Demiryolu Taşımasında Yol veya Teslim Engeli Çıkarsa Ne Yapılır? CIM 20–22

CIM kapsamındaki demiryolu taşımasında yolun kullanılamaması ile alıcının malı teslim almaması farklı işlemleri gerektirir. CIM m.20 taşıma engelini, m.21 teslim engelini, m.22 ise talimat, gider, boşaltma, koruma ve satış sonuçlarını düzenler. Taşıyıcı, engelin niteliğine göre güzergâh değişikliği yapmalı veya hak sahibinden talimat istemelidir. Malların boşaltılması bazı koşullarda taşıma sözleşmesini sona erdirse de malları koruma ve hesabını verme yükümlülüklerini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Elde kalan yük, sırf teslim mümkün olmadı diye taşıyıcının serbestçe kullanacağı mal hâline gelmez.

Bu rehber, uluslararası demiryolu yük taşımasında taşımanın devam edememesi veya teslimin gerçekleştirilememesi durumuna odaklanır. Satış sözleşmesinde alıcının ödeme yapmaması, gümrük idaresinin uyguladığı işlem ve taşıma sözleşmesindeki engel farklı hukuki sorulardır. Bir olayda birkaçı birlikte bulunabilir; ancak her işlemin muhatabı ve dayanağı ayrı belirlenmelidir. Doğru çözüm, yükün nerede olduğunun ve kimin hangi talimatı verebildiğinin tespitiyle başlar.

Taşıma engeli ile teslim engeli nasıl ayrılır?

Taşıma engeli, yükün kararlaştırılan taşıma süreci içinde ilerletilmesinde ortaya çıkan sorunu ilgilendirir. Teslim engeli ise malların varış aşamasında hak sahibine verilmesinin gerçekleştirilememesiyle ilişkilidir. Bir hat kesintisi, kullanılamayan güzergâh veya taşımanın devamını etkileyen başka durum ile alıcının kabul etmemesi aynı madde altında tek işlem gibi değerlendirilmemelidir. Engelin gerçek niteliği kayıtlarla açıklanmalıdır.

Önce taşıma sözleşmesinin CIM’e tabi olup olmadığı belirlenir. CIM uygulama alanı rehberi tek sözleşmeli karma taşıma ve ilgili devlet bağlantılarını açıklar. Başka bir taşıma rejiminin veya depo sözleşmesinin koşulları doğrudan CIM’in yerine geçirilmemelidir. Yükün tren istasyonunda bulunması, bütün önceki ve sonraki hizmetlerin aynı sözleşmede yer aldığını göstermez.

Engelin ne zaman fark edildiği ve yükün hangi işletmenin kontrolünde bulunduğu kaydedilmelidir. İlk ihbar, teknik veya idari açıklama, taşıma belgesi ve mevcut yer bilgisi aynı kronolojiye bağlanır. Sadece sevkiyat bekliyor cümlesi, engelin kimin talimatıyla çözülebileceğini göstermez. Sorunun taşıma, belge veya teslim aşamasındaki konumu açıklaştırılmalıdır.

Taşıma engelinde taşıyıcının ilk kararı

CIM m.20/1, taşıma engelinde taşıyıcının, malları farklı güzergâhtan kendiliğinden taşımanın mı yoksa hak sahibinden talimat istemenin mi tercih edileceğine karar vermesini düzenler. Değerlendirme hak sahibinin menfaatleri gözetilerek yapılır. Bu nedenle her engelde hiçbir araştırma yapılmadan yükün geri çevrileceği veya mutlaka göndericinin cevabının bekleneceği şeklinde tek tip kural yoktur.

Alternatif güzergâhın gerçekten kullanılabilir olması incelenmelidir. Teknik bağlantı, ilgili idari koşullar, süre ve yükün niteliği önem taşır. Kâğıt üzerinde başka bir hat bulunması, o yükün o tarihte o hatta taşınabileceğini kendiliğinden göstermez. Taşıyıcının seçimi, elindeki güncel bilgiler ve uygulanabilir seçenekler üzerinden gerekçelendirilmelidir.

Hak sahibinin menfaati yalnız en düşük taşıma ücretiyle sınırlı değildir. Bozulabilirlik, teslimin ekonomik amacı ve alternatifin doğuracağı gerçek sonuçlar birlikte değerlendirilir. Bununla birlikte ticari beklentiye ilişkin bilgi taşıyıcıya hiç verilmemişse, sonradan öğrenilen her ihtiyacın baştan bilindiği varsayılmamalıdır. Karar anında mevcut bilgiler ile daha sonraki bilgiler ayrı tutulmalıdır.

Taşıma sürdürülemiyorsa talimat isteme

M.20/2, taşımanın devamı mümkün değilse taşıyıcının hak sahibinden talimat istemesini düzenler. Makul sürede talimat alınamıyorsa hak sahibinin menfaatlerine en uygun görünen önlemler alınmalıdır. Bu hüküm, taşıyıcının sonsuza kadar cevap bekleyerek yükü belirsiz durumda bırakmasını öngörmez. Aynı zamanda hiç talimat istenmeden her işlemin kendiliğinden haklı sayılacağı anlamına da gelmez.

Talimat talebi hangi engelin bulunduğunu, malların yerini ve makul seçenekleri açıklamalıdır. Hak sahibinin yalnız genel bir gecikme mesajından yükün geri gönderilmesi veya boşaltılması gerekip gerekmediğini anlaması beklenmemelidir. İlgili belgeler eklenir; mali ve teknik sonuçlar biliniyorsa açıkça belirtilir. Talebin gönderildiği ve ulaştığı kayıtlar saklanmalıdır.

Makul sürenin belirlenmesi olayın koşullarına bağlıdır. CIM m.20 bu konuda her yük için sabit gün sayısı koymaz. Malın durumu, engelin ağırlığı ve iletişim imkânı dikkate alınır. Acil müdahale gerektiren bozulabilir yükle dayanıklı ve güvenli depolanmış mal aynı değerlendirmeye tabi tutulmamalıdır. Sürenin neden makul kabul edildiği dosyada açıklanır.

Teslim engelinde kime haber verilir?

CIM m.21/1, teslim engelinde taşıyıcının gecikmeden göndericiye bildirim yaparak talimat istemesini düzenler. Gönderici, taşıma belgesinde teslim engeli hâlinde malların kendiliğinden geri gönderilmesini istemişse ayrıca talimat isteme istisnası uygulanır. Bu nedenle önce taşıma belgesindeki mevcut kayıt okunmalıdır. Başta verilmiş geçerli bir geri gönderme talimatı ile olaydan sonra doğan beklenti aynı değildir.

Bildirimde alıcının hiç bulunmaması, teslimi reddetmesi veya başka bir teslim koşulunun karşılanmaması ayrı belirtilir. Her teslim engeli alıcının kötü niyetli davranışı olarak adlandırılmamalıdır. Somut ret gerekçesi veya işlem sorunu gösterilir. Satıştaki uyuşmazlık, taşıyıcının hangi kişiden talimat isteyeceğini tek başına değiştirmez.

M.21/2’ye göre göndericinin talimatı ulaşmadan teslim engeli ortadan kalkarsa mallar alıcıya teslim edilir ve gönderici gecikmeden bilgilendirilir. Bu önemli düzen, eski engelin daha sonra ortadan kalkmasına rağmen yükün gereksiz yere bekletilmesini önler. Taşıyıcı, güncel teslim imkânını ve daha önce gönderilmiş talimatın gerçekten ulaşıp ulaşmadığını birlikte takip etmelidir.

Alıcının reddi ve sonradan değiştirilen alıcı

M.21/3, alıcının malları reddetmesi durumunda göndericinin, gönderici nüshasını sunmadan talimat verebilmesini düzenler. Bu özel durum, m.19’daki genel belge koşuluyla karıştırılmamalıdır. Her işlemde nüsha gereksizdir sonucu çıkarılamaz; istisnanın uygulanması için gerçekten alıcının reddi bulunmalıdır. Ret kaydının kapsamı ve hangi yükü ilgilendirdiği açık olmalıdır.

M.21/4, teslim engelinin alıcının m.18/3–5 kapsamında yaptığı sözleşme değişikliğinden sonra ortaya çıkmasını ayrıca düzenler. Bu durumda taşıyıcı ilgili alıcıya bildirim yapar ve ondan talimat ister. Böylece her aşamada yalnız ilk göndericiye dönüleceği varsayımı doğru değildir. Taşıma sözleşmesindeki değişiklik zinciri, talimat muhatabını etkiler.

Alıcı ve teslim yeri değişikliği rehberi, yetkinin hangi olaylarla değiştiğini açıklar. Engel dosyasında son geçerli alıcı ve teslim yeri kaydı belirlenmelidir. Eski belgeye göre hazırlanan bildirim, değişiklik yapılmış sevkiyatta doğru muhataba yönelmemiş olabilir. Sürüm ve talimat kayıtları bu nedenle birlikte korunmalıdır.

Talimat isteme ve uygulama giderleri

CIM m.22/1, taşıyıcının talimat istemesinden, alınan talimatı yerine getirmesinden, istenen talimatların kendisine ulaşmamasından veya zamanında ulaşmamasından ve m.20/1 uyarınca talimat istemeden verdiği karardan doğan giderleri karşılatabilmesini düzenler. Taşıyıcı, özellikle izlenen güzergâha uygulanacak taşıma ücretini isteyebilir; o güzergâhın taşıma sürelerinden de yararlanır. Ancak bu giderler taşıyıcının kusurundan kaynaklanmışsa aynı hak doğmaz. İlgili giderin hangi nedenden oluştuğu ve gerçek tutarı gösterilmelidir.

Talimatın uygulanmaması her durumda hak sahibinin kusuru anlamına gelmez. İşlemin neden gerçekleştirilemediği açıklanmalıdır. Taşıyıcının kendi operasyon hatasından doğan maliyet ile hak sahibinin eksik veya uygulanamaz talimatının sonucu ayrı değerlendirilir. Bir faturanın düzenlenmiş olması, m.22/1’deki kusur istisnasını inceleme dışına çıkarmaz.

Taşıma ücreti, bekleme, elleçleme, belge ve depo giderleri ayrı kalemler hâlinde tutulmalıdır. Aynı hizmetin iki kez yazılması veya başka yükün masrafının bu sevkiyata yüklenmesi önlenir. Hak sahibi karşılaştırma yapabilmek için hangi işlem için hangi tarihte ne kadar gider doğduğunu görebilmelidir. Genel bir engel masrafı toplamı denetlenebilir hesap oluşturmaz.

Boşaltma taşıma sözleşmesini sona erdirebilir

CIM m.22/2, m.20/2 ve m.21/1’deki durumlarda taşıyıcının malları derhâl hak sahibinin hesabına boşaltabilmesini düzenler. Bu boşaltmadan sonra taşıma sona ermiş sayılır. Ancak sonuç, malların terk edilmiş veya taşıyıcının mülkiyetine geçmiş olması değildir. Taşıma borcunun sona ermesiyle yükün korunması ve mevcut giderlerin hesabı farklı başlıklar olarak devam eder.

Boşaltma kararı verildiğinde hangi malların nereye boşaltıldığı, miktarı ve durumu kaydedilmelidir. Taşımanın bitiş anı, sonraki depolama döneminin başlangıcıyla ilişkilendirilir. Böylece aynı günler hem taşıma süresi hem farklı bir hizmetin bekleme süresi olarak açıklamasız biçimde iki kez hesaplanmaz. Hukuki sonuçla fiilî işlem tarihi birbirini karşılamalıdır.

Boşaltmanın mümkün olup olmadığı teknik ve idari koşullara göre ayrıca incelenir. CIM’in bu imkânı, tehlikeli veya idari denetime tabi yükü herhangi bir alana bırakma izni değildir. İlgili güvenlik ve gümrük kuralları uygulanmaya devam eder. Gümrük belgeleri ve idari işlemler rehberi, taşıma sözleşmesinin kamu hukuku yükümlülüklerini kaldırmadığını açıklar.

Boşaltılan malın korunması ve üçüncü kişiye bırakılması

CIM m.22/2, boşaltılan malların hak sahibi adına korunmasını da düzenler. Taşıyıcı korumayı üçüncü kişiye bırakabilir; bu durumda üçüncü kişinin seçiminde makul özen göstermekle sorumludur. Bu özel hüküm, malların herhangi bir kişiye hiçbir araştırma yapılmadan verilmesini haklı kılmaz. Seçilen yerin ve kişinin yükü korumaya elverişliliği değerlendirilmelidir.

Üçüncü kişiye teslimde mal listesi ve mevcut durum tutanağı hazırlanması yararlıdır. Bu, CIM’de her olay için aynı resmî formun zorunlu olduğu anlamına gelmez. Ama yükün kimde, hangi koşullarda ve hangi miktarda bulunduğunu ispatlamak için kayıt gerekir. Depocunun kabul ettiği hizmet ile taşıyıcının hak sahibine verdiği bilgi uyumlu olmalıdır.

Taşıma sözleşmesinden doğan giderler ve diğer masraflar yük üzerinde kalır. Bunların hangi hukuki ilişki kapsamında talep edildiği açık gösterilmelidir. Koruma sürecinde artan giderler takip edilir; malın niteliği veya değeriyle orantısız hâle gelen masraflar sonraki satış incelemesinde önem taşır. Taşımanın sona ermesi, giderlerin sınırsız ve denetimsiz biçimde artırılabileceği anlamına gelmez.

Talimat beklemeden satış yapılabilen durumlar

CIM m.22/3, malın bozulabilir niteliği, mevcut durumunun satış gerektirmesi veya koruma giderlerinin malın değeriyle makul bir orantı içinde olmaması durumunda taşıyıcının talimat beklemeden satış yapabilmesini düzenler. Bu üç neden birbirinden ayrılmalıdır. Sırf depoda yer açılması istenmesi, her durumda bu özel koşullardan birinin gerçekleştiğini göstermez.

Malın durumu ve koruma maliyeti somut belgelerle açıklanmalıdır. Teknik değerlendirme, mevcut değer ve gerçek giderler aynı dosyada karşılaştırılır. Sonradan ortaya çıkan fiyat düşüşünün hangi tarihte bilindiği de önemlidir. Satış yetkisi incelenirken belirsiz ticari tahminler, gerçekleşmiş zarar veya kesin bozulma tespiti gibi sunulmamalıdır.

Ürünün hukuken satılabilir olması ayrıca kontrol edilir. CIM, ürün güvenliği veya idari kısıtlamaları ortadan kaldırmaz. Malların bulunduğu ülkedeki satış usulü, m.22/5 uyarınca da önem taşır. Hukuken piyasaya sunulamayacak ürünü normal ticari mal gibi satmak önerilemez. Taşıyıcının satışa dayandığı gerekçe ve uygulanabilir hukuki yöntem açık olmalıdır.

Diğer mallarda makul süre ve uygulanamayan talimat

M.22/3’ün diğer bölümü, olağan durumda da makul süre içinde, karşılık gelen talimatlar verilmemiş ve taşıyıcıdan yerine getirmesi makul olarak beklenebilecek bir çözüm oluşmamışsa satış imkânını düzenler. Bu nedenle bozulabilir olmayan malın hiçbir koşulda satılamayacağı söylenemez. Ancak makul süre ve talimat durumunun nasıl gerçekleştiği açıklanmalıdır.

İlgili hak sahibinden ne zaman ve hangi içerikle talimat istendiği kaydedilir. Verilen talimat varsa neden yerine getirilemediği veya neden taşıyıcıdan beklenemeyeceği gösterilir. Hiç değerlendirilmemiş bir yanıt, talimat yokmuş gibi kabul edilmemelidir. Taşıyıcının gerekçeli karar dosyası, iletişimin her iki tarafını da içermelidir.

Satış öncesindeki seçenekler ve mali sonuçlar karşılaştırılabilir. Ancak CIM m.22’de bulunmayan evrensel bir ihale yöntemi veya sabit bekleme günü oluşturulmamalıdır. Satışın yapıldığı yerin kuralları ve somut yükün niteliği ayrıca değerlendirilir. Her olayın aynı yirmi dört saat veya otuz gün içinde çözüleceği yönünde genel ifade kullanılmamalıdır.

Satış bedeli, giderler ve eksik kalan tutar

M.22/4, satıştan elde edilen bedelin yük üzerindeki giderler düşüldükten sonra hak sahibinin kullanımına hazır tutulmasını düzenler. Gelir giderleri karşılamıyorsa gönderici aradaki farkı ödemelidir. Bu nedenle malı satma yetkisi, bütün gelir üzerinde sınırsız tasarruf hakkı değildir. Brüt satış bedeli, her gider kalemi ve kalan tutar ayrı gösterilmelidir.

Giderler satıştan önceki taşıma, boşaltma, koruma ve satış işlemleriyle ilişkilendirilir. M.22/1’deki taşıyıcı kusuru sınırı da gözden kaçırılmamalıdır. Başka sevkiyatın veya bağımsız ticari ilişkinin borcu, hukuki dayanak açıklanmadan bu yükün hesabına eklenmemelidir. Mahsup iddiası varsa ayrı değerlendirilir; aynı masraf ikinci kez düşülmez.

Satış belgesi, ödeme kaydı ve malın teslimi birbiriyle eşleştirilmelidir. Tahmini satış değeri ile fiilen elde edilen gelir aynı değildir. Hak sahibine verilen hesapta hangi tutarın gerçekten tahsil edildiği ve hangisinin henüz ödenmediği belirtilir. Böylece mevcut yükün satış gelirine dönüşmesi izlenebilir bir işlem hâline gelir.

Ne boşaltma ne satış mümkünse

CIM m.22/6, taşıma veya teslim engelinde göndericinin makul sürede talimat vermemesi ve engelin m.22/2–3 uyarınca giderilememesi hâlinde, malların göndericiye geri gönderilmesine veya haklı gerekçe varsa imhasına, giderleri göndericiye ait olmak üzere izin verir. Bu hüküm sonucun ağır olması nedeniyle koşullarıyla birlikte okunmalıdır. İlk tercih olarak her yükün yok edilmesine izin veren genel bir yetki değildir.

İşlemin kamu hukuku, güvenlik ve malın niteliği bakımından gerektirdiği diğer koşullar ayrıca sağlanmalıdır. Bu rehber belirli bir ürünün imha yöntemini açıklamaz. Taşıyıcı, neden diğer yolların mümkün olmadığını ve hangi hukuki temele dayandığını belgelemelidir. Geri gönderme veya başka işlem kararı, ilgili yük kimliği ve masraf hesabıyla ilişkilendirilir.

Satış sözleşmesindeki mal korumasıyla farkı

Satıcı veya alıcının satış ilişkisi kapsamında eldeki malı koruması CISG m.85–88’de ayrıca düzenlenmiştir. CISG’de teslim alınmayan malların korunması ve satışı rehberi bu ayrı ilişkiyi ele alır. CIM m.20–22 ise taşıyıcının taşıma veya teslim engeli karşısındaki hareketini düzenler. Aynı yük için iki farklı kişinin farklı hukuki sıfatla işlem yapması mümkündür; yetkiler birbirinin yerine geçirilmemelidir.

Engel dosyası kontrol tablosu

Sık sorulan sorular

Her güzergâh engelinde göndericinin cevabı mı beklenir?

M.20/1, hak sahibinin menfaati gözetilerek farklı güzergâh veya talimat isteme arasında karar verilmesini düzenler. Koşullar somut olarak incelenir.

Taşıma sürdürülemiyorsa ve yanıt gelmiyorsa?

M.20/2 kapsamında makul sürede talimat alınamazsa hak sahibinin menfaatine en uygun görünen önlemler alınır.

Alıcı reddederse gönderici nüshası yine mutlaka sunulur mu?

M.21/3, alıcının reddi hâlinde göndericinin nüshayı sunmadan talimat verebilmesini düzenleyen özel istisnadır.

Gönderici yanıt vermeden teslim engeli kalkarsa?

M.21/2 uyarınca mallar alıcıya teslim edilir ve gönderici gecikmeden bilgilendirilir.

Boşaltmayla bütün yükümlülükler biter mi?

Taşıma sona ermiş sayılabilir; ancak m.22/2 kapsamındaki koruma ve hesap ilişkisi devam eder.

Taşıyıcı üçüncü kişi deposu kullanabilir mi?

M.22/2 buna izin verir; üçüncü kişinin seçiminde makul özen sorumluluğu ayrıca uygulanır.

Bozulabilir mal talimat beklenmeden satılır mı?

M.22/3’teki şartlar varsa satış yapılabilir. Malın niteliği, mevcut durum ve diğer zorunlu hukuk kuralları ayrıca incelenir.

Satış parası taşıyıcının mı olur?

M.22/4, yük üzerindeki giderler düşüldükten sonra kalan bedelin hak sahibine hazır tutulmasını düzenler.

Satış bedeli masrafları karşılamazsa?

M.22/4 uyarınca gönderici farkı öder. Giderlerin gerçekliği ve hukuki dayanağı ayrıca kontrol edilmelidir.

CISG’deki koruma satışı ile aynı işlem mi?

Hayır. Satıcı veya alıcının satış ilişkisiyle taşıyıcının CIM kapsamındaki işlemleri farklı sözleşme ve koşullara dayanır.

Resmî kaynak ve hukuki kapsam

Temel hükümler CIM m.20–22; bağlantılı hükümler m.2 ve 18–19’dur. OTIF CIM B eki metni ve resmî metin ve yürürlük sayfası üzerinden kontrol yapılmıştır. Kaynak kontrolü: 29 Eylül 2026. Somut yük, hak sahibi, engel ve ilgili ülke kuralları birlikte incelenmelidir.