Çocuk Hakkında Kitap ve Kütüphane Tedbiri Nedir? 5395 m.5/A | 2026
Kısa ve Net Cevap
Kitap ve kütüphane tedbiri, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’nun 5/A maddesinde düzenlenen yönlendirme tedbirlerinden biridir. 18 Ağustos 2026 itibarıyla yürürlükte olan düzenlemeye göre ceza sorumluluğu bulunmayan adli süreçteki çocuk hakkında, kütüphane veya okuma salonu gibi yerlerde 20 saatten 300 saate kadar psikososyal gelişimine katkı sağlayacak görev alma veya ilgili kuruluş yetkililerince belirlenen eserleri okuma yükümlülüğüne karar verilebilir. Tedbir; Kültür ve Turizm Bakanlığı, Millî Eğitim Bakanlığı, üniversiteler ve yerel yönetimler tarafından yerine getirilir.
Bu yazıyla ilgili genel bir sorunuz mu var? Anonim soru sor
Bu düzenleme bir hapis cezası, adli para cezası veya klasik anlamda kamuya yararlı işte çalışma yaptırımı değildir. Kanun, tedbiri ceza sorumluluğu olmayan adli süreçteki çocuklar bakımından çocuklara özgü güvenlik tedbiri olarak tanımlamıştır. Bu nedenle kararın amacı cezalandırma değil; çocuğun gelişimini desteklemek, davranışının sonuçlarını anlamasına yardımcı olmak ve yeniden riskli davranışa yönelmesini önlemektir.
Bu rehber yalnızca 5395 sayılı Kanun m.5/A’daki kitap ve kütüphane tedbirini ele alır. Aynı maddede düzenlenen dijital risklerden korunma tedbiri farklı bir yönlendirme tedbiridir ve telefon, tablet, bilgisayar ile dijital platformlara ilişkin ayrı sonuçlar doğurur.
Hukuki Dayanak: 5395 Sayılı Kanun m.5/A
7593 sayılı Çocuk Koruma Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 9. maddesiyle 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’na 5/A maddesi eklenmiştir. Maddenin ikinci fıkrasının (c) bendi, kitap ve kütüphane tedbirini açık biçimde düzenler. Kanun metninde iki ayrı uygulama biçimi vardır:
- Çocuğun kütüphane, okuma salonu veya benzeri yerde 20-300 saat arasında görev alması,
- İlgili kuruluşun yetkililerince belirlenen eserleri okuması.
Bu iki seçenek kanunda aynı bent içinde düzenlenmiştir. Hâkim, somut olayın özelliklerine ve çocuğun üstün yararına göre tedbirin içeriğini belirler. Kanundaki 20-300 saat sınırı görev alma seçeneği içindir. Eser okuma yükümlülüğünde ise kanun belirli sayıda kitap veya sayfa sayısı öngörmemiştir; eserlerin ilgili kuruluş yetkililerince belirlenmesini esas almıştır.
Güncel değişiklik metni için TBMM’de yayımlanan 7593 sayılı Kanun metni ve yürürlükteki bütünlük için 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu esas alınmalıdır.
Bu Tedbir Kimler Hakkında Uygulanabilir?
5395 m.5/A/1, yönlendirme tedbirlerinin ceza sorumluluğu olmayan adli süreçteki çocuklar bakımından çocuklara özgü güvenlik tedbiri olduğunu açıkça belirtir. Dolayısıyla yalnızca “18 yaşından küçük olmak” kitap ve kütüphane tedbirinin bu statüde uygulanması için yeterli değildir. Çocuğun ceza sorumluluğunun bulunmaması ve adli süreçte bulunması gerekir.
Türk Ceza Kanunu m.31 çocukların ceza sorumluluğunu yaş ve algılama/davranışlarını yönlendirme yeteneği esasına göre düzenler. On iki yaşını doldurmamış çocukların ceza sorumluluğu yoktur. On iki yaşını doldurmuş ancak on beş yaşını doldurmamış çocuklarda ise fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama veya davranışlarını yönlendirme yeteneği ayrıca değerlendirilir. 2026 değişiklikleri sonrasında çocuk adalet sisteminde sosyal incelemenin önemi daha da belirginleştirilmiştir.
Özellikle on beş yaşını doldurmamış çocuk hakkında sosyal inceleme yaptırılması 5395 sayılı Kanun m.35/3 uyarınca zorunludur. Bu nedenle kitap ve kütüphane tedbiri belirlenirken çocuğun yalnız yaşı değil; eğitim durumu, aile çevresi, gelişim düzeyi, okul devamlılığı, önceki davranış örüntüsü ve psikososyal ihtiyaçları da değerlendirilir.
Kitap ve Kütüphane Tedbiri Bir Ceza mıdır?
Hayır. Kanunun kullandığı hukuki nitelendirme “çocuklara özgü güvenlik tedbiri”dir. Tedbirin ceza olarak görülmemesi önemlidir; çünkü cezanın amacı ve hukuki sonuçları ile çocuk koruma sistemindeki yönlendirme tedbirlerinin amacı aynı değildir. Çocuk bakımından temel ölçüt, Çocuk Koruma Kanunu m.4’te de benimsenen çocuğun üstün yararıdır.
Bu nedenle kararın uygulanma biçimi çocuğu damgalayıcı, aşağılayıcı veya eğitim hayatını gereksiz biçimde aksatıcı olmamalıdır. Görevler, kanun metninin ifadesiyle çocuğun “psikososyal gelişimine katkı sağlayacak” nitelikte olmalıdır. Sırf angarya niteliğinde, çocuğun fiziksel veya psikolojik durumuna uygun olmayan bir faaliyet m.5/A’nın amacına uymaz.
20 Saat ile 300 Saat Arasındaki Süre Nasıl Belirlenir?
Kanun, görev alma şeklindeki kitap ve kütüphane tedbiri için alt sınırı 20 saat, üst sınırı 300 saat olarak koymuştur. Hâkim bu sınırların dışına çıkamaz. Ancak her çocuk için otomatik olarak aynı süre uygulanmaz. Somut dosyada belirlenen süre, tedbirin koruyucu ve yönlendirici amacıyla uyumlu olmalıdır.
Sürenin belirlenmesinde çocuğun okul programı, yaşı, gelişim seviyesi, sosyal inceleme raporu, fiilin niteliği ve tedbirden beklenen yarar önem taşır. Kanun, “300 saat verilir” şeklinde bir varsayım kurmamış; 20-300 saat arasında hâkime somut olaya göre karar verme alanı bırakmıştır. Kararda tedbirin türünün ve uygulanma biçiminin anlaşılabilir olması gerekir.
Çocuğun örgün eğitime devam etmesi hâlinde tedbirin okul saatleriyle çatışmayacak şekilde uygulanması, çocuğun eğitim hakkının korunması bakımından önemlidir. Tedbirin icrasını üstlenen kurum, hâkim kararını değiştiremez; ancak uygulama planını kararın sınırları içinde çocuğun koşullarına uygun biçimde düzenleyebilir.
Çocuk Kütüphanede Hangi İşleri Yapabilir?
Kanun görevlerin tek tek listesini saymamıştır. Buna karşılık görevlerin psikososyal gelişime katkı sağlayacak nitelikte olmasını zorunlu tutmuştur. Bu çerçevede kitabın raf düzenine yardımcı olma, okuma etkinliğine katılma, yaşına uygun kültür-sanat faaliyetlerinde görev alma, kütüphane kullanım kurallarını öğrenme ve benzeri faaliyetler tedbirin amacına uygun biçimde planlanabilir.
Çocuğa kurum personelinin asli işinin gördürülmesi, tehlikeli iş yaptırılması, ağır yük taşıtılması veya kişisel verilerin korunmasını ihlal edecek görev verilmesi ise tedbirin amacından sapma oluşturur. Uygulayıcı kurumun çocuk koruma ilkelerine uygun hareket etmesi gerekir.
Eser Okuma Yükümlülüğünde Kitabı Kim Belirler?
5395 m.5/A/2-c, okunacak eserlerin kuruluşların yetkililerince belirlenmesini öngörür. Dolayısıyla çocuk veya ailesi tek başına kitabı seçerek yükümlülüğün yerine getirildiğini kabul ettiremez. Uygulamayı yürüten yetkili kurum, hâkim kararının kapsamına uygun biçimde eserleri belirler.
Eser seçiminin çocuğun yaşına, okuma düzeyine ve psikososyal ihtiyacına uygun olması gerekir. Kanun, tedbirin gelişime katkı amacını esas aldığı için, çocuğun anlayamayacağı düzeyde veya yaşına uygun olmayan içerik seçimi kanuni amaca hizmet etmez. Okuma güçlüğü, özel eğitim ihtiyacı veya engellilik hâli de uygulama sırasında gözetilmelidir.
Tedbiri Hangi Kurumlar Yerine Getirir?
Kanun dört kurumsal alan saymıştır: Kültür ve Turizm Bakanlığı, Millî Eğitim Bakanlığı, üniversiteler ve yerel yönetimler. Uygulama kütüphane, okuma salonu veya benzeri uygun birimde yürütülebilir. Hâkim veya mahkeme tarafından verilen tedbir kararı 5395 m.45 uyarınca yerine getirilmek üzere ilgili kuruma gönderilir.
2026 değişikliğiyle kurumlar arası koordinasyon da açık biçimde düzenlenmiştir. Merkezde koordinasyon Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı; il ve ilçelerde koordinasyon ve takip vali ve kaymakam tarafından sağlanır. İl ve ilçelerde sekretarya hizmetleri aile ve sosyal hizmetler il müdürlüklerince yürütülür.
Tedbirin yerine getirilmesinde gerektiğinde kolluktan yardım istenebilir. Ancak kolluk yardımı, tedbirin eğitim ve rehabilitasyon niteliğini ortadan kaldırmaz ve çocuğun üstün yararı ilkesini bertaraf etmez.
Anne, Baba veya Vasi Tedbirin Uygulanmasını Engellerse Ne Olur?
5395 m.45/5, çocuk hakkında verilen koruyucu ve destekleyici tedbir kararlarının gereklerine aykırı hareket eden ana, baba, vasi veya bakım ve gözetiminden sorumlu kişi hakkında çocuk hâkimi kararıyla üç günden on güne kadar tazyik hapsi öngörür. Bu hükmün hangi tedbirlerle hangi ölçüde bağlantılı uygulanacağı somut kararın niteliğine göre belirlenir.
Konuyla ilgili ayrıntılı açıklama için çocuk koruma tedbirine uymayan anne, baba veya vasiye tazyik hapsi rehberimize bakabilirsiniz. Tazyik hapsi kararı otomatik değildir; ihlal edilen tedbirin niteliği ve aykırılığın ağırlığı çocuk hâkimi tarafından değerlendirilir ve karara karşı kanuni itiraz yolu açıktır.
HAGB Kararıyla Birlikte Kitap ve Kütüphane Tedbiri Verilebilir mi?
Evet. 5395 sayılı Kanun m.23/2, adli süreçteki çocuk hakkında yapılan yargılama sonunda hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verildiğinde, m.5/A’daki yönlendirme tedbirlerinden uygun görülen bir veya birkaçının denetimli serbestlik tedbiri olarak uygulanmasına imkân verir. Bu durumda kitap ve kütüphane tedbiri HAGB kararının denetim boyutunda gündeme gelebilir.
Bu husus, ceza sorumluluğu bulunmayan çocuklar bakımından m.5/A/1’deki güvenlik tedbiri niteliğinden ayrı bir uygulama alanıdır. HAGB koşullarında ayrıca CMK m.231 ile 5395 m.23 birlikte değerlendirilmelidir. 2026 yılında çocuklar bakımından HAGB’de zararın giderilmesi şartına ilişkin özel hüküm de getirilmiştir. Ayrıntı için çocuklarda HAGB ve zararın giderilmesi şartı yazımıza bakabilirsiniz.
Tedbir Kararına İtiraz Edilebilir mi?
5395 sayılı Kanun m.14 uyarınca çocuk hâkimi tarafından alınan tedbir kararlarına karşı itiraz yolu açıktır. İtiraz, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun itiraza ilişkin hükümlerine göre incelenir. Bu nedenle kararın hukuki dayanağı, çocuğun ceza sorumluluğu durumu, sosyal inceleme raporu, tedbirin ölçülülüğü ve uygulanma koşulları somut dosyada denetlenebilir.
İtirazda yalnızca “tedbiri istemiyoruz” denilmesi yerine kararın hangi nedenle hukuka aykırı veya ölçüsüz olduğu açıklanmalıdır. Örneğin çocuğun sağlık durumu nedeniyle belirlenen görevin yerine getirilmesinin imkânsız olması, okul saatleriyle ciddi ve giderilemez çatışma bulunması veya kararın kanundaki 20-300 saat sınırını aşması somut hukuki meselelerdir.
Tedbir Değiştirilebilir veya Kaldırılabilir mi?
Çocuk koruma sisteminde tedbirler statik değildir. 5395 m.7 ve devamı uyarınca çocuğun gelişimi ve tedbirin sonuçları izlenir; şartları oluştuğunda tedbirin değiştirilmesi veya kaldırılması gündeme gelebilir. Uygulayıcı kurum kendiliğinden hâkim kararını kaldıramaz; gerekli hukuki değerlendirme yetkili merci tarafından yapılır.
Çocuğun ihtiyaçlarında ciddi değişiklik, sağlık sorunu, eğitim koşullarının değişmesi veya tedbirin amacına ulaşması gibi hususlar dosyada değerlendirmeye konu olabilir. Özellikle farklı bir yönlendirme tedbirinin çocuğun üstün yararına daha uygun olduğu ortaya çıkarsa mahkemeye bu durumun somut belgelerle sunulması önemlidir.
Kitap ve Kütüphane Tedbiri ile Dijital Risk Tedbiri Birlikte Verilebilir mi?
5395 m.5/A birden fazla yönlendirme tedbiri türü düzenlemektedir. HAGB bağlamında m.23/2 açıkça “biri veya birkaçı” ifadesini kullanır. Bu nedenle kanuni şartları bulunan somut dosyada kitap ve kütüphane tedbiri ile dijital risklerden korunma tedbiri gibi farklı tedbirlerin birlikte değerlendirilmesi mümkündür. Bununla birlikte her tedbirin çocuğun ihtiyacıyla bağlantılı ve ölçülü olması gerekir.
Sağlık Kurumundaki Çocuk İçin Acil Korunma Süreciyle Farkı Nedir?
Kitap ve kütüphane tedbiri, m.5/A’daki yönlendirme tedbiridir. Buna karşılık akıl hastalığı, akıl zayıflığı, alkol veya uyuşturucu bağımlılığı, davranışsal bağımlılık ya da ağır tehlike arz eden bulaşıcı hastalık nedeniyle ciddi tehlike oluşturan çocuklar için 5395 m.9’da ayrı bir acil korunma mekanizması vardır. Sağlık kurumu, uzman hekim raporunu takiben kanunda belirtilen 24 ve 48 saatlik süreler içinde başvuru ve raporlama işlemlerini yürütür.
Bu iki kurum birbirine karıştırılmamalıdır. Sağlık kurumu sürecinin ayrıntıları için sağlık kurumundaki çocuk için acil korunma kararı rehberimizi inceleyebilirsiniz.
Uygulamada Dosyada Kontrol Edilmesi Gereken Belgeler
Kitap ve kütüphane tedbirinin hukuka uygun uygulanıp uygulanmadığını değerlendirirken kararın tam metni, çocuğun yaşı ve kimlik bilgileri, sosyal inceleme raporu, varsa uzman raporları, eğitim durumunu gösteren belgeler, tedbiri uygulayacak kurumun planı ve uygulama çizelgesi birlikte incelenmelidir. Görev alma tedbirinde toplam saat hesabının kanuni sınırı aşmaması, planın çocuk açısından uygulanabilir olması ve yerine getirilen saatlerin kayıt altına alınması önem taşır.
Eser okuma yükümlülüğünde ise yetkili kurumca belirlenen eser listesi ile yükümlülüğün ne şekilde tamamlanacağının açık olması gerekir. Kanunda olmayan ek yaptırımların kurum tarafından kendiliğinden üretilmesi mümkün değildir.
Sık Sorulan Sorular
1. Kitap ve kütüphane tedbiri en az kaç saattir?
Görev alma biçiminde kanuni alt sınır 20 saattir. Üst sınır 300 saattir.
2. Her çocuk hakkında bu tedbir verilebilir mi?
Hayır. m.5/A/1 kapsamındaki güvenlik tedbiri, ceza sorumluluğu olmayan adli süreçteki çocuklar içindir. HAGB kapsamında m.23/2 ayrıca uygulama alanı yaratır.
3. Çocuk istediği kitabı okuyabilir mi?
Tedbirin yerine getirilmesi bakımından esas olan, ilgili kuruluş yetkililerince belirlenen eserlerdir.
4. Tedbir okul yerine geçer mi?
Hayır. Tedbir, örgün eğitim yerine geçmez. Uygulama çocuğun eğitim hakkını gereksiz biçimde aksatmamalıdır.
5. Çocuğa kütüphanede ağır iş yaptırılabilir mi?
Kanunun ölçütü psikososyal gelişime katkıdır. Tehlikeli, aşağılayıcı veya çocuğun gelişimine uygun olmayan işler tedbirin amacıyla bağdaşmaz.
6. Tedbir kararına itiraz mümkün mü?
Evet. Çocuk hâkiminin tedbir kararlarına 5395 m.14 uyarınca itiraz edilebilir.
7. Anne veya baba çocuğu kütüphaneye göndermezse ne olur?
Kararın niteliğine göre 5395 m.45/5 kapsamındaki tazyik hapsi hükümleri gündeme gelebilir. Otomatik sonuç doğmaz; çocuk hâkimi ihlali değerlendirir.
8. HAGB ile birlikte uygulanabilir mi?
Evet. 5395 m.23/2, m.5/A’daki uygun yönlendirme tedbirlerinin HAGB kapsamında denetimli serbestlik tedbiri olarak uygulanmasına izin verir.
9. Tedbirin süresi sonradan değişebilir mi?
Çocuk koruma tedbirleri çocuğun gelişimine göre değerlendirilebilir; şartları varsa değiştirme veya kaldırma kararı verilebilir.
10. Kütüphane tedbiri adli sicile ceza olarak işler mi?
Kitap ve kütüphane tedbiri m.5/A kapsamında çocuklara özgü güvenlik tedbiri niteliğindedir; hapis veya adli para cezası değildir. Somut dosyanın kayıt sonuçları, tedbirin hangi yargısal karar içinde verildiğine göre değerlendirilmelidir.
Sonuç
2026’da yürürlüğe giren 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m.5/A, çocuk adalet sistemine beş ayrı yönlendirme tedbiri eklemiştir. Kitap ve kütüphane tedbiri bunlardan biri olup çocuğun kütüphane veya okuma salonunda 20-300 saat arasında gelişimine katkı sağlayacak görev almasına ya da yetkili kuruluşça belirlenen eserleri okumasına dayanır. Tedbirin uygulanmasında ceza sorumluluğu, sosyal inceleme, çocuğun üstün yararı, eğitim hakkı ve ölçülülük birlikte gözetilmelidir.
Kararda ve Uygulama Planında Hangi Unsurlar Açık Olmalıdır?
Kitap ve kütüphane tedbirinin infaz edilebilir olması için kararın yalnızca “m.5/A uygulanmasına” şeklinde soyut bırakılmaması gerekir. Hangi yönlendirme tedbirinin seçildiği, görev alma mı yoksa eser okuma biçiminin mi uygulanacağı ve görev alma söz konusuysa toplam sürenin ne olduğu karardan anlaşılmalıdır. Uygulayıcı kurum da kararın sınırını aşmadan takvim, görev yeri ve kayıt sistemini oluşturmalıdır.
Görev alma seçeneğinde başlangıç tarihi, haftalık gün ve saatler, sorumlu personel, tamamlanan saatlerin ne şekilde teyit edileceği ve mazeret hâlinde nasıl işlem yapılacağı yazılı bir planla belirlenmelidir. Eser okuma seçeneğinde ise eserlerin adı, eserin kim tarafından belirlendiği ve yükümlülüğün tamamlandığının hangi objektif yöntemle tespit edileceği açıklığa kavuşturulmalıdır. Bu kayıtlar, sonradan “tedbir yerine getirildi mi?” tartışmasını azaltır.
Çocuğun Gizliliği ve Kişisel Verileri Nasıl Korunur?
Çocuk adaletinde gizlilik yalnız bir etik tercih değildir. Çocuk Koruma Kanunu m.4, çocuğun haklarının ve esenliğinin korunmasını temel ilke olarak kabul eder. Tedbirin uygulanacağı kütüphane veya okuma salonunda çocuğun adli süreçte bulunduğunun diğer kullanıcılara açıklanması, karar örneğinin herkesin erişebileceği yerde tutulması veya çocuğun fotoğrafının “tedbir uygulaması” adı altında paylaşılması tedbirin amacıyla bağdaşmaz.
Kurum yalnızca uygulama için gerekli kişisel verileri işlemeli; adli dosyanın ayrıntılarını görevle ilgisi olmayan personel veya üçüncü kişilerle paylaşmamalıdır. Saat çizelgesi ve eser listesi gibi belgeler de erişim yetkisi bulunan personel tarafından saklanmalıdır. Çocuğu damgalayan veya teşhir eden bir uygulama, psikososyal gelişim hedefine zarar verir.
Mazeret, Hastalık ve Eğitim Çakışması Nasıl Yönetilir?
Kanun, hastalık veya sınav gibi her ihtimali tek tek düzenlememiştir. Bununla birlikte uygulayıcı kurum, hâkim kararının sınırları içinde makul planlama yapabilir. Sağlık raporu, okul sınavı veya zorunlu eğitim faaliyeti nedeniyle belirli bir gün tedbire katılamayan çocuk bakımından, kaçırılan sürenin daha sonra tamamlanması yönünde plan yapılabilir. Kurumun toplam saati keyfî biçimde artırması veya mazereti ayrıca cezalandırması mümkün değildir.
Mazeretin süreklilik göstermesi veya kararın uygulanmasını fiilen imkânsız hâle getirmesi durumunda, mesele yalnız kurum içi takvim değişikliğiyle çözülemiyorsa hâkimden tedbirin değiştirilmesi veya kaldırılması istenebilir. Böyle bir başvuruda sağlık raporu, okul programı ve uygulayıcı kurum yazıları gibi somut belgelerin sunulması gerekir.
Avukat ve Aile İçin Dosya Kontrol Listesi
Somut dosyada sağlıklı değerlendirme yapılabilmesi için en az şu başlıklar kontrol edilmelidir: çocuğun suç tarihindeki yaşı; ceza sorumluluğuna ilişkin değerlendirme; zorunlu sosyal inceleme raporunun bulunup bulunmadığı; kararın m.5/A’nın doğru bendine dayanıp dayanmadığı; görev alma seçeneğinde 20-300 saat sınırı; uygulayıcı kurumun kanunda sayılan kurumlar arasında bulunması; görevin veya eser listesinin yaş ve gelişim düzeyine uygunluğu; okul ve sağlık durumuyla çatışma; tamamlanan faaliyetlerin yazılı kaydı ve varsa itiraz süresi.
Bu kontrol, tedbirin kaldırılması gerektiği sonucunu otomatik olarak doğurmaz. Ama kanuni sınırın aşılması, yanlış kurumun görevlendirilmesi veya çocuğun ceza sorumluluğuna ilişkin temel değerlendirmenin yapılmamış olması gibi bir hukuka aykırılığın erken tespit edilmesini sağlar.
Somut dosyada kararın kapsamı, uygulayıcı kurum, saat hesabı veya itiraz yolu bakımından tereddüt bulunuyorsa karar ve sosyal inceleme raporunun birlikte değerlendirilmesi gerekir. Bu içerik 16 Eylül 2026 tarihi itibarıyla yürürlükteki kanun metni esas alınarak hazırlanmıştır.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu sitesinden daha fazla şey keşfedin
Son gönderilerin e-postanıza gönderilmesi için abone olun.
