Demiryolu Yükü Gecikirse Süre ve Tazminat Nasıl Hesaplanır? CIM 16–33

CIM kapsamındaki demiryolu yükünün geç teslim edilmesi, her durumda otomatik olarak taşıma ücretinin dört katı tazminat ödenmesini gerektirmez. Önce CIM m.16’ya göre uygulanacak taşıma süresi ve sürenin gerçekten aşılıp aşılmadığı belirlenir. Ardından m.33/1 uyarınca bu aşımın yol açtığı zarar ispatlanır. Ödenecek gecikme tazminatı kural olarak taşıma ücretinin dört katını geçemez; bu tutar sabit bir ceza veya kendiliğinden doğan ödeme değildir. Malların kaybı, hasarı ve gecikmesi birlikte bulunuyorsa m.33’ün diğer fıkraları ayrıca uygulanır.

Bu rehber, uluslararası demiryolu yük taşıma sözleşmesindeki taşıma süresi ve gecikme zararı için hazırlanmıştır. Tren seferinin ilan edilen hareket saati, satıcının alıcıya verdiği teslim taahhüdü ve taşıyıcının CIM kapsamındaki süresi farklı olabilir. Sadece ürünün müşteri tarafından geç alınmasıyla doğru süre hesabına ulaşılamaz. Taşıma sözleşmesi, teslim alma kaydı, güzergâh, ara duruşlar ve teslim belgesi aynı zaman çizelgesinde değerlendirilmelidir.

Önce taşıma rejimi ve sorumlu sözleşme belirlenir

CIM m.16 ve 33’ün uygulanması için ilgili taşımanın CIM kapsamına girmesi gerekir. Teslim alma ve teslim yerleri, tarafların taşıma taahhüdü ve varsa karma aşamalar incelenir. CIM’in hangi uluslararası taşımalara uygulandığı hakkındaki rehber bu ön koşulları açıklar. Yükün yolculuğunda bir tren bulunması, her gecikme talebinin aynı hükümle çözüleceğini göstermez.

Göndericiyle taşıyıcının sözleşmesi ile satıcı ve alıcı arasındaki satış sözleşmesi ayrı tutulmalıdır. Satışta teslim günü daha erken kararlaştırılmış olabilir; bu tarih, taşıyıcının da aynı taahhüdü verdiğini tek başına kanıtlamaz. Taşıma teklifinde, kabul edilmiş genel şartlarda ve belgede hangi sürenin yer aldığı belirlenir. Alıcının ticari beklentisiyle taşıyıcının gerçekten üstlendiği süre birbirine karıştırılmamalıdır.

Birden fazla taşıma sözleşmesi bulunuyorsa her biri için başlangıç ve teslim noktası ayrılır. Depoda bekleme, ön taşıma ve ana demiryolu aşamasının tek sözleşmeye dahil olup olmadığı önemlidir. Gecikmenin hangi ilişki içinde doğduğu açıklanmalıdır. Sadece toplam yolculuk süresini bütün taşıyıcılara aynı şekilde yüklemek, sorumluluk ve süre hesabını hatalı kurabilir.

Taraflar taşıma süresini kararlaştırabilir

CIM m.16/1, taşıma süresinin gönderici ile taşıyıcı tarafından kararlaştırılmasını kabul eder. Böyle bir anlaşma varsa önce o sürenin kapsamı ve başlangıcı okunur. Belirli varış günü, saat aralığı veya taşıma saati üzerinden yapılan düzenlemeler aynı hesap biçimini gerektirmeyebilir. Sürenin hangi mal, miktar ve güzergâha ilişkin olduğu da açık olmalıdır.

Bir tahmini varış bildirimi ile bağlayıcı taşıma süresi anlaşması birbirinden ayrılmalıdır. Ticari mesajın tamamı ve tarafların kabulü incelenir. Taşıyıcının iç planında bulunan fakat sözleşmeye dahil edilmemiş hedef tarih, otomatik olarak m.16/1 anlaşması sayılmaz. Buna karşılık kabul edilmiş belirli süre, sonradan sadece tahmindi denilerek kayıtsız biçimde görmezden gelinmemelidir.

Süre değişikliği yapılmışsa tarafların neyi kabul ettiği belgelenir. Yeni program yalnız bilgi amaçlı mı gönderilmiştir, yoksa sözleşmedeki süre gerçekten değiştirilmiş midir sorusu cevaplanmalıdır. Gecikme ortaya çıktıktan sonra hazırlanan bir çizelgenin, baştan kabul edilmiş sözleşme şartı gibi sunulması doğru değildir. İlk anlaşma ve değişiklik kayıtları birlikte saklanmalıdır.

Anlaşma yoksa tam vagon yükünün azami süresi

M.16/2-a, tam vagon yükleri için on iki saatlik sevk süresi ve her dört yüz kilometre veya onun kesri için yirmi dört saatlik taşıma süresi öngörür. Mesafe tam dört yüz kilometre katı değilse kalan bölüm de bir mesafe dilimi olarak hesaplanır. Bu nedenle mesafeyi yalnız dört yüze bölerek ondalık saat üretmek, maddenin kesir düzenini yansıtmaz.

Salt aritmetik kontrol olarak, sekiz yüz kilometre iki dilimdir ve taşıma kısmı kırk sekiz saattir; buna on iki saat eklenir. Sekiz yüz bir kilometre ise üç dilim olarak değerlendirilir; taşıma kısmı yetmiş iki saat, temel toplam seksen dört saattir. Bu sayılar belirli bir seferin varış taahhüdü değildir. Ek süreler, taşıyıcıya yüklenemeyen duruşlar, pazar günleri ve kanuni tatiller ayrıca değerlendirilmeden takvimde kesin teslim anı çıkarılamaz.

Yükün tam vagon niteliği, sadece bir vagonda taşınıyor olmasına dayanılarak belirlenmemelidir. Sözleşmedeki sevkiyat türü ve belge düzeni incelenir. Paket ve tam vagon yükünde iş bölümü hakkındaki ayrım, taşımanın ticari modelini anlamaya yardımcıdır. Süre hesabında da doğru yük kategorisi kullanılmalıdır.

Parça yükte yirmi dört saat ve iki yüz kilometre düzeni

M.16/2-b, tam vagon dışındaki yükler için yirmi dört saatlik sevk süresi ve her iki yüz kilometre veya onun kesri için yirmi dört saatlik taşıma süresi belirler. Tam vagonun dört yüz kilometrelik dilimi bu kategoriye aynen uygulanamaz. Yük türünü yanlış seçmek, daha en başta süreyi eksik veya fazla hesaplamaya neden olur.

Temel hesap şeması şu şekilde ifade edilebilir: tam vagonda on iki saat artı yukarı yuvarlanan dört yüz kilometrelik dilim sayısının yirmi dört saatle çarpımı; parça yükte yirmi dört saat artı yukarı yuvarlanan iki yüz kilometrelik dilim sayısının yirmi dört saatle çarpımı. Bu matematik, m.16/2’nin yalın mesafe bölümünü gösterir. Maddenin sonraki fıkralarını veya geçerli süre anlaşmasını dışlamaz.

Hesap dosyasında kullanılan mesafenin kaynağı gösterilmelidir. Harita uygulamasının karayolu mesafesi, demiryolu taşımasındaki ilgili güzergâhı kendiliğinden karşılamaz. M.16/2, kararlaştırılmış güzergâhı; böyle bir anlaşma yoksa mümkün olan en kısa güzergâhı esas alır. Fiilen izlenen yolun daha uzun olması durumunda, hesapta neden o mesafenin kullanıldığı hukuki dayanağıyla açıklanmalıdır.

Taşıyıcının belirleyebileceği ek süreler sınırsız değildir

M.16/3, farklı hat açıklığına sahip hatlar, deniz veya iç su taşıması, demiryolu bağlantısı bulunmayan yerde karayolu aşaması ve olağan dışı trafik veya işletme güçlükleri için belirli ek sürelerin öngörülebilmesini düzenler. Bunlar genel taşıma şartlarında yer almalıdır. Her bekleme için sonradan istenen sınırsız ek gün, bu fıkranın kendiliğinden sonucu değildir.

Ek sürenin hangi koşula dayandığı ve ilgili genel şartın sözleşmeye dahil olup olmadığı kontrol edilir. Güzergâhta hat açıklığı değişikliği bulunması ile herhangi bir terminalde olağan operasyon beklemesi aynı olgu değildir. Teknik ve işletmesel durum doğru tanımlanmalıdır. Ek sürenin bütün güzergâha birden uygulanması yerine hangi aşamayı karşıladığı gösterilmelidir.

Genel şartın farklı sürümleri varsa taşıma sözleşmesinde geçerli olan sürüm belirlenir. Sonradan yayımlanan tarife veya genel şart, önceki sözleşmenin süresini otomatik olarak değiştirmez. Ek süre iddiası, ilgili belge ve tarih kaydıyla birlikte sunulmalıdır. Böylece süre anlaşması, genel şarttaki ek süre ve gerçek duruş aynı başlık altında mükerrer eklenmez.

Süre ne zaman başlar ve hangi günlerde durur?

CIM m.16/4, sürenin malların teslim alınmasından sonra işlemeye başlayacağını düzenler. Teslim alma kaydı bu nedenle temel delildir. Sevk rezervasyonunun oluşturulması, faturanın kesilmesi veya vagonun tesise gelmesi her durumda malın taşıyıcı tarafından alınmasıyla aynı olay değildir. CIM taşıma belgesi ve teslim alma kaydı bu başlangıcın doğrulanmasında önem taşır.

Aynı fıkra, taşıyıcının kusuruna bağlanamayan duruş süresi kadar uzama öngörür. Bu duruşun nedeni ve süresi belgelenmelidir. Gümrükte beklenmiş olması tek başına taşıyıcının hiçbir kusuru bulunmadığını kanıtlamaz. Eksik belgenin kimden kaynaklandığı, doğru belgenin ne zaman ulaştığı ve sonraki işlemin neden geciktiği araştırılır. Gümrük belgelerine ilişkin CIM m.15 sorumluluğu bu ayrımı ayrıca açıklar.

M.16/4 ayrıca pazar günlerinde ve kanuni tatillerde sürenin durmasını düzenler. Her cumartesinin otomatik olarak aynı kapsamda olduğu yazılı değildir. Kullanılan tatil takvimi ilgili hukuki ve coğrafi bağlamda belirlenmelidir. Hesapta hangi günün neden durma günü kabul edildiği gösterilir; yalnız hafta sonu toplamı eklemek, hükmü doğru uygulamak için yeterli değildir.

Gecikme ile gecikmeden doğan zarar ayrı ispatlanır

CIM m.33/1, taşıma süresinin aşılması nedeniyle zarar oluştuğunun ispatını arar. Bu zarar, mallardaki hasarı da içerebilir. Sadece gecikme saatinin gösterilmesi, tazminatın miktarını kendiliğinden belirlemez. Hangi kaybın sürenin aşılmasından doğduğu, tutarı ve ilgili belgeleri açıklanmalıdır. Önceki bir üretim sorunu veya başka tedarikçinin aksaması aynı taşımanın zararı gibi yazılmamalıdır.

Zarar dosyasında bekleme gideri, ek işlem maliyeti ve diğer ekonomik kayıplar ayrı kalemler hâlinde gösterilebilir. Her kalem ilgili yük ve gecikme dönemiyle ilişkilendirilir. Satış müşterisine ödenen bir tutar ileri sürülüyorsa bu ödemenin dayanağı, gerçekten yapılmış olması ve taşıma gecikmesiyle bağlantısı açıklanmalıdır. Üçüncü kişinin talep ettiği her tutarın taşıyıcıya aynen geçeceği yönünde genel sonuç kurulamaz.

Taşımanın gecikmesiyle satış sözleşmesindeki ihlal aynı belgeleri kullanabilir; ancak sorumluluk şartları farklıdır. Satıştaki cezai kayıt veya teslim garantisi taşıyıcı tarafından ayrıca üstlenilmediyse, sadece satış sözleşmesinde bulunması CIM hesabını sınırsız genişletmez. Talep edilen zararın doğru hukuki ilişkiye yerleştirilmesi gerekir. Aynı ekonomik kayıp farklı isimlerle iki kez hesaplanmamalıdır.

Dört kat taşıma ücreti bir üst sınırdır

M.33/1’deki dört kat sınırı, ispatlanan gecikme zararı için azami tutardır. Zarar daha düşükse, sırf üst sınır yüksek olduğu için farkın da ödeneceği söylenemez. Zararın hiç gösterilmediği dosyada otomatik dört kat ödeme sonucu kurulamaz. Taşıma ücretinin hangi sözleşme ve yük kısmına ait olduğu da doğru belirlenmelidir.

Navlun faturasında taşıma ücreti, gümrük vergisi, depolama ve başka hizmetler birlikte gösterilmiş olabilir. Dört kat hesabında kullanılan tabanın ne olduğu açıklanmalıdır. Faturanın bütün toplamının hiçbir ayrım yapılmadan taşıma ücreti sayılması hatalı olabilir. Her ücret kaleminin hukuki niteliği ve sözleşmesel karşılığı incelenir. Hesap cetveli yalnız tek bir toplam rakamdan oluşmamalıdır.

CIM m.35’teki teslimde özel menfaat beyanı ve m.36’daki ağır davranış koşulları, genel sınırdan farklı sonuçlar doğurabilir. Bunların gerçekleştiği ayrıca gösterilmelidir. Her gecikme kasıt veya zararın muhtemel olduğunu bilerek pervasız davranma anlamına gelmez. Sorumluluk sınırının kaybı için sıradan hata iddiasından daha belirli kanuni koşullar aranır.

Mal tamamen kaybolmuşsa gecikme tazminatı ayrıca eklenir mi?

CIM m.33/2, malların tamamen kaybında m.30’a göre ödenecek tazminata ek olarak gecikme tazminatı ödenmeyeceğini düzenler. Aynı tam kaybın hem mal bedeli hem ayrıca süresiz gecikme adıyla tekrar hesaplanması doğru değildir. Önce olayın tam kayıp mı, kısmi kayıp mı, yoksa geç teslim mi olduğu belirlenmelidir.

Kısmi kayıpta m.33/3, gecikme tazminatının kaybolmamış sevkiyat bölümüne ait taşıma ücretinin dört katını aşamayacağını belirtir. Bu nedenle tüm sevkiyat ücretini hiçbir bölümleme yapılmadan taban almak doğru olmayabilir. Kayıp miktar, sağlam kalan miktar ve ilgili ücret dağılımı belgelerle açıklanır. Satış bedelinin miktar oranı ile taşıma ücretinin dağılımı aynı yöntem olmak zorunda değildir; kullanılan hesap gerekçelendirilmelidir.

Gecikmeden kaynaklanmayan mal hasarında m.33/4, uygun koşullarda m.32 hasar tazminatına ayrıca gecikme tazminatı eklenmesini kabul eder. Bununla birlikte m.33/5, m.30, 32 ve 33/1 kapsamında toplamın tam kayıp hâlindeki tazminatı aşmamasını düzenler. Bu birikme sınırı ayrıca kontrol edilmelidir. Her başlığın tek başına azami tutarını toplayarak toplam talep oluşturmak hükmü doğru yansıtmaz.

Özel süre anlaşması varsa farklı tazminat düzeni

M.33/6, m.16/1’e göre taşıma süresi anlaşmayla belirlenmişse farklı tazminat biçimlerinin de kararlaştırılabileceğini düzenler. Ancak m.16/2–4’teki sürenin de aşılması durumunda hak sahibi, anlaşmadaki tazminatı veya m.33/1–5’teki düzeni seçebilir. Seçim şartları ve iki hesabın kapsamı ayrı gösterilmelidir.

Bu hüküm, taşıyıcının her genel şartla gecikme sorumluluğunu sınırsız biçimde kaldırabileceği anlamına gelmez. Anlaşılmış taşıma süresi, ona bağlı tazminat düzeni ve CIM m.5’in emredici çerçevesi birlikte incelenir. Sözleşmede yalnız tahmini tarih bulunması, m.33/6’daki özel anlaşmanın otomatik olarak kurulduğunu göstermez. Metnin gerçek kapsamı belirlenmelidir.

Hakları koruyan başvuru ve süre kontrolü

CIM m.47/2-c, taşıma süresinin aşılmasına dayanan hakların, malların kabulünden itibaren en geç altmış gün içinde m.45/1’de gösterilen taşıyıcılardan birine ileri sürülmesini düzenler. Bu süre, m.48’deki genel zamanaşımıyla aynı şey değildir. Sadece uzun zamanaşımı süresi henüz dolmadı düşüncesiyle altmış günlük hak koruma adımı atlanmamalıdır.

Başvuru dosyasında kabul tarihi, sürenin hesabı ve ilgili taşıyıcıya yapılan açıklama saklanır. Talep gecikme iddiasını açıkça göstermelidir. Sadece başka bir kalite sorununa ilişkin yazışmanın, her durumda gecikme hakkını da koruduğu varsayılmamalıdır. Somut başvurunun içeriği ve muhatabı ilgili maddelerle birlikte değerlendirilir.

Süre ve zarar hesabı için kontrol tablosu

Sık sorulan sorular

Geciken her yük için dört kat navlun ödenir mi?

Hayır. M.33/1 zararın ispatını arar. Dört kat taşıma ücreti kural olarak üst sınırdır, otomatik ceza değildir.

Tam vagon için varsayılan süre nasıl hesaplanır?

M.16/2-a’ya göre on iki saat sevk süresine her dört yüz kilometre veya kesri için yirmi dört saat eklenir. Diğer süre hükümleri ayrıca uygulanır.

Parça yükte aynı dört yüz kilometre dilimi mi kullanılır?

Hayır. M.16/2-b yirmi dört saat sevk süresi ve her iki yüz kilometre veya kesri için yirmi dört saat öngörür.

Pazar günleri süreye dahil midir?

M.16/4, pazar ve kanuni tatillerde sürenin durmasını düzenler. Her cumartesi otomatik olarak aynı kategoriye girmez.

Gümrükte geçen her süre otomatik olarak eklenir mi?

Taşıyıcının kusuruna yüklenemeyen duruş süresi incelenir. Belge sorununun kaynağı ve gerçek bekleme dönemi ayrıca gösterilmelidir.

Mal tamamen kayıpsa gecikme de ayrıca istenir mi?

M.33/2, tam kayıp tazminatına ek gecikme tazminatını dışlar. Olayın ve talep kalemlerinin niteliği doğru ayrılmalıdır.

Kısmi kayıpta dört kat hesabı hangi bölümden yapılır?

M.33/3, kaybolmamış sevkiyat bölümüne ait taşıma ücretini esas alır. Ücret dağılımı gerekçeli biçimde gösterilmelidir.

Özel süre ve tazminat anlaşması yapılabilir mi?

M.16/1 ve 33/6’nın koşullarıyla mümkündür. Varsayılan süre de aşıldığında maddede belirtilen seçim hakkı ayrıca değerlendirilir.

Gecikme hakkı için altmış gün neyi ifade eder?

M.47/2-c, malların kabulünden itibaren altmış gün içinde ilgili taşıyıcıya hakkın ileri sürülmesini düzenler. Bu, zamanaşımından ayrı bir kontroldür.

Satıcının alıcıya verdiği teslim tarihi taşıyıcıyı otomatik bağlar mı?

Hayır. Satış ve taşıma sözleşmeleri ayrı incelenir. Taşıyıcının gerçekten kabul ettiği süre belirlenmelidir.

Resmî kaynaklar ve kapsam notu

Temel hükümler CIM m.16 ve 33; bağlantılı hükümler m.5, 23, 30, 32, 35–36 ve 47–48’dir. OTIF’in yayımladığı CIM B eki ve resmî metin ve yürürlük sayfası üzerinden kontrol yapılmıştır. Kaynak kontrolü: 29 Eylül 2026. Bu içerik belirli bir güzergâhın güncel sefer tarifesi veya teslim garantisi değildir; sözleşme ve gerçek taşıma kayıtları somut dosyada birlikte incelenmelidir.