CISG Madde 5: Ölüm ve Bedensel Zararda CISG Uygulanır mı? Ürün Sorumluluğu Sınırı | 2026
Kısa ve net cevap: CISG m.5, satıcının malların herhangi bir kişinin ölümüne veya bedensel zarar görmesine yol açmasından doğan sorumluluğunu Antlaşmanın kapsamı dışında bırakır. Bu nedenle uluslararası satış sözleşmesine CISG uygulanıyor olsa bile, ayıplı ürünün alıcıyı, çalışanı, tüketiciyi veya üçüncü kişiyi öldürmesi ya da yaralaması nedeniyle doğan kişisel zarar tazminatı CISG’ye dayanmaz. Buna karşılık aynı ürünün sözleşmeye aykırı olması, ticari değer kaybı yaratması, üretimi durdurması veya başka malvarlığı zararlarına yol açması bakımından CISG’nin sözleşmesel tazminat hükümleri ayrıca gündeme gelebilir.
CISG Madde 5’in Kuralı Nedir?
CISG m.5 kısa fakat uygulamada kritik bir sınır hükmüdür. Madde, Antlaşmanın satıcının malların herhangi bir kişinin ölümüne veya bedensel zarar görmesine yol açmasından doğan sorumluluğuna uygulanmayacağını açıkça düzenler. Bu dışlama, CISG’nin sözleşmesel mal satımı rejimi ile kişisel bütünlüğe yönelik ürün sorumluluğu rejimini birbirinden ayırır.
Dolayısıyla tarafların işyerleri farklı CISG taraf devletlerinde olsa, sözleşme m.1 kapsamında bulunsa ve taraflar CISG’yi dışlamamış olsa bile, ölüm veya kişisel yaralanma talebi m.5 nedeniyle Antlaşmanın dışında kalır. Bu talep için forumun milletlerarası özel hukuk kurallarıyla yetkili hukuk bulunur ve o hukukun ürün sorumluluğu, haksız fiil veya ilgili özel mevzuatı uygulanır.
M.5’in varlığı, satış sözleşmesinin tamamını CISG dışına çıkarmaz. Aynı olayda sözleşmesel ayıp ve ticari zarar CISG’ye tabi olurken, ölüm veya bedensel zarar talebi ayrı hukuka tabi olabilir. Dosyanın talepler bazında ayrıştırılması bu nedenle zorunludur.
M.5 Hangi Kişilerin Ölüm veya Yaralanmasını Kapsar?
Madde “herhangi bir kişinin” ölüm veya bedensel zararını dışarıda bırakır. Kapsam yalnız alıcı şirketin yöneticisi veya sözleşmenin tarafı olan gerçek kişiyle sınırlı değildir. Malı kullanan çalışan, montaj personeli, nihai kullanıcı veya üçüncü kişi de bu ifadeye dahildir.
Örneğin Türkiye’de üretilen endüstriyel makinenin Almanya’daki alıcı işletmede arıza yapması ve bir çalışanın yaralanmasına neden olması hâlinde, çalışan yönünden kişisel zarar talebi CISG m.5 kapsamı dışındadır. Makinenin sözleşmeye uygun olmadığı iddiası ise alıcı ile satıcı arasındaki ticari sözleşme bakımından CISG m.35 ve devamında ayrıca incelenebilir.
Bu ayrım, sigorta ve rücu ilişkilerinde de önemlidir. Bir sigortacının hangi zararı ödediği ve hangi hukuki temele dayanarak rücu ettiği, kişisel zarar ile sözleşmesel malvarlığı zararının birbirine karıştırılmamasını gerektirir.
Bedensel Zarar Hangi Alanı İfade Eder?
CISG m.5’in açık metni ölüm ve “personal injury” yani kişisel/bedensel zarar sorumluluğunu dışlar. Fiziksel yaralanma, sağlık bütünlüğünün bozulması ve ölüm bu çekirdek alandadır. Bu zararların tedavi, gelir kaybı, destekten yoksun kalma veya benzeri sonuçlarının hangi kapsamda tazmin edileceği CISG değil, yetkili iç hukuk tarafından belirlenir.
Bu noktada CISG’nin malın sözleşmeye uygunluğunu düzenleyen m.35 hükmü ile m.5 karıştırılmamalıdır. Ürün tehlikeli veya hatalı olduğu için sözleşmeye aykırı olabilir; ancak bu uygunsuzluğun kişisel yaralanma sonucu doğuran kısmı için tazminatın hukuki dayanağı CISG değildir.
Bir ürünün tehlikeli olması, aynı anda hem sözleşmeye aykırılık hem ürün sorumluluğu doğurabilir. İki hukuki sonuç aynı maddi olaydan kaynaklansa da farklı talep türleridir.
Aynı Kazada CISG Nerede Uygulanmaya Devam Eder?
M.5 yalnız ölüm ve bedensel zarar sorumluluğunu kapsam dışında bırakır; satış sözleşmesinin diğer hükümlerini ortadan kaldırmaz. Alıcı, ürünün teknik şartnameye aykırı olduğunu, beklenen kapasiteyi sağlamadığını, güvenlik ekipmanının sözleşmedeki standarda uymadığını veya teslim edilen malın başka bir nedenle uygunsuz olduğunu ileri sürebilir. Bu talepler CISG’nin sözleşmeye uygunluk rejiminde incelenir.
Örneğin makinenin güvenlik sensörü sözleşmede kararlaştırılan standarda uymuyorsa, bu m.35 anlamında uygunsuzluk oluşturabilir. Alıcının muayene ve bildirim yükümlülükleri m.38-39’a; satıcının bildiği ayıbı saklaması m.40’a; tazminat talebi ise m.74 ve devamına tabi olabilir. Ancak yaralanan çalışanın bedensel zarar talebi m.5 nedeniyle bu rejimin dışındadır.
Bu nedenle dava dilekçesinde “ayıplı ürün nedeniyle zarar” şeklinde tek kalem talep yerine, sözleşmesel ticari zarar ile kişisel zarar ayrılmalıdır.
Başka Mallara Verilen Zarar CISG Kapsamında Olabilir mi?
CISG m.5’in açık dışlaması ölüm ve bedensel zararla sınırlıdır. Satılan malın alıcının başka malvarlığı değerlerine zarar vermesi, m.5 metninde ayrıca kapsam dışı sayılmamıştır. Bu nedenle zarar sözleşme ihlaliyle yeterli bağlantı taşıyorsa CISG m.74 ve devamındaki tazminat hükümleri gündeme gelebilir.
Örneğin hatalı bir endüstriyel soğutma cihazının alıcının stok mallarını bozması veya hatalı bir makine parçasının üretim hattındaki başka ekipmana zarar vermesi, kişisel yaralanmadan farklıdır. Alıcının bu malvarlığı zararını CISG kapsamında isteyebilmesi için sözleşme ihlali, zarar, nedensellik ve m.74’teki öngörülebilirlik sınırı birlikte değerlendirilir.
Bunun yanında aynı olay, ulusal haksız fiil veya ürün sorumluluğu hükümlerini de gündeme getirebilir. Hangi talebin hangi hukuka tabi olduğu taleplerin niteliğine göre belirlenir; m.5 yalnız kişisel zararı açıkça dışlar.
Üçüncü Kişi Yaralanırsa Alıcı Şirketin Ödediği Tutar Ne Olur?
CISG m.5 üçüncü kişinin kişisel zarar talebini Antlaşma dışında bırakır. Ancak alıcı şirketin üçüncü kişiye karşı kendi hukuki sorumluluğu nedeniyle ödeme yapması ve sonra satıcıdan ekonomik kayıp talep etmesi ayrı bir hukuki sorudur. UNCITRAL açıklamalarında, alıcının üçüncü kişiye ödediği tutarın bazı durumlarda alıcının parasal kaybı olarak değerlendirilebileceği belirtilir.
Bu durumda otomatik sonuç çıkarılmamalıdır. Önce alıcının ödeme yapmak zorunda olup olmadığı, ödemenin sözleşme ihlaliyle bağlantısı, satıcının öngörebileceği bir zarar olup olmadığı ve yetkili iç hukuktaki ürün sorumluluğu/rücu kuralları belirlenir. M.5’in amacı, kişinin bedensel zarar talebini CISG’ye sokmamaktır; alıcının kendi malvarlığı kaybının niteliği ayrıca incelenir.
Dosyada zarar kalemleri bu nedenle kişi bazında ve hukuki sebep bazında ayrılmalıdır.
Türkiye’de Ölüm veya Bedensel Zarar Talebine Hangi Hukuk Uygulanır?
Türkiye’de görülen milletlerarası nitelikli uyuşmazlıkta CISG m.5 nedeniyle kapsam dışı kalan kişisel zarar için 5718 sayılı MÖHUK’un ilgili bağlama kuralları uygulanır. Ürün sorumluluğu ve haksız fiil niteliğine göre uygulanacak hukuk belirlenir; ardından o hukukun maddi kuralları kullanılır.
Bu süreç, satış sözleşmesine uygulanan hukuktan farklı sonuç verebilir. Örneğin mal satımına CISG ve Türk hukuku uygulanırken, ürünün Almanya’da bir kişiyi yaralamasından doğan haksız fiil talebi başka bir bağlama kuralına tabi olabilir. Tek dosyada birden fazla hukuk rejiminin birlikte uygulanması mümkündür.
Genel kapsam sınırı için CISG m.4 rehberimizi; CISG’nin hangi satışlara uygulandığı için CISG m.1 rehberimizi inceleyebilirsiniz.
Ürün Kaynaklı Yaralanma Dosyasında Hangi Deliller Ayrı Toplanmalı?
- Uluslararası satış sözleşmesi ve teknik şartname.
- Ürünün seri numarası, üretim ve teslim kayıtları.
- Muayene, devreye alma ve bakım kayıtları.
- Kaza tutanağı, iş güvenliği kayıtları ve fotoğraflar.
- Sağlık kayıtları ve bedensel zarara ilişkin belgeler.
- Ürünün başka mala verdiği zararların faturaları ve ekspertizleri.
- Üretim durması, ikame mal ve ticari kayıp kayıtları.
- Alıcının CISG m.39 uyarınca yaptığı uygunsuzluk bildirimi.
- Satıcının ürünün özelliğine ilişkin önceden sahip olduğu bilgiler.
- Sigorta ödemeleri ve rücu belgeleri.
Bu ayrım, kişisel zarar kalemlerinin CISG dışındaki hukukla; ticari zararların ise uygun olduğu ölçüde CISG ile değerlendirilmesini sağlar.
Somut Sınır Ötesi Örnekler
Makine kazası: Türk üreticinin Fransa’daki fabrikaya sattığı pres makinesi teknik güvenlik standardına aykırıdır. Pres bir çalışanı yaralar ve aynı zamanda üretim hattında başka ekipmana zarar verir. Çalışanın bedensel zarar talebi CISG m.5 dışındadır. Alıcı şirketin makinenin uygunsuzluğu, onarım bedeli ve başka ekipmandaki sözleşmesel zarar iddiaları ise CISG’nin uygunluk ve tazminat hükümleri altında ayrıca incelenebilir.
Gıda ürünü: Uluslararası ticari alımda satılan ürün nedeniyle kişi zehirlenirse kişisel zarar m.5 kapsamı dışındadır. Alıcının imha edilen stok, geri çağırma veya ticari kayıp talepleri bakımından CISG m.74’ün koşulları ayrıca değerlendirilir.
Elektrikli ekipman: Hatalı cihaz yangına neden olur ve çalışan yaralanırsa yaralanma talebi m.5 dışındadır. Yangında alıcının deposundaki diğer malların zarar görmesi ise m.5’in açık dışlama konusu değildir; sözleşmesel tazminat şartları ayrıca incelenir.
CISG m.5 İçin Kontrol Listesi
- Satış sözleşmesinin CISG kapsamına girip girmediğini önce belirleyin.
- Zarar kalemlerini bedensel zarar ve malvarlığı zararı olarak ayırın.
- Ölen veya yaralanan kişinin kim olduğunu kayda bağlayın.
- Bedensel zarar talebini CISG’ye dayandırmayın; yetkili iç hukuku tespit edin.
- Malın sözleşmeye aykırılığını CISG m.35 kapsamında ayrıca inceleyin.
- Muayene ve ayıp bildirim belgelerini koruyun.
- Malvarlığı zararlarında CISG m.74 öngörülebilirlik ve nedensellik şartlarını değerlendirin.
- Üçüncü kişiye yapılan ödemeleri hukuki sebebiyle birlikte belgeleyin.
- Sigorta/rücu ilişkisini ayrı hukuki talep olarak inceleyin.
- Aynı dosyada uygulanacak farklı hukuk rejimlerini talep bazında açıkça gösterin.
Bedensel Zarar ile Ticari Zararın Aynı Dosyada Ayrıştırılması
Uluslararası ürün uyuşmazlığında ilk yapılması gereken, zararları tek bir “ayıplı mal zararı” başlığı altında toplamak değil, her zarar kalemini ayrı hukuki sebebe bağlamaktır. Bir çalışanın yaralanması, alıcının makineyi değiştirmek zorunda kalması, üretimin üç gün durması, başka ekipmanın yanması ve ürünlerin piyasadan geri çağrılması aynı olaydan doğabilir; fakat CISG m.5 bunların tamamını aynı şekilde kapsam dışına çıkarmaz.
Bedensel zarar bölümünde yaralanan kişinin sağlık giderleri, çalışma gücü kaybı, gelir kaybı, ölüm hâlinde destekten yoksun kalma ve ilgili manevi zarar talepleri yetkili iç hukuk kapsamında ele alınır. Ticari bölümde ise satılan malın sözleşmeye uygun olmaması, ikame mal gideri, onarım, stok kaybı, üretim durması ve başka malvarlığı zararları için CISG’nin ihlal ve tazminat hükümleri değerlendirilebilir.
Bu ayrım yalnız hukuki nitelendirme değildir; ispat düzenini de değiştirir. Bedensel zarar için sağlık raporları, kaza tutanakları ve illiyet belgeleri; ticari zarar için üretim kayıtları, sipariş iptalleri, onarım faturaları, stok sayımları ve finansal kayıtlar gerekir. Dosyanın en başında ayrı zarar tablosu hazırlanması, m.5 nedeniyle yanlış hukuk uygulanmasını önler.
Satıcı Açısından CISG m.5 Risk Yönetimi
Satıcının m.5’i “kişisel zarar CISG dışında, o hâlde sözleşmede düzenlemeye gerek yok” şeklinde okuması yanlıştır. Ürün güvenliği, teknik standartlar, uyarılar, kullanım kılavuzu, montaj şartları, bakım prosedürü ve sigorta hükümleri satış sözleşmesinde açık düzenlenmelidir. CISG kişisel zarar tazminatını kapsamasa bile, sözleşmenin bu hükümleri ticari ihlalin ve taraflar arasındaki rücu ilişkisinin değerlendirilmesinde önem taşıyabilir.
Özellikle endüstriyel makine, gıda, kimyasal ürün, elektrikli ekipman, otomotiv parçası ve tıbbi cihaz gibi riskli ürünlerde seri numarası takibi, kalite kontrol kayıtları ve ürün geri çağırma prosedürü sözleşme yönetiminin parçası olmalıdır. Satıcı hangi ürün partisinin hangi alıcıya gönderildiğini belgeleyemiyorsa, zarar kaynağının teknik olarak ayrıştırılması zorlaşır.
Taraflar ayrıca sorumluluk sigortası, sigorta limitleri, olay bildirim süresi, teknik incelemeye erişim ve delillerin korunması konusunda sözleşmesel prosedür kurabilir. Ancak bu düzenlemelerin kişisel zarar bakımından emredici iç hukuk kurallarını ortadan kaldırıp kaldırmadığı CISG ile değil, yetkili hukukla belirlenir.
Alıcı Açısından CISG m.5 Dosya Stratejisi
Alıcı işletme ürün kaynaklı kaza yaşadığında iki paralel kayıt sistemi yürütmelidir. Birinci dosya CISG sözleşme dosyasıdır: teknik şartname, teslim, devreye alma, ayıp tespiti, m.39 bildirimi, onarım ve ticari zararlar burada toplanır. İkinci dosya kişisel zarar/ürün sorumluluğu dosyasıdır: kaza, sağlık, iş güvenliği, üçüncü kişi talepleri ve sigorta kayıtları burada tutulur.
Bu ayrım, CISG m.39’daki bildirim yükümlülüğünün gözden kaçmasını da önler. Bir çalışan yaralandığında işletmenin önceliği doğal olarak kazaya yönelir; ancak aynı olay satılan malın sözleşmeye aykırılığını da gösteriyorsa alıcı, satıcıya uygunsuzluğun niteliğini belirterek süresinde bildirim yapmalıdır. Bedensel zarar m.5 dışında olsa bile, ticari sözleşme haklarının korunması için CISG prosedürü devam eder.
Alıcı ayrıca satıcının ürünün tehlikeli niteliğini önceden bilip bilmediğine ilişkin e-posta, servis kaydı, önceki arıza bildirimi ve teknik bültenleri korumalıdır. Bu belgeler hem CISG m.40 tartışmasında hem yetkili iç hukuk altındaki ürün sorumluluğu değerlendirmesinde önem taşıyabilir.
Uyuşmazlık Çözüm Maddesi m.5 Sorununu Tek Başına Çözer mi?
Sözleşmede tahkim veya yabancı mahkeme yetkisi bulunması, m.5 kapsamındaki kişisel zarar talebinin mutlaka aynı forumda ve aynı hukukla çözüleceği anlamına gelmez. Tahkim şartının üçüncü kişiyi bağlayıp bağlamadığı, haksız fiil ve ürün sorumluluğu taleplerini kapsayıp kapsamadığı ve emredici yetki kuralları ayrıca incelenir.
Bu nedenle satıcı ile alıcı arasındaki ticari tahkim, yaralanan çalışanın doğrudan tazminat talebinden farklı bir süreç olabilir. Alıcı ile satıcı arasındaki rücu veya sözleşmesel zarar ise tahkim maddesi kapsamına girebilir. Sözleşme hazırlanırken “uyuşmazlık” tanımı ve rücu taleplerinin kapsamı açık yazılmalıdır.
Hukuki Dayanak ve Resmî Kaynaklar
- UNCITRAL – CISG resmî metni
- UNCITRAL – International Commercial Contracts Legal Guide
- 5718 sayılı MÖHUK
Sık Sorulan Sorular
CISG yaralanma tazminatını düzenler mi?
Hayır. CISG m.5, malların herhangi bir kişinin ölümüne veya bedensel zararına yol açmasından doğan satıcı sorumluluğunu kapsam dışında bırakır.
Yaralanan kişi alıcının çalışanıysa sonuç değişir mi?
Hayır. Madde herhangi bir kişinin ölüm veya bedensel zararını dışlar.
Ürün ayıplıysa CISG yine uygulanabilir mi?
Evet. Malın sözleşmeye uygunluğu alıcı-satıcı arasındaki ilişki bakımından CISG m.35 kapsamında ayrıca incelenebilir.
Ürün başka makineye zarar verirse m.5 uygulanır mı?
M.5’in açık dışlaması kişisel zarar ve ölümdür. Başka mala verilen ekonomik zarar için CISG m.74 ve diğer şartlar ayrıca değerlendirilebilir.
Riskin geçmesi bedensel zarar sorumluluğunu belirler mi?
CISG’nin risk hükümleri malın kayıp ve hasar riskini düzenler; kişisel zarar sorumluluğu m.5 nedeniyle ayrı hukuka tabidir.
Alıcı şirket üçüncü kişiye tazminat öderse satıcıya dönebilir mi?
Bu talebin niteliği, ödeme zorunluluğu, nedensellik, öngörülebilirlik ve yetkili hukuk birlikte incelenir; otomatik bir sonuç yoktur.
Ürün sorumluluğunda hangi hukuk uygulanır?
Forumun milletlerarası özel hukuk kurallarıyla yetkili hukuk tespit edilir. Türkiye’de MÖHUK’un ilgili hükümleri uygulanır.
CISG m.5 sadece tüketiciyi mi korur?
Hayır. Hüküm herhangi bir kişinin ölüm ve bedensel zararını kapsar; ticari işletme çalışanı da buna dahildir.
Bir davada hem CISG hem ürün sorumluluğu kuralları uygulanabilir mi?
Evet. Farklı talep ve zarar kalemleri farklı hukuk rejimlerine tabi olabilir.
Bedensel zarar ile üretim kaybı aynı talepte gösterilmeli mi?
Hukuki nitelikleri ayrıdır. Bedensel zarar m.5 dışında; ticari üretim kaybı ise koşulları varsa CISG tazminat rejiminde değerlendirilir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.