Emir Değiştirme veya İptal Etme Ne Zaman Piyasa Manipülasyonu Olur? | Yönetmelik m.9/1 (2027)
Kısa ve net cevap: Enerji veya çevre piyasasında bir teklifin değiştirilmesi ya da iptal edilmesi tek başına manipülasyon değildir. Ancak Yönetmelik m.9/1 uyarınca değişiklik veya iptal; arz, talep ya da fiyat hakkında yanlış/yanıltıcı işaret vermek, fiyatı yapay seviyeye taşımak, bir tertip veya aldatıcı/hileli yolun parçası olmak ya da piyasa/piyasa kurallarını kötüye kullanmak amacı veya etkisi taşıyorsa piyasa manipülasyonu kapsamında değerlendirilebilir. Hüküm bu davranışlara girişimi de kapsar.
- Emir değişikliği ve iptalin hukuki dayanağı
- Her iptal neden manipülasyon değildir?
- Yanlış/yanıltıcı işaret yaratan iptal
- Yapay fiyat amaçlı değişiklik
- Tertip veya hileli yol içinde iptal
- Piyasa kuralını kötüye kullanma
- Yüksek iptal oranı
- Kısa emir ömrü
- Algoritmik iptaller
- m.8 iç bilgi yasağından farkı
- Gözetim ve yaptırım
- Sık sorulan sorular
Yürürlük tarihi ve resmî kaynak
Enerji Piyasalarında ve Çevresel Piyasalarda Şeffaflığa ve Piyasa Bozucu Davranışlara İlişkin Yönetmelik 14 Şubat 2026 tarihli ve 33168 sayılı Resmî Gazete’de yayımlandı. 23 Mayıs 2026 değişikliğiyle yürürlük tarihi 1 Ocak 2027 oldu. m.9 kapsamındaki teklif/işlem değişikliği ve iptal davranışları bu tarihten itibaren yeni piyasa manipülasyonu rejimi çerçevesinde değerlendirilecektir.
Resmî metin için 14 Şubat 2026 tarihli Resmî Gazete, EPDK kaynağı için EPDK Yönetmelik sayfası ve yürürlük değişikliği için 23 Mayıs 2026 tarihli Resmî Gazete esas alınmalıdır.
Yönetmelik neden değişiklik ve iptali açıkça sayar?
Piyasa görünümü yalnız gerçekleşen işlemlerden oluşmaz. Açık teklifler de diğer katılımcılara arz, talep ve olası fiyat seviyesi hakkında bilgi verir. Bu nedenle bir teklifin piyasaya konulması, kısa süre sonra değiştirilmesi veya iptal edilmesi piyasa algısını etkileyebilir. Yönetmelik bu etkiyi dikkate alarak değişiklik ve iptali manipülasyon fiilleri arasında açıkça saymıştır.
Bu yaklaşım, “işlem gerçekleşmediği için piyasa etkisi yoktur” savunmasını otomatik olarak geçersiz kılar. Manipülasyon için bazı bentlerde yanlış/yanıltıcı işaret verme ihtimali veya yapay fiyat ihtimali yeterli olabilir. Ayrıca m.9/1 fiillere girişimi de kapsar.
Her emir iptali manipülasyon mudur?
Hayır. Enerji ve çevre piyasalarında tekliflerin ekonomik, teknik veya risk yönetimi nedenleriyle değiştirilmesi ya da iptal edilmesi normaldir. Üretim tahmini, tüketim ihtiyacı, kapasite, piyasa fiyatı, risk limiti veya teknik hata değişebilir. Yönetmelik değişiklik veya iptali tek başına yasaklamaz.
Manipülasyon değerlendirmesi m.9/1’in bentlerindeki unsurlara bağlıdır. İptal davranışı yanlış/yanıltıcı işaret veriyor mu, fiyatı yapay seviyeye taşıyor mu, tertip/hileli yolun parçası mı veya piyasa kurallarını aleyhe kötüye kullanıyor mu soruları ayrı ayrı incelenir.
Yanlış veya yanıltıcı işaret yaratan iptal
m.9/1-a, arz, talep veya fiyat hakkında yanlış/yanıltıcı işaret veren veya verebilecek değişiklik/iptalleri kapsar. Gerçek işlem amacı olmadan büyük miktarlı teklifin piyasaya konulması ve diğer katılımcılarda belirli algı oluşturduktan sonra hızla iptal edilmesi somut olayda bu bent bakımından incelenebilir.
Ancak emir büyüklüğü veya kısa ömür tek başına ihlal değildir. Portföy ihtiyacı, piyasa koşullarındaki gerçek değişim veya otomatik risk kontrolü emrin geri çekilmesini açıklayabilir. Şirket gerekçeyi sistem kaydıyla göstermelidir.
Fiyatı yapay seviyeye taşıyan değişiklik veya iptal
m.9/1-b, tek başına veya diğer kişilerle işbirliği içinde fiyatı yapay seviyeye getiren veya getirebilecek davranışları düzenler. Bir teklifin fiyatı sistematik biçimde değiştirilerek fiyat oluşumu gerçek ekonomik koşullardan uzaklaştırılıyorsa, m.9/1-b bakımından değerlendirme yapılabilir.
Bu noktada Yönetmeliğin “haklı gerekçe” ve “genel kabul görmüş piyasa uygulamaları” ölçütleri önemlidir. Şirket değişikliğin maliyet, kapasite, risk veya portföy gereği olduğunu işlem anındaki objektif kayıtlarla gösterebilmelidir. Konunun ayrıntısı m.9/1-b gerekçe rehberimizde yer alır; audit sırasında bu sayfadaki “meşru sebep” terminolojisi mevzuattaki “haklı gerekçe” lafzına dönüştürülecektir.
Tertip veya aldatıcı-hileli yol içinde iptal
m.9/1-c, yanlış/yanıltıcı işaret verecek şekilde bir tertip kurmak veya aldatıcı/hileli başka yolla teklif/işlem değişikliği ve iptalini de kapsar. Birden fazla hesapta koordineli teklif oluşturup bunları belirli fiyat hareketini tetiklemek için aşamalı olarak geri çekmek gibi örüntüler somut olayda bu bent çerçevesinde incelenebilir.
Hukuki sonuç tek iptal kaydından değil, hesaplar arası ilişki, karar verici, emir zamanları, fiyat/miktar dizisi ve gerçek ekonomik pozisyon değişimi birlikte incelenerek belirlenir. Tertip ve hileli yöntemler için m.9/1-c rehberimize bakabilirsiniz.
Piyasa kuralını kötüye kullanarak iptal
m.9/1-ç, piyasanın veya piyasa kurallarının piyasa veya piyasa katılımcıları aleyhine kötüye kullanılmasını manipülasyon sayar. Teknik sistem çok sayıda iptale izin verse bile bu imkanın diğer katılımcılar aleyhine ve kuralın amacı dışında sistematik kullanımı somut olayda m.9/1-ç bakımından incelenebilir.
“Sistem kabul etti” savunması tek başına yeterli değildir. Şirket işlem stratejisinin piyasa kuralının amacıyla uyumunu ve gerçek ekonomik ihtiyacı göstermelidir. Ayrıntı için piyasa kurallarını kötüye kullanma rehberimize bakabilirsiniz.
Yüksek iptal oranı otomatik manipülasyon mudur?
Hayır. Yüksek iptal oranı gözetim açısından risk göstergesi olabilir, fakat tek başına hukukî sonuç yaratmaz. Özellikle hızlı ve likit piyasalarda meşru algoritmik stratejiler çok sayıda emir değişikliği üretebilir. Asıl mesele değişiklik/iptallerin m.9/1’deki manipülasyon unsurlarını taşıyıp taşımadığıdır.
Şirket alarm eşiği belirleyebilir: belirli zaman aralığında iptal oranı, emir ömrü, miktar, fiyat mesafesi ve gerçekleşen işlem oranı izlenebilir. Alarm sonrasında ekonomik gerekçe, algoritma kuralı ve piyasa etkisi birlikte incelenmelidir.
Kısa emir ömrü neden önemlidir?
Bir teklifin çok kısa süre piyasada kalması, gerçek işlem amacı olup olmadığına ilişkin gözetim göstergelerinden biri olabilir. Ancak tek başına kısa emir ömrü manipülasyon değildir. Piyasa volatilitesi, fiyat güncellemesi veya otomatik teklif mekanizması kısa süreli emirleri meşru olarak yaratabilir.
Uyum birimi kısa emir ömrünü yüksek miktar, piyasadan uzak fiyat, tekrar eden iptal/yeniden giriş ve diğer hesaplarla zaman korelasyonuyla birlikte analiz etmelidir. Davranış örüntüsü tek metrikten daha değerlidir.
Algoritmik emir iptalleri nasıl kontrol edilir?
Algoritmanın otomatik iptal üretmesi sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Şirket algoritmanın hangi koşulda emri değiştirdiğini veya iptal ettiğini bilmeli; parametreleri piyasa bozucu davranış riskine karşı test etmelidir. Aşırı iptal üreten model için limit ve kill-switch mekanizması kurulabilir.
Algoritma sürüm değişiklikleri, parametreleri, kullanıcı müdahaleleri ve test sonuçları saklanmalıdır. m.10/e’deki piyasa bozucu davranışları engellemeye yönelik tedbir yükümlülüğü otomatik işlem sistemlerini de kapsayacak biçimde uygulanmalıdır.
Teknik hata nedeniyle iptal nasıl ispatlanır?
Teknik hata gerçekten mevcutsa olay zamanında sistem kaydı, hata kodu, destek kaydı ve düzeltme adımı oluşturulmalıdır. Denetim başladıktan sonra genel “sistem hatasıydı” açıklaması, somut teknik log olmadan yeterli olmayabilir.
Şirket ticaret sistemi ile IT olay yönetimini ilişkilendirmeli; büyük veya olağandışı iptal olaylarında teknik incident numarası otomatik olarak emir kaydına bağlanmalıdır.
m.8 dâhilî bilgi sonrası emir iptalinden farkı
m.8/1-a, kamuya açıklanmamış fiyat etkili dâhilî bilgi kullanılarak mevcut teklif veya işlemin değiştirilmesi ya da iptal edilmesini yasaklar. m.9 ise piyasa manipülasyonu davranışına odaklanır. Bir emir iptali dâhilî bilgi olmadan da m.9 kapsamında manipülatif olabilir; dâhilî bilgi kullanılırsa m.8 ayrıca gündeme gelir.
Dâhilî bilgi sonrası emir değişikliği için m.8/1-a rehberimizi inceleyebilirsiniz.
Piyasa işletmecisi hangi verileri izler?
m.11, piyasa işletmecilerine yasak teklif ve işlemleri tespit etmek üzere gözetim birimi ve sistemi kurma görevi verir. Teklifin ilk veriliş zamanı, fiyat/miktar değişiklikleri, iptal zamanı, kullanıcı, hesap ve eşleşen işlemler teknik gözetimde değerlendirilebilir.
m.11/2 piyasa işletmecisine katılımcılardan doğrudan bilgi-belge isteme, m.11/3 şüpheli durumları EPDK’ya gecikmeksizin bildirme yetki/yükümlülükleri verir.
Şirketin kendi bildirim yükümlülüğü
m.10/c, piyasa bozucu davranışa ilişkin bilgi veya şüpheyi gerektirecek husus bulunması halinde piyasa katılımcısının EPDK ve ilgili piyasa işletmecisini ivedilikle bilgilendirmesini zorunlu kılar. İç gözetim sistemi olağandışı iptal örüntüsü tespit ederse, olayın m.9 riski hızla incelenmelidir.
Şirket yalnız dış gözetimin yakalamasını beklememelidir. Trader ve yöneticiler de şüpheli davranışı uyum birimine bildirecek dahili kanal kullanmalıdır.
İdarî yaptırım ve girişim
m.13/1-ç ve d, m.9 manipülasyonu için piyasa katılımcısı ve gerçek kişi bakımından ayrı idarî para cezası üst sınırları düzenler. Üst sınırlar her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir. m.13/3, ihlal edici fiilin girişim aşamasında kalması halinde ilgili tutarların yarısına kadar ceza uygulanabileceğini belirtir.
m.13/2 menfaat veya zarar varsa iki kat alt sınırını; m.13/4 ise ağırlık, süre, kusur, piyasa etkisi, tekerrür, net satış hasılatı ve EPDK ile işbirliği kriterlerini düzenler.
Şirketler için değişiklik/iptal kontrol listesi
- Her teklifin ilk, değişiklik ve iptal zamanlarını saklayın.
- Fiyat ve miktar değişiklik geçmişini versiyonlu tutun.
- Yüksek iptal oranı için alarm eşikleri belirleyin.
- Kısa emir ömrünü diğer risk göstergeleriyle birlikte analiz edin.
- Algoritma iptal mantığını önceden test edin.
- Teknik hata iptallerini incident kaydıyla belgeleyin.
- Meşru portföy/risk gerekçesini işlem anında kaydedin.
- Bağlantılı hesap ve eş zamanlı iptalleri izleyin.
- Şüphe oluşursa m.10/c bildirimini ivedilikle değerlendirin.
- Dâhilî bilgi erişimi varsa m.8 kontrolünü ayrıca uygulayın.
Sık Sorulan Sorular
Her emir iptali manipülasyon mu?
Hayır. m.9/1’deki manipülasyon unsurları ve somut ekonomik gerekçe incelenir.
İşlem gerçekleşmeden emir iptali nedeniyle yaptırım olabilir mi?
Evet. Teklif davranışı ve girişim m.9 kapsamında olabilir.
Yüksek iptal oranı tek başına yeterli mi?
Hayır. Risk göstergesidir; diğer davranış ve gerekçelerle birlikte değerlendirilir.
Algoritmik iptal otomatik olarak serbest mi?
Hayır. Algoritmanın çıktısı m.9 ve m.10/e kapsamında gözetilmelidir.
Teknik hata varsa nasıl ispatlanır?
Zaman damgalı sistem ve incident kayıtlarıyla.
Dâhilî bilgiyle emri iptal etmek hangi madde?
m.8/1-a ayrıca uygulanır; m.9 manipülasyon unsurları varsa iki rejim birlikte değerlendirilebilir.
Piyasa işletmecisi iptal verilerini inceleyebilir mi?
Evet. m.11 piyasa gözetim sistemi ve bilgi-belge isteme yetkisini düzenler.
Şirket kendi şüpheli iptalini bildirmek zorunda mı?
m.10/c koşulları oluşuyorsa EPDK ve ilgili piyasa işletmecisine ivedilikle bildirim gerekir.
Girişim cezası var mı?
Evet. m.13/3 m.9 girişimleri için yarıya kadar ceza düzenler.
Yönetmelik ne zaman yürürlüğe girer?
1 Ocak 2027 tarihinde.
Sonuç
Teklif veya işlem değişikliği ve iptali piyasanın normal parçasıdır; ancak m.9/1’deki manipülasyon unsurlarıyla birleştiğinde idarî yaptırım riski doğurur. Şirketler yüksek iptal oranını otomatik suç kabul etmemeli, fakat emir ömrü, bağlantılı hesap, fiyat/miktar değişikliği, algoritma davranışı ve gerçek ekonomik gerekçeyi birlikte izleyen gözetim sistemi kurmalıdır. m.8 iç bilgi yasağı ile m.9 manipülasyon yasağı da ayrı kontroller olarak yürütülmelidir.
Yazar: Av. Halil Bakırcı
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
