CMR Madde 13: Alıcının Eşyayı ve Sevk Mektubunun İkinci Nüshasını Teslim Alma Hakkı | 2026
CMR Madde 13 neyi düzenler?
CMR, uluslararası karayolu taşımasında yalnız taşıyıcı ile gönderici arasındaki sözleşmeyi değil, teslim aşamasında alıcının doğrudan haklarını da düzenler. Madde 13 bu nedenle sözleşmede taraf olarak görünmeyen veya taşıma emrini vermeyen alıcının, eşya teslim yerine ulaştığında taşıyıcıya karşı bağımsız talep hakkı kazanmasını sağlar.
CMR’nin resmî sözleşme metnine CMR Convention Schedule 1 üzerinden; CMR/e-CMR uygulamasına ilişkin güncel uluslararası bilgiler için UNECE e-CMR Executive Guide üzerinden erişilebilir.
Madde 13’ün iki temel işlevi vardır. İlk fıkra eşyanın varışından sonra alıcının teslim ve sevk mektubu hakkını; ikinci fıkra ise bu hakkı kullanan alıcının sevk mektubunda gösterilen ücret ve masraflarla ilişkisini düzenler.
Alıcının Madde 13 hakkı ne zaman doğar?
Temel eşik, eşyanın teslim için belirlenen yere ulaşmasıdır. Teslim yeri CMR sevk mektubunda açıkça gösterilmelidir. Eşya henüz yol üzerindeyken göndericinin CMR m.12 kapsamındaki tasarruf hakkı kural olarak devam eder; alıcının m.13 teslim hakkı teslim aşamasına geçildiğinde belirginleşir.
Alıcı, taşıyıcıdan hem eşyanın hem de sevk mektubunun ikinci nüshasının teslimini birlikte isteyebilir. Bu düzenleme yalnız fiziksel malı değil, taşıma evrakının da alıcıya geçmesini güvence altına alır. Özellikle ticari satımda gümrük, sigorta, hasar tespiti, ödeme ve muhasebe işlemleri bakımından ikinci nüsha önem taşır.
Taşıma sözleşmesinde “kapı teslim”, depo teslimi veya belirli terminal teslimi kararlaştırılmışsa, m.13 hakkının ne zaman kullanılacağı bu teslim noktasıyla birlikte değerlendirilir. Taşıyıcı eşyayı başka bir terminale bırakıp “teslim ettim” diyemez; sözleşmedeki teslim yeri esas alınır.
CMR sevk mektubunun ikinci nüshası neden alıcıya verilir?
CMR m.5 sisteminde sevk mektubu birden çok nüsha olarak düzenlenir. Madde 13, varış aşamasında ikinci nüshanın alıcıya verilmesini açıkça isteme hakkı tanır. Bu nüsha taşımanın koşullarını, gönderici-alıcı bilgilerini, eşyanın niteliğini, koli/adet/ağırlık verilerini, teslim yerini ve varsa ücret kayıtlarını gösterir.
Alıcı açısından ikinci nüsha, teslim aldığı mal ile taşıma kayıtlarını karşılaştırmanın ana aracıdır. Paket sayısı eksikse, brüt ağırlık farklıysa veya taşıyıcının teslimde istediği ücret sevk mektubundaki kayda uymuyorsa uyuşmazlığın ilk belgesi CMR nüshasıdır.
e-CMR kullanılan taşımada “ikinci nüsha” kavramı elektronik kayıt ve erişim mekanizmasıyla yerine getirilebilir. Elektronik sistem tarafların sözleşme ve delil haklarını ortadan kaldırmaz; alıcının erişebildiği güvenilir elektronik kayıt bulunmalıdır.
Taşıyıcı eşyayı hangi şartla teslim eder?
Madde 13/1 alıcının teslimi receipt, yani teslim alındı kaydı/makbuzu karşılığında istemesini öngörür. Taşıyıcı açısından bu kayıt eşyanın kime, ne zaman ve hangi görünür durumda teslim edildiğinin ispatıdır.
Alıcı teslim belgesini imzalarken eşyadaki görünür hasar veya eksikliği kontrol etmeden “tam ve hasarsız teslim aldım” şeklinde kayıt vermemelidir. CMR m.30, görünür kayıp/hasar bakımından teslim sırasında çekinceyi kritik hâle getirir. Hasar varsa çekince CMR belgesine veya teslim tutanağına somut biçimde yazılmalıdır.
“Koli hasarlı”, “3 palet eksik”, “sağ ön köşede ezilme ve ıslaklık” gibi genel kayıp/hasar niteliğini gösteren kayıt, sonradan delil tartışmasını güçlendirir. Taşıyıcıyla birlikte fotoğraf ve tutanak düzenlenmesi özellikle yüksek değerli yükte önemlidir.
Eşya kaybolmuşsa alıcı taşıyıcıya doğrudan dava açabilir mi?
Evet. Madde 13/1, eşyanın kaybolduğunun tespit edilmesi veya Madde 20’deki sürenin dolmasına rağmen eşyanın ulaşmaması hâlinde alıcının taşıma sözleşmesinden doğan hakları kendi adına taşıyıcıya karşı ileri sürebileceğini açıkça düzenler.
Bu hüküm, “taşıma sözleşmesini gönderici yaptı; alıcı dava açamaz” savunmasını CMR kapsamındaki hak bakımından engeller. Alıcı, şartları varsa kayıp tazminatı, teslim gecikmesinden doğan zarar veya diğer CMR haklarını kendi adına talep edebilir.
Madde 20 uyarınca eşya, kararlaştırılmış teslim süresinin bitiminden itibaren 30 gün içinde teslim edilmemişse; teslim süresi kararlaştırılmamışsa taşıyıcının eşyayı teslim almasından itibaren 60 gün içinde ulaşmamışsa, hak sahibi başka delil sunmak zorunda olmaksızın eşyayı kayıp sayabilir. Bu konuda CMR Madde 20 kayıp karinesi rehberimiz tamamlayıcıdır.
Alıcı hangi taşıma ücretlerini ödemek zorundadır?
Madde 13/2, bu hakları kullanan alıcının sevk mektubunda “due” olarak gösterilen taşıma ücret ve masraflarını ödemesini öngörür. Bu nedenle taşıyıcının teslim sırasında istediği her kalem otomatik olarak alıcı borcu değildir; CMR belgesindeki kayıt ve taşıma sözleşmesi incelenmelidir.
Navlun, ek taşıma gideri, gümrükle bağlantılı masraf veya başka kalemlerin kimin üzerinde olduğu sevk mektubu ve ticari sözleşmeyle birlikte okunmalıdır. Incoterms teslim şekli, satıcı-alıcı arasındaki mali yük paylaşımını etkileyebilir; fakat taşıyıcının CMR m.13’teki hakkı bakımından sevk mektubundaki kayıt özel önem taşır.
Taşıyıcı sevk mektubunda bulunmayan ve hukuki dayanağını gösteremediği bir kalemi teslimin şartı hâline getiriyorsa alıcı yazılı itiraz ederek ödeme/teminat stratejisini belirlemelidir.
Ücret konusunda uyuşmazlık varsa taşıyıcı teslimi reddedebilir mi?
Evet, CMR m.13/2 açık bir güvence mekanizması kurar. Alıcı ile taşıyıcı arasında sevk mektubunda ödenmesi gereken tutarlar konusunda uyuşmazlık varsa, taşıyıcı alıcı güvence/teminat göstermedikçe eşyayı teslim etmek zorunda değildir.
Teminatın amacı uyuşmazlığı kesin çözmek değil, eşya teslim edilirken taşıyıcının alacak iddiasını güvence altına almaktır. Uygun teminatın türü ve miktarı taraf anlaşması ve uygulanacak ulusal hukuk çerçevesinde belirlenebilir.
Bozulabilir veya üretim hattında acil kullanılacak yükte teslimin günlerce beklemesi daha büyük zarar doğurabilir. Böyle dosyada alıcı, ihtirazi kayıtla ödeme veya banka teminatı gibi çözümle eşyayı teslim alıp uyuşmazlığı sonradan çözmeyi ekonomik açıdan değerlendirmelidir.
Madde 13 ile göndericinin CMR m.12 tasarruf hakkı nasıl kesişir?
CMR m.12 göndericiye belirli şartlarla taşımanın yönünü değiştirme, teslim yerini veya alıcıyı değiştirme gibi tasarruf hakları verir. Bu hak sonsuz değildir. Alıcının m.13 kapsamındaki haklarının devreye girdiği aşama, göndericinin tasarruf yetkisinin sona ermesi bakımından da önemlidir.
Alıcıya sevk mektubunun ikinci nüshası verildiğinde veya alıcı m.13 kapsamındaki hakkını kullandığında m.12 sistemindeki yetki dengesi değişir. Bu nedenle taşıyıcı yeni talimat geldiğinde talimatı veren kişinin hâlâ tasarruf hakkına sahip olup olmadığını kontrol etmelidir.
Yanlış kişiden alınan talimat nedeniyle yükün başka adrese gönderilmesi taşıyıcı sorumluluğu yaratabilir. Talimat zaman çizelgesi, ikinci nüshanın teslim tarihi ve alıcının talepleri kayıt altına alınmalıdır.
Alıcının teslim hakkı hasar ihbarı sürelerini ortadan kaldırır mı?
Hayır. Eşyayı m.13 uyarınca teslim alan alıcı, hasar ve eksik bakımından CMR m.30’daki çekince kurallarını ayrıca uygulamalıdır. Görünür hasar/kayıp teslim sırasında, görünür olmayan kayıp/hasar ise yedi günlük süre içinde yazılı çekinceye konu edilmelidir; pazar ve resmi tatil günleri süre hesabında dikkate alınan özel CMR düzenlemesi kapsamındadır.
Gecikme tazminatı için CMR m.30/3 kapsamında 21 günlük yazılı çekince gerekir. Bu süreler zamanaşımı değildir; ispat ve tazminat hakkı üzerinde güçlü sonuç doğurur.
Bu konu CMR Madde 30 hasar ve gecikme ihbarı rehberimizde ayrıntılı açıklanmaktadır.
Türkiye bağlantılı CMR teslim dosyasında hangi belgeler tutulmalıdır?
CMR sevk mektubunun tüm nüshaları veya e-CMR kaydı, ticari fatura, paketleme listesi, teslim tutanağı, fotoğraf/video, GPS/araç verisi, depo giriş kaydı, yazılı talimatlar ve taşıyıcının ücret talebine ilişkin hesap belgeleri saklanmalıdır.
Alıcı eşyayı eksik/hasarlı teslim alıyorsa taşıyıcı sürücünün imzasıyla ortak tutanak düzenlenmesi önemlidir. Taşıyıcı imzadan kaçınırsa tek taraflı tutanak, fotoğraf, bağımsız ekspertiz ve derhal yazılı bildirim yapılmalıdır.
Uluslararası ticari uyuşmazlıkta uygulanacak CMR hükümleri emredicidir. Taraf sözleşmesindeki teslim veya sorumsuzluk maddesi CMR m.41’e aykırıysa geçersiz olabilir. CMR Madde 41 rehberimiz bu sınırı açıklar.
2026 kontrol listesi
- CMR sevk mektubundaki teslim yerini netleştirin.
- Eşya varışta alıcıya ikinci nüsha/e-CMR erişimini verin.
- Teslimi imzalı makbuz veya elektronik teslim kaydıyla belgeleyin.
- Görünür hasar/eksikliği teslim sırasında somut çekinceyle yazın.
- Kayıp varsa Madde 20’nin 30/60 günlük karinesini kontrol edin.
- Alıcının kendi adına taşıyıcıya karşı CMR haklarını kullanabileceğini dikkate alın.
- Sevk mektubunda alıcıya yüklenen ücret kalemlerini tek tek kontrol edin.
- Ücret uyuşmazlığında teslimin teminat karşılığında sağlanıp sağlanamayacağını değerlendirin.
- Göndericinin m.12 tasarruf hakkının devam edip etmediğini zaman çizelgesiyle belirleyin.
- Hasar ve gecikme için m.30 sürelerini ayrıca uygulayın.
Sık Sorulan Sorular
Alıcı CMR’nin ikinci nüshasını isteyebilir mi?
Evet. Madde 13, eşya teslim yerine ulaştığında alıcının ikinci nüshayı ve eşyayı makbuz karşılığında isteme hakkını açıkça düzenler.
Alıcı taşıma sözleşmesini imzalamadıysa dava açabilir mi?
Madde 13 şartları gerçekleştiğinde kayıp veya teslim sorununda taşıma sözleşmesinden doğan hakları kendi adına taşıyıcıya karşı ileri sürebilir.
Eşya ne zaman kayıp sayılır?
Madde 20’de kararlaştırılmış teslim süresinden sonra 30 gün; süre yoksa taşıyıcının teslim almasından sonra 60 gün ölçütü bulunur.
Alıcı navlunu ödemek zorunda mı?
Madde 13/2 uyarınca sevk mektubunda kendisinden ödenmesi gerektiği gösterilen tutarlar bakımından ödeme yükümlülüğü doğar.
Ücret tartışmalıysa taşıyıcı malı tutabilir mi?
Uyuşmazlıkta taşıyıcı, alıcı güvence göstermedikçe teslim yapmak zorunda değildir.
Hasarlı malı teslim almak hak kaybı yaratır mı?
Teslim tek başına hakkı sona erdirmez; ancak m.30 çekince ve ispat kuralları nedeniyle hasar doğru zamanda kayda geçirilmelidir.
e-CMR’de ikinci nüsha nasıl olur?
Elektronik sistem, alıcının güvenilir ve erişilebilir elektronik taşıma kaydına ulaşmasını sağlamalıdır.
Gönderici son anda teslim adresini değiştirebilir mi?
CMR m.12’deki tasarruf hakkının o anda devam edip etmediği ve alıcının m.13 hakkının doğup doğmadığı kontrol edilmelidir.
Taşıyıcı teslim sırasında ek ücret isteyebilir mi?
Talebin taşıma sözleşmesi ve sevk mektubundaki hukuki dayanağı incelenmelidir; her sonradan ileri sürülen kalem m.13 borcu değildir.
Alıcı hangi belgeleri saklamalıdır?
CMR/e-CMR, teslim tutanağı, fotoğraf, fatura, paketleme listesi, ücret belgeleri ve tüm yazılı taşıyıcı/gönderici iletişimi saklanmalıdır.
CMR m.13, alıcıyı pasif teslim alan olmaktan çıkarıp taşıyıcıya karşı doğrudan hak sahibi yapar. Teslim anında ikinci nüsha, ücret kaydı, çekince ve makbuz birlikte yönetilmezse daha sonra haklı CMR tazminat talebi ispat sorunu yaşayabilir. Türkiye geneli ve uluslararası karayolu taşıma dosyaları Mersin’den yönetilmektedir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
