CIM Taşıma Belgesi Nasıl Düzenlenir? Elektronik Belge ve İspat

CIM taşıma belgesi, uluslararası demiryolu yük taşıma sözleşmesini ve malların taşıyıcı tarafından teslim alındığını ispatlamak için düzenlenir; konşimento hükmünde değildir. CIM m.6/2 uyarınca belgenin hiç bulunmaması, düzensiz olması veya kaybolması sözleşmenin varlığını ve geçerliliğini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. M.6/9 elektronik düzenlemeye izin verir; kullanılan kayıt ve işleme yöntemi, özellikle ispat değeri yönünden işlevsel eşdeğerlik sağlamalıdır. Zorunlu bilgiler m.7’de, yanlış kayıt sorumluluğu m.8’de, inceleme ve delil etkisi m.11–12’de düzenlenmiştir.

Bu rehber, formun hangi bilgilerle doldurulacağını ve bir yük uyuşmazlığında belgeye ne ölçüde dayanılabileceğini açıklar. Taşıma belgesinin düzenlenmesi, gümrük beyannamesi verilmesi veya satış faturasının kesilmesi aynı işlem değildir. Aynı sevkiyat için hazırlansalar da belgelerin işlevleri farklıdır. Özellikle mühürlü vagon, gönderici yüklemesi ve elektronik kayıt kullanılan dosyalarda belgenin bütün bilgileri kesin olarak doğruladığı varsayılmamalıdır.

Belge hangi sözleşmeyi doğrular?

CIM m.6/1’e göre taşıyıcı, ücret karşılığında malları varış yerine götürüp orada alıcıya teslim etmeyi üstlenir. İkinci fıkra, bu sözleşmenin yeknesak modele uygun taşıma belgesiyle doğrulanmasını öngörür. Önce gerçekten bu yük taşıma sözleşmesinin mevcut olduğu ve CIM kapsamına girdiği belirlenir. Sadece dosyada CIM başlıklı bir form bulunması, uygulama alanına ilişkin bütün soruları ortadan kaldırmaz.

Uluslararası demiryolu yük taşımasında CIM’in kapsamı teslim alma ve teslim yerleri, tek sözleşmeli karma taşıma ve ilgili devlet bağlantılarını açıklar. Belge hazırlığında bu kapsamla tutarlı bir taşıma tanımı kullanılmalıdır. Ticari satışın alıcısı ile taşıma belgesinde gösterilen alıcı farklıysa, bunun nedeni ve ilgili temsil ilişkisi ayrıca açıklanır.

Bir taşıma organizasyonu içinde sözleşmesel taşıyıcı ve malları fiilen ilk teslim alan kişi farklı olabilir. M.7/1-c ve d bu iki bilginin ayrı gösterilmesini ister. Böylece malların fiziksel olarak verildiği işletme ile taşıma taahhüdünü üstlenen kişinin karıştırılması önlenir. Sadece tek bir şirket logosunun bulunması, bütün sıfatları açıklayan yeterli kayıt değildir.

Taşıma belgesi konşimento değildir

CIM m.6/5, belgenin konşimento etkisine sahip olmadığını açıkça düzenler. Bu nedenle deniz taşımasındaki bir belgenin hukuki özellikleri, aynı şekilde CIM taşıma belgesine aktarılmamalıdır. Belgenin el değiştirmesiyle mal üzerindeki bütün hakların veya mülkiyetin kendiliğinden devredildiği sonucu kurulamaz. Taşıma sözleşmesindeki tasarruf ve talimat hakları kendi hükümleriyle ayrıca incelenir.

Bankaya veya başka kişiye belge verilmesi, satıştaki ödeme ve güvence düzeni bakımından önem taşıyabilir. Ancak belgenin bu ticari işlemde kullanılması, m.6/5’in niteliğini değiştirmez. Satış sözleşmesindeki belge borcu için CISG m.34 kapsamında belge teslimi ayrı değerlendirilir. Taşıma belgesinin varlığı, satış belgesinin sözleşmeye uygun sunulduğu sonucunu tek başına vermez.

İmza ve göndericiye verilecek nüsha

M.6/3, taşıma belgesinin gönderici ve taşıyıcı tarafından imzalanmasını düzenler. İmzanın kaşe, muhasebe makinesi kaydı veya başka uygun yöntemle karşılanmasına da izin verir. Dolayısıyla her işlemde yalnız belirli bir elle atılmış imza biçiminin mümkün olduğu söylenemez. Kullanılan yöntemin ilgili belgeyi ve taraf işlemini nasıl doğruladığı açıklanmalıdır.

M.6/4 uyarınca taşıyıcı, malları teslim aldığını belgenin gönderici nüshasında uygun biçimde doğrular ve bu nüshayı göndericiye geri verir. Bu adım sadece dosya kopyası almak değildir; teslim alma kaydıyla ilişkilidir. Göndericinin elinde bulunan nüshanın taslak mı, taşıyıcı tarafından doğrulanmış belge mi olduğu kontrol edilmelidir. Tarih, yük kimliği ve kabul kaydı birbirini karşılamalıdır.

Birden fazla elektronik veya kâğıt kopya kullanılmışsa bunların hangi sürüm olduğu belirlenir. Sonradan düzeltilmiş nüsha ile ilk teslim alma kaydının farklı olması hâlinde değişiklik zinciri saklanır. Aynı belge numarası altında birbirine uymayan miktar veya alıcı bilgileri bulunması, uyuşmazlıkta ciddi ispat sorunu yaratır. Düzeltmenin kim tarafından ve hangi yetkiyle yapıldığı görünür olmalıdır.

Her sevkiyat ve vagon için belge düzeni

CIM m.6/6, her sevkiyat için taşıma belgesi düzenlenmesini ister. Gönderici ile taşıyıcı arasında aksi anlaşma yoksa bir belge birden fazla vagon yüküne ilişkin olamaz. Bu nedenle tek sözleşme, tek tren ve tek taşıma belgesi aynı kavram değildir. Bir tren içindeki bütün vagonların hiçbir ek anlaşma olmadan tek form altında değerlendirileceği varsayılmamalıdır.

Sevkiyatların birleştirilmesi veya ayrılması varsa belge numaralarıyla mal listeleri eşleştirilmelidir. Her vagonun yükü, miktarı ve taşıma ilişkisi anlaşılır olmalıdır. Kısmi sevk yapılmış fakat belgede toplam sipariş miktarı kalmışsa fiilî teslimin kapsamı tartışmalı hâle gelir. Ticari sipariş toplamı ile taşıyıcının o belge kapsamında aldığı gerçek yük ayrı kontrol edilir.

M.6/7, Avrupa Birliği gümrük alanında veya ortak transit usulünün uygulandığı alanda yapılan taşımalarda her sevkiyata m.7 şartlarını karşılayan belgenin eşlik etmesini düzenler. Bu kural, gümrük veya transit işlemlerinin tümünün yalnız bu belgeyle tamamlandığı anlamına gelmez. İlgili idari belgeler ve diğer zorunlu işlemler kendi hukuki dayanaklarıyla ayrıca değerlendirilmelidir.

CIM m.7/1’deki zorunlu bilgiler

Belgede düzenlenme yeri ve günü, göndericinin adı ve adresi, sözleşmesel taşıyıcının adı ve adresi, gerekiyorsa malların fiilen teslim edildiği diğer kişinin bilgileri bulunur. Malların teslim alındığı yer ve gün, teslim yeri ve alıcının adı ile adresi de ayrı kayıt alanlarıdır. Bu bilgiler yalnız iletişim için değil, sözleşmenin coğrafi ve kişisel kapsamı için önem taşır.

Malın niteliği ve ambalaj yöntemi yazılır. Tehlikeli malda RID’in öngördüğü tanımlama gerekir. Tam vagon olmayan sevkiyatlarda paket sayısı ve tanımlamaya yarayan özel işaret veya numaralar; tam vagon yükünde vagon numarası; kendi tekerlekleri üzerinde mal olarak taşınan demiryolu aracında araç numarası gösterilir. İntermodal birimlerde kategori, numara veya kimlik için gereken diğer özellikler eklenir.

Brüt kütle veya başka biçimde ifade edilen miktar ayrıca yazılmalıdır. Gümrük veya diğer idari makamlar için gereken ve belgeye eklenen ya da belirtilen makam veya kuruluşta taşıyıcının kullanımına hazır tutulan belgelerin ayrıntılı listesi bulunur. Alıcının ödeyeceği taşıma ve ilgili giderler veya bunların alıcıya ait olduğuna ilişkin kayıt da önemlidir. Son olarak taşımanın, aksi bir şart bulunsa bile CIM’e tabi olduğu belirtilir.

Duruma göre eklenmesi gereken kayıtlar

M.7/2, uygulanabildiği ölçüde ek bilgileri sayar. Ardışık taşıma varsa ve ilgili taşıyıcı bu kayda rıza göstermişse malları teslim edecek son taşıyıcı belirtilir. Göndericinin ödemeyi üstlendiği giderler, teslimde tahsil edilecek tutar, mal değeri beyanı ve teslimde özel menfaat tutarı ilgili alanlara yazılır. Bunlar aynı işlevi görmeyen ayrı kayıtlardır.

Kararlaştırılmış taşıma süresi ve güzergâh, birinci fıkradaki idari belgeler dışında taşıyıcıya verilen diğer belgeler ve göndericinin vagona taktığı mühürlerin sayı ve tanımı da duruma göre gösterilir. Mühür kaydı, taşıyıcının içerikteki her malı inceleyip doğruladığı anlamına gelmez. Mühürün kim tarafından takıldığı ve hangi aşamada kontrol edildiği ayrıca belirlenmelidir.

M.7/3, tarafların yararlı gördükleri başka bilgileri eklemelerine izin verir. Bu ek alan, emredici hükümlere aykırı kayıtların geçerli hâle geldiği anlamına gelmez. İlgili hükmün hukuki etkisi ayrıca incelenir. Teknik notlar açık, anlaşılır ve yükle bağlantılı olmalıdır; ilgisiz talimatların aynı belgeye eklenmesi esas kayıtların görünürlüğünü azaltmamalıdır.

Yanlış, eksik veya yanlış yere yazılmış bilgiden kim sorumludur?

CIM m.8/1, göndericinin yaptığı kayıtların düzensiz, yanlış, eksik veya ayrılmış yer dışında olması nedeniyle taşıyıcının uğradığı gider, kayıp ve zarardan göndericinin sorumluluğunu düzenler. RID’in gerektirdiği kayıtların yapılmaması da ayrıca belirtilir. Bu nedenle bilgi doğru olsa bile belgenin yanlış alanına yazılması her durumda önemsiz bir biçim hatası sayılmamalıdır. Sonuç, hatayla zarar arasındaki ilişki üzerinden incelenir.

M.8/2’ye göre taşıyıcı göndericinin talebiyle bilgileri belgeye yazmışsa, aksi ispatlanıncaya kadar bunu gönderici adına yaptığı kabul edilir. Dolayısıyla formu fiziksel olarak taşıyıcı çalışanının doldurması, her kaydın bütün sorumluluğunu otomatik olarak taşıyıcıya geçirmez. Bilginin kaynağı, verilen talep ve son kontrolün nasıl yapıldığı dosyada gösterilmelidir.

Taşımanın CIM’e tabi olduğuna ilişkin m.7/1-p kaydı yoksa m.8/3, bu eksiklik nedeniyle hak sahibinin uğradığı gider, kayıp ve zarardan taşıyıcının sorumluluğunu düzenler. Bu özel sonuç, belgenin kaybının sözleşmeyi geçersiz kılmasıyla karıştırılmamalıdır. Eksik kayıt, sözleşmenin varlığı ve eksiklikten doğan zarar üç ayrı sorudur.

Taşıyıcı yükü inceleyebilir mi?

CIM m.11/1, taşıyıcının taşıma şartlarına uyulup uyulmadığını ve sevkiyatın göndericinin belge kayıtlarına karşılık gelip gelmediğini her zaman inceleyebilmesini düzenler. İnceleme yükün içeriğini ilgilendiriyorsa mümkün olduğu ölçüde hak sahibinin huzurunda yapılır. Bu mümkün değilse, incelemenin yapıldığı devletin kuralları başka bir düzen getirmedikçe iki bağımsız tanık bulunması gerekir.

Yükün belgeye uymadığı veya şartlı kabul edilen mallara ilişkin koşulların karşılanmadığı anlaşılırsa m.11/2 uyarınca sonuç yükle giden nüshaya ve hâlen taşıyıcıdaysa gönderici nüshasına kaydedilir. İnceleme giderleri hemen ödenmemişse yük üzerine borçlandırılır. Bu düzen, inceleme sonucunun sadece şirket içi mesaj olarak kalmamasını gerektirir. Resmî taşıma kaydıyla bağlantı korunmalıdır.

Muayene sırasında belirlenen farklar somut yazılmalıdır. Belgeye uymuyor gibi genel kayıt yerine hangi paket sayısı, hangi kütle veya hangi mal tanımında farklılık bulunduğu gösterilir. Farkın miktarı ile taşıma belgesindeki karşılığı eşleştirilir. Böylece daha sonra ortaya çıkan hasarın ilk teslimdeki eksiklikten mi yoksa sonraki olaydan mı doğduğu daha sağlıklı incelenebilir.

Gönderici yüklediyse taşıyıcıdan kontrol istenebilir mi?

M.11/3, malları gönderici yüklediğinde onun mal ve ambalajın durumunu; paket sayılarını, işaretleri, numaraları ve brüt kütle veya diğer miktar kayıtlarını taşıyıcıya inceletme hakkını düzenler. Taşıyıcı ancak uygun inceleme imkânına sahipse bunu yapmak zorundadır. İnceleme giderinin ödenmesini isteyebilir ve sonucu taşıma belgesine yazar. Bu nedenle her mühürlü yükte içerik kontrolünün otomatik olarak yapılmış olduğu varsayılmamalıdır.

Gönderici talebinin kapsamı ile yapılan kontrolün kapsamı aynı olmayabilir. Sadece dış ambalajın gözle incelenmesi, içerikteki miktarın tartılarak doğrulanması anlamına gelmez. Hangi kontrol aracının kullanıldığı ve hangi bilginin teyit edildiği belirtilmelidir. Taşıyıcının uygun imkânı bulunmadığı durumda bunun kaydı, m.12/4’teki gerekçeli çekince incelemesinde de önem taşır.

Belgenin delil değeri yüklemeyi kimin yaptığına göre değişir

CIM m.12/1, belgenin sözleşmenin kurulması, şartları ve malların taşıyıcı tarafından alınması bakımından aksi ispatlanabilir delil niteliğini düzenler. Bu, belgenin bütün kayıtlarının hiçbir itiraz kabul etmeyen kesin gerçek olduğu anlamına gelmez. Belgenin hangi olgu için delil oluşturduğu ilgili fıkraya göre belirlenmelidir. Sözleşmenin varlığıyla yükün içerik ve ağırlığının doğruluğu aynı ispat başlığı değildir.

Taşıyıcı yükleme yapmışsa m.12/2 uyarınca belgedeki mal ve ambalaj durumu, bunlar belirtilmemişse teslim alma anındaki görünür iyi durum ve sayı, işaret, numara, brüt kütle veya miktar kayıtlarının doğruluğu bakımından delil etkisi doğar. Gönderici yüklediyse m.12/3, bu etkiyi taşıyıcının ilgili bilgileri incelemiş ve uyumlu sonucunu belgeye kaydetmiş olmasına bağlar. İki yükleme modelinin ispat sonucu aynı değildir.

Bu nedenle taşıma belgesinin imzalı olması tek başına gönderici tarafından mühürlenmiş yükün bütün içerik ve miktarının taşıyıcıca sayıldığını göstermez. İnceleme kaydının bulunup bulunmadığına bakılır. Tersine taşıyıcının gerçekten yaptığı ve belgelediği kontrol de yok sayılmamalıdır. İspat değerlendirmesi, belgenin metni ile fiilî yükleme ve inceleme sürecini birlikte ele almalıdır.

Gerekçeli çekince neyi değiştirir?

M.12/4, gerekçeli çekince bulunan durumda ilgili delil etkisinin doğmayacağını düzenler. Taşıyıcının yükün kayıtlarla uyumunu incelemek için uygun imkâna sahip olmaması çekince gerekçesi olabilir. Çekince, hangi bilginin doğrulanamadığını açıklamalıdır. Hiçbir somut açıklama içermeyen genel bir sorumsuzluk cümlesiyle, belirli kayıt için gösterilmiş gerçek inceleme engeli aynı değildir.

Çekincenin kapsamı bütün sözleşmeye sınırsız biçimde yayılmamalıdır. İçerik miktarının kontrol edilememesine ilişkin kayıt, taşıyıcının malı hiç teslim almadığı sonucunu kendiliğinden doğurmaz. Aynı şekilde dış ambalaj hasarına ilişkin çekince başka bir teknik konuda otomatik kanıt değildir. Her çekincenin hangi ispat iddiasını etkilediği ayrı açıklanmalıdır.

Elektronik CIM belgesinde işlevsel eşdeğerlik

CIM m.6/9, taşıma belgesi ve gönderici nüshasının okunabilir yazılı işaretlere dönüştürülebilen elektronik veri kaydı şeklinde düzenlenmesine izin verir. Kayıt ve işleme yöntemi, özellikle temsil edilen belgenin ispat değeri yönünden işlevsel olarak eşdeğer olmalıdır. Sadece herhangi bir dosyanın elektronik ortamda bulunması, bu ölçütün her durumda sağlandığı anlamına gelmez.

İşletmenin elektronik dosyasında belgenin içeriği, taraf işlemleri, teslim alma kaydı ve değişiklik geçmişi erişilebilir tutulmalıdır. Okunabilir dışa aktarım, ilgili sürüm ve işlem kimliği birlikte korunur. Sonradan hazırlanmış ekran görüntüsü ile olay anındaki veri kaydı aynı şey değildir. Bu öneriler, m.6/9’da tek tek zorunlu teknik standart olarak sayılmış şartlar değil, eşdeğerlik ve ispat işlevinin denetlenmesine yarayan kontrol başlıklarıdır.

Yoldaki malın satışı gibi satış uyuşmazlıklarında da taşıma belgesi tarih ve mal kimliği için kullanılabilir. Ancak elektronik CIM belgesinin satış işleminde delil olarak kullanılması, onu konşimentoya veya otomatik mülkiyet belgesine dönüştürmez. Aynı kaydın farklı sözleşmelerdeki hukuki işlevleri ayrı değerlendirilmelidir.

Sık sorulan sorular

CIM belgesi yoksa taşıma sözleşmesi geçersiz mi?

Hayır. M.6/2 belgenin yokluğu, düzensizliği veya kaybının sözleşmenin varlığı ve geçerliliğini etkilemeyeceğini düzenler.

CIM belgesi konşimento gibi mi işlem görür?

M.6/5 açıkça konşimento etkisi bulunmadığını belirtir. Belgenin el değiştirmesiyle ilgili haklar ayrıca incelenir.

Elektronik belge düzenlenebilir mi?

Evet. M.6/9, okunabilir yazılı işaretlere dönüştürülebilen ve özellikle ispat yönünden işlevsel eşdeğerlik sağlayan elektronik kayıt düzenine izin verir.

Her tren için tek belge yeterli mi?

Her sevkiyat için belge düzenlenir. M.6/6 uyarınca aksi anlaşma yoksa bir belge birden fazla vagon yükünü kapsayamaz.

Formu taşıyıcı doldurduysa bütün yanlışlıklardan o mu sorumlu?

M.8/2, göndericinin talebiyle yapılan kayıtların aksi ispatlanana kadar gönderici adına yapıldığını kabul eder. Bilginin kaynağı ayrıca incelenir.

Taşıyıcı yükü açıp inceleyebilir mi?

M.11’in koşulları uygulanır. İçerik incelemesi mümkünse hak sahibinin huzurunda, aksi hâlde ilgili yerel kurallar saklı kalmak üzere iki bağımsız tanıkla yapılır.

Göndericinin yüklediği malların ağırlığı her zaman doğrulanmış sayılır mı?

Hayır. M.12/3, ilgili delil etkisini taşıyıcının inceleme yapıp uyumlu sonucu belgeye kaydetmesine bağlar.

Gerekçeli çekince belgedeki her bilgiyi hükümsüz kılar mı?

Çekincenin hangi bilgiye ve inceleme engeline ilişkin olduğu belirlenir. Sonuç bütün sözleşmeye sınırsız olarak yayılmamalıdır.

Mühür numarası malın içeriğinin kesin kontrol edildiğini gösterir mi?

Tek başına göstermez. Mühür kaydı, yükleme ve incelemenin kapsamından ayrı değerlendirilir.

CIM kaydının belgeye yazılmaması ne sonuç doğurur?

M.8/3, m.7/1-p kaydının eksikliğinden hak sahibinin uğradığı gider, kayıp ve zarar bakımından taşıyıcının sorumluluğunu düzenler.

Resmî kaynak ve kapsam

Temel dayanaklar CIM m.6–8 ve 11–12’dir. OTIF’in yayımladığı CIM B eki metni ve COTIF metin ve yürürlük sayfası üzerinden kontrol yapılmıştır. Kaynak kontrolü: 29 Eylül 2026. Somut belge sürümü, imza veya eşdeğer yöntem, yükleme ve inceleme kayıtları dosyaya özgü değerlendirilmelidir.