniyle hangi CISG şekil serbestisi hükmünün uygulanmadığı belirlenir; sonra uygulanacak hukuk ve onun şekil kuralları tespit edilir.
Sözleşme Değişikliği ve Sona Erdirme de m.12 Kapsamında mı?
Evet. M.12 açıkça sözleşmenin değiştirilmesi veya karşılıklı anlaşmayla sona erdirilmesinin yazılı olmayan biçimde yapılmasına izin veren CISG hükümlerine de uygulanır. Bu nedenle yalnız sözleşmenin ilk kuruluşu değil, sonraki fiyat değişikliği, teslim tarihi uzatımı, miktar değişikliği veya karşılıklı fesih anlaşması da rezervasyon analizine tabi olabilir.
CISG m.29/1 kural olarak sözleşmenin tarafların anlaşmasıyla değiştirilebileceğini veya sona erdirilebileceğini düzenler. M.29/2 ayrıca yazılı sözleşmenin değişiklik veya sona erdirme için yazılı şekil şartı içermesi hâlinde özel kural getirir. M.12/m.96 bağlantısı varsa bu hükümler rezervasyonla birlikte okunur.
Uluslararası satışta değişikliklerin e-posta ile teyit edilmesi, tarafların kimliğinin açık olması ve önceki sözleşmeye atıf yapılması bu nedenle güçlü risk yönetimidir.
E-posta “Yazılı” Sayılır mı?
CISG m.13 “writing” kavramının telegram ve telex’i de içerdiğini düzenler. Metin 1980 tarihli olduğu için e-posta açıkça sayılmamıştır. Modern elektronik iletişim bakımından UNCITRAL’ın Elektronik İletişim Sözleşmesi ve ulusal elektronik işlem mevzuatı önem taşır.
Bu nedenle m.96 rezervasyonu bulunan devlet bağlantısında “e-posta her durumda yazılı şekli karşılar” şeklinde genelleme yapılmamalıdır. Uygulanacak hukuk, ilgili devletin rezervasyonu, elektronik iletişim mevzuatı ve somut belgenin özellikleri birlikte incelenir.
Pratikte yüksek bedelli sözleşmelerde tarafların yetkili temsilcilerinin güvenli elektronik imza veya doğrulanabilir imzalı PDF kullanması, elektronik ortamın şekil tartışmasını azaltır. Ancak hangi elektronik imzanın hangi hukukta yazılı şekli karşıladığı ayrıca kontrol edilmelidir.
WhatsApp veya Sözlü Değişiklik Neden Daha Risklidir?
M.11’in genel sisteminde mesajlaşma veya sözlü anlaşma sözleşme kuruluşuna delil olabilir. Fakat m.12/m.96 bağlantısında yazılı olmayan irade açıklamalarına izin veren CISG hükümleri uygulanmayabileceğinden, yalnız telefon görüşmesi veya kısa mesajlaşmaya dayalı değişiklik daha yüksek risk taşır.
Örneğin teslim tarihi telefonla bir ay ertelenmiş, taraflar bunu yazılı olarak teyit etmemişse; rezervasyon bağlantısında değişikliğin geçerliliği ve ispatı ayrıca tartışılır. Satıcının sonradan yeni tarihe göre sevk yapması veya alıcının bunu kabul etmesi de uygulanacak hukukun şekil kuralı karşısında incelenir.
Bu nedenle m.96 bağlantısı bulunan ticarette kritik değişiklikler yetkili temsilcilerce yazılı ve doğrulanabilir şekilde yapılmalıdır.
Rezervasyon Varsa Hangi Hukukun Şekil Kuralı Uygulanır?
CISG m.12, belirli CISG şekil serbestisi hükümlerini devre dışı bırakır; ancak tek başına ayrıntılı ulusal şekil rejimi kurmaz. Bu nedenle forumun milletlerarası özel hukuk kurallarıyla uygulanacak hukuk belirlenir. Türkiye’de görülen bir uyuşmazlıkta 5718 sayılı MÖHUK’un ilgili hükümleri kullanılır.
Bu aşamada tarafların hukuk seçimi, sözleşmenin şekli ve uygulanacak hukukun zorunlu kuralları ayrı ayrı değerlendirilir. Rezervasyonun varlığı yalnızca CISG içindeki şekil serbestisinin kapsamını etkiler; ulusal hukuk analizinin yerini almaz.
Bu nedenle sözleşme hazırlığında yalnız CISG maddesine değil, seçilen hukukun elektronik sözleşme ve şekil kurallarına da bakılmalıdır.
Taraflar CISG m.12’yi Sözleşmeyle Dışlayabilir mi?
Hayır. CISG m.6 taraflara genel olarak Antlaşmayı dışlama veya hükümlerinden sapma yetkisi verse de bunu açıkça “m.12 saklı kalmak üzere” tanır. M.12’nin son cümlesi de tarafların bu maddeden sapamayacağını veya etkisini değiştiremeyeceğini belirtir.
Bu nedenle “taraflar şekil şartından feragat etmiştir” veya “m.12 uygulanmayacaktır” şeklindeki sözleşme kaydı, m.12’nin CISG düzeyindeki zorunlu etkisini ortadan kaldırmaz. Uygulanacak ulusal hukukun taraflara şekil konusunda ayrıca ne ölçüde serbesti verdiği ayrı meseledir.
CISG m.6 opt-out rehberimiz tarafların sözleşme özgürlüğünü ve m.12 istisnasını ayrıntılı açıklar.
M.96 Rezervasyonu Nasıl Kontrol Edilir?
UNCITRAL’ın CISG “Status: United Nations Convention on Contracts for the International Sale of Goods” sayfası, taraf devletleri, katılım ve yürürlük tarihlerini ve yapılan beyan/rezervasyonları resmî olarak gösterir. Sözleşme hazırlanırken ve uyuşmazlık çıktığında güncel tablo kontrol edilmelidir.
İnternette eski tarihli ülke listelerine dayanmak risklidir. Devletler beyanlarını geri çekebilir veya statü değişiklikleri olabilir. Bu nedenle 2026 itibarıyla güncel değerlendirme yalnız resmî UNCITRAL tablosu üzerinden yapılmalıdır.
Kontrol yalnız karşı tarafın kayıtlı merkez ülkesine göre değil, CISG m.10 uyarınca sözleşmeyle ilgili işyerine göre yapılmalıdır.
Somut Uygulama Örnekleri
Örnek 1 – Sözlü fiyat değişikliği: Taraflardan birinin ilgili işyeri m.96 beyanı bulunan devletteyse, telefonla yapılan fiyat değişikliğinin CISG’nin genel şekil serbestisine dayanarak geçerli olduğu otomatik söylenemez. M.12 ve uygulanacak hukuk birlikte incelenir.
Örnek 2 – E-posta kabulü: E-posta ile kabulün yazılı şekli karşılayıp karşılamadığı rezervasyon bağlantısında elektronik iletişime uygulanacak hukuka göre değerlendirilir. E-posta genel olarak güçlü belge olsa da m.12 kontrolü atlanmaz.
Örnek 3 – Birden çok işyeri: Şirketin merkezi rezervasyonlu bir devlette, ilgili işyeri başka devlette olabilir. M.10 testi yapılmadan m.12 uygulanmaz.
Örnek 4 – Sözleşmeyle m.12’yi kaldırma: Tarafların “CISG m.12 uygulanmayacaktır” hükmü m.12’nin zorunlu yapısı nedeniyle CISG düzeyinde geçerli sapma oluşturmaz.
2026 İçin CISG m.12 ve m.96 Kontrol Listesi
- Her tarafın CISG m.10 anlamındaki ilgili işyerini belirleyin.
- İlgili devletlerin CISG taraflık statüsünü kontrol edin.
- UNCITRAL status tablosunda m.96 beyanı bulunup bulunmadığını doğrulayın.
- Sözleşmenin hangi biçimde kurulduğunu tespit edin.
- Teklif, kabul ve değişikliklerin yazılı/electronic kayıtlarını toplayın.
- M.12’nin hangi CISG hükümlerini devre dışı bıraktığını belirleyin.
- Uygulanacak ulusal şekil hukukunu MÖHUK üzerinden tespit edin.
- Elektronik iletişimin yazılı şekli karşılayıp karşılamadığını ilgili hukukta inceleyin.
- Tarafların m.12’den sapamayacağını dikkate alın.
- Kritik sözleşme ve değişiklikleri yetkili temsilcilerce doğrulanabilir yazılı biçimde düzenleyin.
Hukuki Dayanak ve Resmî Kaynaklar
- UNCITRAL – CISG resmî metni
- UNCITRAL – CISG taraf devletler ve beyanlar
- UNCITRAL – CISG Digest, Articles 12 and 96
- 5718 sayılı MÖHUK
Sık Sorulan Sorular
CISG m.12 neyi değiştirir?
M.96 beyanı bulunan devlet bağlantısında m.11, m.29 ve II. Kısımdaki yazılı olmayan şekle izin veren belirli CISG hükümlerinin uygulanmasını sınırlar.
M.96 beyanı ne demektir?
İç hukukunda yazılı şekil gereksinimi bulunan bir CISG taraf devletinin, CISG’nin şekil serbestisi hükümlerine ilişkin yaptığı resmî beyandır.
Taraflar m.12’den vazgeçebilir mi?
Hayır. M.6 m.12’yi saklı tutar ve m.12 tarafların etkisini değiştiremeyeceğini açıkça söyler.
M.96 bağlantısında sözlü sözleşme kesin geçersiz midir?
Bu sonuç otomatik kurulmaz. M.12 CISG şekil serbestisini sınırlar; uygulanacak ulusal şekil hukuku ayrıca belirlenir.
E-posta yazılı şekli karşılar mı?
Somut rezervasyon, uygulanacak hukuk ve elektronik iletişim kuralları birlikte incelenmelidir.
WhatsApp değişikliği geçerli olur mu?
M.12/m.96 bağlantısında yalnız mesajlaşmaya güvenmek risklidir; uygulanacak şekil kuralı ayrıca değerlendirilir.
Şirket merkezi rezervasyonlu devletteyse m.12 her zaman uygulanır mı?
Birden fazla işyeri varsa m.10’a göre sözleşme ve ifayla en yakın ilişkili işyeri belirlenir.
M.12 sadece sözleşmenin ilk kuruluşunu mu etkiler?
Hayır. Değişiklik, karşılıklı sona erdirme, teklif, kabul ve diğer irade açıklamalarını da kapsayabilir.
Güncel rezervasyon listesi nereden kontrol edilir?
UNCITRAL’ın resmî CISG status tablosundan kontrol edilmelidir.
Rezervasyon kontrolü neden sözleşme imzalanmadan yapılmalı?
Çünkü tarafların kullanacağı teklif, kabul ve değişiklik biçimini baştan doğru tasarlamayı ve sonradan şekil geçerliliği uyuşmazlığı çıkmasını önlemeyi sağlar.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu sitesinden daha fazla şey keşfedin
Son gönderilerin e-postanıza gönderilmesi için abone olun.