Uluslararası Demiryolu Yük Taşımasında CIM Ne Zaman Uygulanır?

CIM, ücret karşılığında yapılan uluslararası demiryolu yük taşıma sözleşmelerini, kendi uygulama şartları gerçekleştiğinde düzenler. CIM m.1/1’e göre malın teslim alındığı yer ile teslim için belirlenen yer iki farklı üye devlette bulunuyorsa, tarafların işyerleri ve vatandaşlıkları dikkate alınmaksızın kurallar uygulanır. Yerler iki farklı devlette, bunlardan yalnız biri üye devletteyse m.1/2 kapsamında tarafların CIM’in uygulanmasını kararlaştırması gerekir. Tek sözleşmeye bağlı tamamlayıcı kara, iç su veya deniz aşamaları için de maddede ayrı şartlar vardır. Bir yükün yolculuğunda tren bulunması, bütün ilişkiye otomatik olarak CIM uygulandığını göstermez.

Bu rehber, taşıma kaybı, hasarı veya gecikmesi ortaya çıktığında ilk cevaplanması gereken soruya odaklanır: somut sözleşme hangi taşıma rejimine tabidir? Satış sözleşmesi, taşıma sözleşmesi, vagon kullanım ilişkisi ve kamu hukuku yükümlülükleri aynı belge dosyasında bulunabilir; fakat aynı hukuki işlem değildir. Yanlış rejim seçilmesi, sorumlu kişinin, tazminat sınırının ve başvuru süresinin yanlış belirlenmesine yol açar.

COTIF ile CIM arasındaki ilişki

COTIF, uluslararası demiryolu taşımalarına ilişkin ana sözleşme sistemidir. CIM, bu sistemin yük taşıma sözleşmesini düzenleyen B ekidir. Yolcu taşımasına ilişkin CIV, tehlikeli mallara ilişkin RID ve araçların kullanımına ilişkin CUV aynı isim altında birbirine karıştırılmamalıdır. COTIF ana sözleşmesinin m.6’sı eklerin konularını ayırır. Bir uyuşmazlıkta yalnız COTIF yazılması, hangi özel hükmün uygulanacağını açıklamaya yetmez.

CIM’in konusu, taşıyıcının ücret karşılığında malı varış yerine götürüp alıcıya teslim etmeyi üstlendiği sözleşmedir. Bu temel taahhüt m.6/1’de yer alır. Taşıma organizasyonunda kullanılan vagonun kira veya kullanım sözleşmesi farklı bir ilişki olabilir. Vagonun üzerinde mal bulunması, bütün vagon kullanım uyuşmazlıklarını otomatik olarak yük taşıma tazminatına dönüştürmez. Önce hangi sözleşmeden hangi borcun ileri sürüldüğü belirlenmelidir.

Resmî metin kontrolünde belge sürümü de önemlidir. OTIF’in COTIF 1999 sayfası, CIM için 1 Mayıs 2016 tarihinden itibaren uygulanan konsolide B eki metnini gösterir. Konsolide metin ile değişikliklerin resmî kabul ve yürürlük belgeleri birlikte değerlendirilmelidir. Eski bir tercümenin internette bulunması, güncel hükmün hiç değişmeden aynı kaldığını doğrulayan tek kaynak değildir. Bu yazı, OTIF’in gösterdiği metin ve yürürlük tablosuna dayanır.

Ücret karşılığı demiryolu taşıma sözleşmesi bulunmalıdır

CIM m.1’in başlangıcı, ücret karşılığında demiryoluyla eşya taşınmasına ilişkin sözleşmedir. İnceleme yalnız yükün fiziksel hareketinden ibaret değildir. Taşıma taahhüdünü kimin verdiği, bedelin hangi hizmet için kararlaştırıldığı ve teslimin kime yapılacağı belirlenir. Bir işletmenin kendi mallarını kendi faaliyetinin parçası olarak hareket ettirmesi ile başka kişiyle ücretli taşıma sözleşmesi kurması aynı hukuki model değildir.

Teklif, taşıma rezervasyonu, kabul yazışması, navlun faturası ve taşıma belgesi birlikte okunur. Belgelerde kullanılan lojistik hizmet, organizasyon veya taşıma ifadeleri fiilî ve sözleşmesel yükümlülükle karşılaştırılmalıdır. Bir aracı kendi adına taşıma taahhüdü üstlenmiş mi, yoksa yalnız başka taşıyıcıyla bağlantı mı kurmuş sorusu dosyada açık kalmamalıdır. CIM m.3’teki taşıyıcı tanımı bu ayrımın başlangıcını oluşturur.

Ücretin satıcı tarafından ödenmesi, göndericinin mutlaka satıcı olduğu veya alıcının taşıma sözleşmesinin tek hak sahibi olduğu sonucunu kendiliğinden doğurmaz. Satıştaki ödeme ve teslim düzeniyle taşımanın tarafları ayrı belirlenir. Her kuruluşun tam ticaret unvanı, sözleşmedeki sıfatı ve ilgili imzası kayıt altına alınır. Aynı gruptaki şirketler veya benzer ticari isimler tek kişi gibi değerlendirilmemelidir.

Teslim alma ve teslim yerleri iki farklı üye devletteyse

M.1/1, malın teslim alındığı yer ile sözleşmede teslim için belirlenen yerin iki farklı üye devlette bulunmasını esas alır. Tarafların vatandaşlığı veya işyerinin nerede bulunduğu bu fıkradaki coğrafi bağlantının yerine geçmez. Bu nedenle bir Türk şirketinin bütün yurt dışı işlemlerini aynı rejime bağlayan genel sonuç kurulamaz. Somut iki yer ve ilgili devletlerin uygulama durumu kontrol edilmelidir.

Taşımanın başlangıç noktasıyla satışın yapıldığı yer karıştırılmamalıdır. Mallar bir ülkede satılmış fakat taşıyıcı tarafından başka ülkede teslim alınmış olabilir. Aynı şekilde nihai ticari müşterinin bulunduğu ülke ile taşıma sözleşmesinde teslim için belirlenen yer farklı olabilir. CIM incelemesi ilgili taşıma taahhüdünün başlangıç ve teslim yerleri üzerinden yapılır. Ticari faturadaki müşteri adresi tek başına bu yerleri kanıtlamaz.

Üyelik kontrolü yalnız bir ülkenin OTIF’le bağlantılı olduğunun görülmesiyle tamamlanmaz. COTIF eklerinin uygulanmasına ilişkin beyanlar ve ilgili sınırlamalar da dikkate alınmalıdır. İşlem tarihinde geçerli durum, resmî kayıt ve metinlerden doğrulanır. Bu rehber belirli iki ülke arasındaki bütün güzergâhların istisnasız aynı statüde olduğunu ileri sürmez; kararın hangi bilgiler üzerinden verileceğini gösterir.

Devletlerden yalnız biri üye ise tarafların anlaşması

CIM m.1/2, teslim alma ve teslim yerleri iki farklı devlette bulunduğunda, en az birinin üye devlet olması ve tarafların sözleşmenin CIM’e tabi olmasını kararlaştırması hâlini düzenler. Bu hüküm, birinci fıkradaki iki üye devlet bağlantısından farklıdır. En az bir üye devlet bulunması tek başına ikinci fıkranın bütün koşullarını karşılamaz; sözleşmesel kabul de gösterilmelidir.

Uygulanma anlaşmasının hangi belgede bulunduğu incelenir. Taşıma sözleşmesi, kabul edilmiş genel şartlar veya ilgili yazışma dosyaya alınır. Sonradan düzenlenen bir iç raporda CIM uygulanır yazılması, tarafların gerçekten anlaştığını tek başına göstermez. Belgenin sözleşmeye dahil olup olmadığı ve hangi taşıma kısmını kapsadığı açıklanmalıdır. Bu inceleme, yalnız bir formun üstündeki logoya bakılarak tamamlanamaz.

Tarafların belirli bir hükme gönderme yapması ile tüm CIM rejimini kabul etmesi de aynı anlamda olmayabilir. Sözleşmenin bütünü ve kullanılan ifadeler birlikte değerlendirilir. Kısmi teknik atıf, kapsamlı hukuki seçim gibi sunulmamalıdır. İlgili diğer zorunlu uluslararası ve ulusal kurallarla ilişki de korunmalıdır; tarafların sözleşmesel tercihi her kamu hukuku yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Tek sözleşme altında kara veya iç su aşaması

M.1/3, tek taşıma sözleşmesine konu uluslararası taşımanın, sınır aşan demiryolu taşımasına ek olarak bir üye devletin iç trafiğinde karayolu veya iç su taşıması içermesini düzenler. Bu koşullarda CIM uygulanır. Tek sözleşme, demiryolu aşamasına tamamlayıcılık ve iç trafik şartları birlikte incelenmelidir. Trenin yanında kamyon kullanılmış olması, bu fıkranın bütün şartlarını kendiliğinden karşılamaz.

Taşıma dosyasında her aşamanın yeri, yöntemi ve sözleşmesel kapsamı gösterilir. Depodan terminale veya terminalden teslim yerine yapılan bölümün aynı taşıma taahhüdüne mi dahil olduğu, ayrı bir sözleşmeye mi dayandığı belirlenir. Ayrı hizmet faturası tek başına ayrı sözleşmenin kesin kanıtı olmadığı gibi, tek toplam fiyat da her zaman bütün aşamaların aynı hukuki sözleşmede birleştiğini göstermez.

Bu ayrım özellikle hasarın hangi aşamada oluştuğu tartışmalıysa önem taşır. Önce sözleşmenin kapsamı belirlenir; sonra ilgili sorumluluk hükümleri uygulanır. Uygulama alanı henüz açıklanmadan yalnız hasarın trende görülmüş olmasına dayanmak yeterli değildir. Malın önceki aşamadaki durumu, teslim ve aktarma kayıtlarıyla karşılaştırılmalıdır. Rejim seçimi ile hasarın teknik nedeni farklı inceleme başlıklarıdır.

Deniz veya sınır aşan iç su bölümü için kayıtlı hizmet şartı

CIM m.1/4, tek sözleşmeye konu uluslararası taşımada demiryoluna tamamlayıcı deniz veya sınır aşan iç su taşıması bulunması hâlinde özel bir şart getirir. İlgili hizmet, COTIF m.24/1’de öngörülen hizmetler listesinde yer almalıdır. Dolayısıyla her tren-gemi kombinasyonunun otomatik olarak aynı kapsama girdiği söylenemez. Sözleşmenin tekliği yanında kayıtlı hizmet bağlantısı da doğrulanmalıdır.

İncelemede yalnız liman adları değil, kullanılan hizmetin kimliği ve ilgili resmî liste kaydı dikkate alınır. Aynı limanlar arasında birden fazla taşıma düzeni bulunabilir. Bir güzergâhın tanıtım materyalinde intermodal olarak anılması, COTIF listesindeki hukuki kayıt yerine geçmez. İşlem dosyasında hangi kayda neden dayanıldığı gösterilmelidir.

Deniz bölümünün CIM kapsamına girmesi hâlinde bile ilgili özel sorumluluk hükümleri ayrıca okunur. M.38’in demiryolu-deniz trafiğine ilişkin düzenlemesi, uygulama alanı tespitinden sonraki ayrı incelemedir. Bu rehber o bölümün bütün muafiyetlerini açıklamak yerine, önce doğru rejimin hangi şartlarla seçileceğini ele alır. Kapsam kararı ile nihai tazminat sonucu birbirine karıştırılmamalıdır.

Sınır istasyonları ve sınırlı altyapı beyanları

M.1/5, komşu devletlerde bulunan fakat altyapısı yalnız bu devletlerden birine tabi bir veya daha fazla altyapı yöneticisi tarafından yönetilen istasyonlar arasındaki taşımalara ilişkin istisna içerir. Bu nedenle iki farklı devlet adı görülmesi, başka hiçbir kontrol yapılmadan m.1/1 sonucuna gidilmesini sağlamaz. İlgili istasyonların altyapı yönetimi ve hükmün şartları ayrıca incelenir.

M.1/6, benzer uluslararası doğrudan demiryolu yük taşıma sözleşmesine taraf bir devletin COTIF’e katılırken CIM’i kendi altyapısının belirlenmiş bir bölümüne uygulayacağına ilişkin beyanını düzenler. Böyle bir beyan varsa teslim alma veya teslim yeri, belirlenmiş güzergâh ve transit bağlantı için maddede gösterilen koşullar önem kazanır. Beyan bulunup bulunmadığı kontrol edilmeden genel ülke listesi yeterli sayılmamalıdır.

M.1/7, bu beyanın geri alınmasını ve etkisinin sona ermesini ayrıca düzenler. Dolayısıyla daha önce indirilmiş bir harita veya ülke tablosu işlem tarihindeki durumu her zaman açıklamaz. Dosyada kullanılan kaydın tarihi belirtilir. Amaç, belirsiz bir coğrafi ihtimal üretmek değil, belirli taşıma için gerçekten geçerli altyapı ve güzergâh bağlantısını doğrulamaktır.

Kamu hukuku yükümlülükleri CIM ile ortadan kalkmaz

CIM m.2, kendi kapsamındaki taşımanın kamu hukuku kurallarına tabi olmaya devam ettiğini açıkça belirtir. Tehlikeli mal taşıması, gümrük hukuku ve hayvanların korunmasına ilişkin kurallar özellikle sayılır. Taşıma sözleşmesinin CIM’e tabi olması, gereken idari belgenin veya güvenlik yükümlülüğünün yerine geçtiği anlamına gelmez. Özel hukuk sorumluluğu ile idari uygunluk ayrı kontrol edilir.

Bir yükün gümrükte beklemesi durumunda hem kamu hukuku işlemi hem taşıma sözleşmesindeki belge ve talimat yükümlülükleri incelenebilir. Ancak idarenin işlemiyle taşıyıcının her sözleşmesel davranışı tek sonuç gibi değerlendirilmemelidir. Kimin hangi belgeyi sağlayacağı, hangi bildirimlerin yapıldığı ve gecikmenin nedeni ayrı belirlenir. CIM kapsamının tespit edilmesi bu sonraki sorunların hepsini kendiliğinden çözmez.

Taşıyıcı, ardışık taşıyıcı ve ikame taşıyıcı

CIM m.3, göndericiyle taşıma sözleşmesi yapan sözleşmesel taşıyıcıyı ve bu sözleşme temelinde sorumlu olan ardışık taşıyıcıyı taşıyıcı kavramı içinde tanımlar. İkame taşıyıcı ise göndericiyle sözleşme yapmamış, fakat demiryolu taşımasının tamamı veya bir bölümü kendisine bırakılmış kişidir. Bu ayrım, birden fazla işletmenin bulunduğu taşımada kime hangi sıfatla başvurulacağını belirlemek için önemlidir.

Yük üzerindeki ticari markayla sözleşmenin tarafı aynı olmayabilir. Vagonu işleten, altyapıyı yöneten ve taşıma taahhüdünü veren kuruluşlar ayrı olabilir. Her şirketin rolü sözleşme ve teslim kayıtlarıyla belirlenir. M.26–27’deki sorumluluk düzeni bu sıfatlar saptandıktan sonra uygulanır. Sadece yükün belirli bir işletmenin treninde bulunması, diğer sözleşmesel tarafların hak ve borçlarının sona erdiğini göstermez.

Emredici kurallardan sözleşmeyle vazgeçilebilir mi?

CIM m.5, kurallarda aksi öngörülmedikçe doğrudan veya dolaylı biçimde CIM’den ayrılan sözleşme hükümlerinin geçersizliğini düzenler. Bu geçersizlik taşıma sözleşmesinin diğer hükümlerini kendiliğinden geçersiz kılmaz. Taşıyıcı daha ağır yükümlülük veya daha geniş sorumluluk üstlenebilir. Bu nedenle her genel şart maddesi, tarafların imzaladığı gerekçesiyle otomatik olarak sınırsız geçerli kabul edilmemelidir.

Taşıyıcının sorumlu olmayacağını belirten bir cümle ile kuralların açıkça izin verdiği belirli bir düzenleme aynı değildir. Hangi konuda sapmaya izin verildiği ilgili maddeden kontrol edilmelidir. Genel şartın sözleşmeye dahil olması, emredici hükmün denetimini kaldırmaz. Ticari ekiplerin sözleşmeye eklediği geniş sorumsuzluk metinleri, uygulanacak rejim belirlenmeden güvence olarak görülmemelidir.

Satış riski ile taşıyıcının sorumluluğu ayrı dosyadır

Satıcı ile alıcı arasındaki mal satışında hasar riskinin geçmesi, taşıyıcının yükü gereği gibi taşıma borcundan ayrı değerlendirilir. Taşıma sırasında satılan malda CISG riski bu satış ilişkisinin özel sorusunu açıklar. Malın riskinin alıcıda olması, taşıyıcının bütün sorumluluğunun ortadan kalktığı anlamına gelmez. Taşıma talebinin hak sahibi, şartları ve sınırları CIM içinde ayrıca belirlenir.

Aynı biçimde satıcının bedel talebiyle yük zararından doğan tazminat aynı borç değildir. Ödeme için uluslararası satışta faiz hesabı yapılırken taşıma tazminatının farklı hükümleri karıştırılmamalıdır. Satış zararını azaltma düzeni de kendi sözleşmesel ilişkisinde incelenir. Bir olayın birden fazla talep doğurması, aynı ekonomik kaybın iki kez tahsil edileceği anlamına gelmez.

Uygulama alanı için dosya kontrol tablosu

Sık sorulan sorular

CIM sadece demiryolu işletmelerinin kendi aralarındaki sözleşmelere mi uygulanır?

Hayır. Temel konu gönderici ile taşıyıcı arasındaki ücretli uluslararası demiryolu yük taşıma sözleşmesidir. Taşıyıcılar arası ilişkiler ayrıca düzenlenir.

Taraflardan birinin Türk olması uygulama için yeterli mi?

Tek başına yeterli değildir. M.1 teslim alma ve teslim yerleri ile ilgili devlet ve sözleşme bağlantılarını esas alır.

Yalnız bir devlet üye ise CIM uygulanamaz mı?

M.1/2, iki farklı devletten en az biri üye olduğunda tarafların CIM’i kararlaştırdığı ücretli demiryolu taşımasını kapsar.

Tek taşıma içinde kamyon kullanılması CIM’i tamamen dışlar mı?

Otomatik olarak dışlamaz. M.1/3’teki tek sözleşme ve tamamlayıcı iç trafik şartları incelenir.

Her tren-gemi taşıması CIM’e tabi midir?

Hayır. M.1/4’teki tek sözleşme ve COTIF m.24/1 hizmet listesi koşulu kontrol edilmelidir.

CIM uygulanınca gümrük kuralları devre dışı kalır mı?

Hayır. M.2, kamu hukuku kurallarının uygulanmaya devam ettiğini açıkça düzenler.

Taşıyıcı genel şartla bütün sorumluluğunu kaldırabilir mi?

M.5’in emredici hüküm sınırı uygulanır. Kurallarda izin verilmeyen sapma geçersizdir; daha geniş sorumluluk üstlenilebilir.

Taşıma belgesi kayıpsa sözleşme her durumda geçersiz mi?

M.6/2, belgenin bulunmaması, düzensizliği veya kaybının sözleşmenin varlığını ve geçerliliğini etkilemeyeceğini düzenler. İspat belgeleri yine incelenir.

Satışta risk alıcıya geçtiyse taşıyıcıya başvuru yapılamaz mı?

Satış riskinin dağılımı ile taşıma sorumluluğu ayrı ilişkidir. Taşıma talebinin hak sahibi ve koşulları CIM kapsamında ayrıca belirlenir.

Eski bir ülke haritası uygulama kontrolü için yeterli mi?

İlgili devletin ekleri uygulama durumu, beyanları ve güzergâh şartları işlem tarihine göre resmî kayıtlardan doğrulanmalıdır.

Resmî kaynak ve hukuki kapsam

Temel dayanaklar CIM m.1–6 ve COTIF ana sözleşmesi m.6’dır. OTIF COTIF 1999 metin ve yürürlük sayfası ile CIM B eki metni üzerinden hükümler karşılaştırılmıştır. Kaynak kontrolü: 29 Eylül 2026. Somut ülke, güzergâh, taşıma sözleşmesi ve ilgili beyanlar dosyaya özgü incelenmelidir. Bu rehber, belirli bir hatta güncel sefer veya taşıma izni bulunduğuna ilişkin ticari duyuru değildir.