İhtiyari Açık Artırmada Makine Bedeli Ödenmezse Satıcı Ne Yapabilir?

TBK m. 278’e göre artırma koşullarında başka bir ödeme düzeni kararlaştırılmamışsa ihale bedeli peşin ödenir. Bedel peşin olarak veya artırma koşullarına uygun biçimde ödenmezse satıcı satıştan hemen dönebilir. Bu kural, herkese açık ihtiyari artırmada işletme makinesini alan kişinin finansman bulmayı sonradan planlamasının satıcıyı belirsiz süre bekletmesini engeller.

Hemen dönme hakkı, hiç bildirim yapılmadan bütün işlemlerin kendiliğinden yok sayılması değildir. Satışın gerçekten kurulmuş olması, doğru bedel ve vadenin belirlenmesi, yapılan ödemelerin hesaplanması ve dönme iradesinin muhataba açıklanması gerekir. Özel satıcı, icra ihalesindeki kamu yaptırımlarını kendi satışına doğrudan taşıyamaz. Teminatın akıbeti ve zarar talebi, kendi kanuni ve sözleşmesel dayanaklarıyla ayrıca değerlendirilir.

Önce geçerli ihale ve alıcı belirlenir

TBK m. 275 uyarınca satıcı artırma koşullarında aksini açıklamamışsa herkese açık ihtiyari artırmada satış, artırmayı yönetenin en yüksek bedeli önerene ihale etmesiyle kurulur. Yalnız teklif listesi bulunması ile geçerli ihale açıklamasının yapılması aynı değildir. Bedel istemi bu kuruluş tespitine dayanır.

Alıcı şirketin unvanı, teklif veren temsilcinin yetkisi, makinenin lot ve seri bilgisi ile ihale bedeli tutanakta gösterilmelidir. Bir kişinin kendi adına teklif vermesiyle şirket adına yetkili temsil yapması farklı borçlulara işaret eder. Satıcı alacağı yanlış kişiden istememelidir.

Satıcı onayına ilişkin önceden açıklanmış koşul varsa onun gerçekleşip gerçekleşmediği incelenir. Henüz kurulmamış sözleşmede ödeme ihlali varmış gibi TBK m. 278 uygulanamaz. Buna karşılık kuruluş tamamlanmışken teslimin henüz yapılmaması, alıcının hiçbir ödeme borcu bulunmadığı anlamına gelmez.

Peşin ödeme kuralı nasıl uygulanır?

TBK m. 278 ilk fıkra peşin ödemeyi tamamlayıcı kural olarak düzenler. Artırma koşullarında farklı vade yoksa alıcı, tek taraflı olarak taksit veya ileri tarih seçemez. Banka kredisi başvurusunun devam etmesi, şirket içi ödeme onayının beklenmesi veya başka alacağın tahsil edilememesi bu kuralı kendiliğinden değiştirmez.

Peşin ödeme ile paranın elden nakit verilmesi aynı kavram değildir. Tarafların kabul ettiği ödeme yöntemi ve ilgili hukuki yükümlülükler dikkate alınır. Ödemenin hangi hesaba, hangi para birimiyle ve hangi açıklamayla yapılacağı açık olmalıdır. Satıcının ödeme kabul düzeniyle çelişen bir hesap talimatı ayrıca araştırılır.

Kanun bütün ihtiyari artırmalar için yedi veya on günlük sabit ödeme süresi koymaz. İcra satışlarından alınan gün sayısı özel satışa kopyalanamaz. Dosyada önce ilan edilmiş ödeme koşulu, yoksa m. 278’in peşin ödeme kuralı uygulanır.

Şartnamede farklı vade varsa önce bu düzen okunur

M. 278, artırma koşullarında aksinin kararlaştırılmasına izin verir. Bedelin belirli tarihte veya kabul edilmiş taksitlerle ödenmesi düzenlenmişse satıcı, henüz bu süre dolmadan sırf peşin ödeme yapılmadığı gerekçesiyle aynı maddeye dayanamaz. Satışın ödeme planı katılımcıya sunulan gerçek metinden belirlenir.

Şartnamenin teklif verildikten sonra değiştirilen sürümü önceki sözleşmenin koşullarını kendiliğinden oluşturmaz. İhale günü geçerli nüsha, ek ödeme talimatları ve varsa tarafların sonradan yaptığı anlaşma birlikte saklanmalıdır. Ödeme süresinin gerçekten uzatıldığı ileri sürülüyorsa bu açıklamanın yetkili kişiden geldiği gösterilir.

Birden çok lot için ayrı vadeler bulunuyorsa hepsi tek borç gibi değerlendirilmez. Bir lotun gecikmesi diğer lotun bedelini veya sözleşmesini otomatik olarak aynı sonuca bağlamaz. Toplu satış ve bölünebilir satış ayrımı, şartname ile ihale tutanağından belirlenir.

Şartnamede vade sonradan değiştirildiyse ilk ilan ile değişikliği kabul eden açıklama ayrı saklanır. Yalnız satıcının kendi kayıtlarında yeni tarih yazması veya alıcının tek taraflı ek süre istemesi, kabul edilmiş yeni vade yerine geçmez. TBK m. 278 bakımından ödeme ihlalinin belirlenebilmesi için bağlayıcı koşulların son hâli gösterilmelidir. Ödeme başka hesap veya para birimiyle kararlaştırılmışsa bu hususlar da aynı denetime dahildir. Böylece satıcı, henüz sona ermemiş kabul edilmiş bir ödeme süresine dayanarak hemen dönme yoluna başvurmaz.

Ödenmesi gereken bedelin kapsamı

İhale bedeli ile organizasyon ücreti, vergi, söküm ve taşıma giderleri aynı hukuki kalem değildir. Satıcı hangi tutarın mal bedeli, hangisinin ayrı hizmet veya masraf olduğunu göstermelidir. İhaleden sonra eklenen ve önceden kararlaştırılmamış ücretin ödenmemesi, mal bedelinin hiç ödenmediği şeklinde sunulamaz.

Teklifin vergi dahil veya hariç alındığı, şartnamede açıklanan ek kalemler ve makinenin teslim kapsamı birlikte okunur. Sökümün satıcıya ait olduğu satış ile alıcının sökerek teslim aldığı satışın hesapları farklıdır. Ödeme ihtilafında karşılaştırılan borç aynı ekonomik kapsamı taşımalıdır.

Satıcının düzenlediği tek fatura, her kalemin sözleşmede kabul edildiğini kendiliğinden kanıtlamaz. Fatura, şartname ve ihale sonucu arasında farklılık varsa sebebi açıklanır. Alıcının itirazı da hangi kaleme yöneldiği belirtilerek yapılmalıdır; tartışmasız borç ile ihtilaflı ek ücret ayrılmalıdır.

Banka talimatı ile gerçekleşmiş ödeme ayrılır

Ödeme incelemesinde transfer talimatı, paranın hesaptan çıkışı, alıcı hesaba geçişi ve varsa iade kaydı ayrı zamanlar gösterebilir. Tek bir ekran görüntüsü işlemin tamamını açıklamaz. Yanlış hesaba giden veya iade edilen tutar, sırf gönderildi denilerek kesin ödeme sayılmaz.

Hangi hesabın satıcı tarafından bildirildiği ve talimatın nasıl doğrulandığı da önemlidir. Üçüncü kişinin gönderdiği yeni hesap bilgisinin satıcıya ait olduğu varsayılmamalıdır. Ödeme belgesi hangi ihale borcunu kapatmak amacıyla düzenlendiğini göstermeli; başka satışa ait transfer aynı borca yazılmamalıdır.

Kısmi ödeme varsa ilk bedel, yatırılan tutar ve kalan bakiye açık hesaplanır. Satıcı tamamının ödenmediğini söylerken daha önce tahsil ettiği avansı gizleyemez. Alıcı da yalnız teminat dekontuyla ihale bedelinin tamamının ödendiğini ileri süremez. Belgeler gerçek tahsil durumunu birlikte gösterir. Birden fazla ödeme varsa her transferin tarihi, para birimi, açıklaması ve hangi lotun borcuna ilişkin olduğu ayrı satırda gösterilir.

Hemen dönme yetkisi neyi sağlar?

TBK m. 278 ikinci fıkra, bedelin peşin veya artırma koşullarına göre ödenmemesi hâlinde satıcıya hemen dönme hakkı verir. Satıcı bu özel hakkı kullandığında, sırf genel ek süre düzenini aynen tekrarlamak zorunda olduğu söylenemez. Ancak özel hükmün ödeme ihlali koşulları gerçekten bulunmalıdır.

Dönme, satıcının kullanacağı hukuki seçimdir. Hüküm satıcının mutlaka dönmesini emretmez; ödeme talebini sürdürmek ile dönmek farklı tercihlerdir. Tercih açık olmalı, karşı tarafa bir yandan sözleşmenin devam ettiği bir yandan kesin sona erdiği yönünde çelişkili açıklamalar gönderilmemelidir.

Kanundaki hemen sözcüğü satıcının hakkının niteliğini anlatır; dosyaya ayrıca icat edilmiş sabit bir günlük süre eklenmez. Hakkın kullanımı, dürüstlük ve tarafların sonraki davranışlarıyla birlikte değerlendirilir. Ödeme uzatımı kabul edilmişse önce bu yeni düzenin etkisi belirlenmelidir.

Dönme açıklamasında hangi bilgiler bulunur?

Dönme açıklaması ihale tarihi, makinenin kimliği, alıcı, ihale bedeli, ödeme koşulu ve yerine getirilmeyen yükümlülüğü göstermelidir. Satıştan dönüldüğü açıkça ifade edilir. Sadece ödeme yapılmasını rica eden hatırlatma yazısından aynı anda kesin dönme sonucu çıkarılmamalıdır.

Tacirler arasında TTK m. 18 üçüncü fıkra noter, taahhütlü mektup, telgraf veya güvenli elektronik imzalı kayıtlı elektronik posta yollarını sayar. Bildirimin içeriğiyle ulaşma kaydı birlikte korunmalıdır. İhale organizatörüne yazı gönderilmesi, her durumda alıcıya yapılmış bildirimle aynı değildir; muhatap ve temsil yetkisi incelenir.

Satıcının bedel, masraf veya zarar hakları hakkında yaptığı açıklama da belirsiz olmamalıdır. Bildirim, henüz hesaplanmamış bütün zararların kesin tutarda doğduğu iddiasına dönüştürülmez. Önce sona erdirilen ilişki ve geri verme düzeni belirlenir; parasal tasfiye gerçek kayıtlarla yapılır.

Katılım teminatı kendiliğinden cayma parası değildir

Artırmaya girişte alınan para, ihale bedelinin avansı, katılım güvencesi veya ayrı bir sözleşmesel teminat olabilir. Belgenin başlığında kapora yazması tek başına hukuki niteliği çözmez. Paranın hangi amaçla alındığı ve hangi koşulda tutulacağı incelenmelidir.

TBK m. 177, sözleşme yapılırken verilen parayı kural olarak cayma parası değil sözleşmenin yapıldığına kanıt sayar; aksine sözleşme veya yerel âdet yoksa esas alacaktan düşülür. Bu nedenle alıcı parayı bırakıp her durumda serbestçe vazgeçebileceğini varsayamaz. İhale öncesi katılım güvencesinin niteliği ayrıca belirlenir.

TBK m. 178’deki cayma parası için böyle bir düzenin kararlaştırılmış olması gerekir. Satıcı teminatı tutmak istediğinde dayanak hükmü göstermelidir. Özel artırmada yatırılan her güvence, icra ihalesinde olduğu gibi kanunen aynı biçimde kaybedilmiş sayılamaz.

Ceza koşulu ve kısmi ödemenin tutulması

Şartnamede bedel ödenmezse belirli tutarın ceza olarak kalacağı yazıyorsa TBK m. 179–182 kapsamında ceza koşulunun niteliği değerlendirilir. Ceza ile asıl borcun birlikte istenip istenemeyeceği, cezanın hangi ihlale bağlandığına göre belirlenir. Her ceza kaydı sınırsız ve her taleple birlikte uygulanır kabul edilemez.

TBK m. 181, dönme hâlinde ifa edilmiş kısmın alacaklıda kalmasını öngören sözleşmelere de ceza koşulu hükümlerini uygular. Bu nedenle satıcının kısmi ödemeyi sadece adı avans olduğu için her durumda tutabileceği söylenemez. Kaydın işlevi ve kanuni denetimi incelenir.

Tacirin ceza indirimi talebi bakımından TTK m. 22 ayrıca önem taşır. Ayrıntı ticari ceza koşulu rehberinde yer alır. Burada temel mesele, ödeme ihlalinin ardından hangi paranın hangi hukuki sebeple elde tutulduğunun açık hesaplanmasıdır.

Makine henüz teslim edilmemiş olsa da mülkiyet sorusu vardır

TBK m. 279, artırmada taşınır alan kişinin mülkiyeti ihale anında kazanmasını düzenler; isteğe bağlı özel artırmalarda ise genel hükümlere gönderme yapar. Bu ayrım, makinenin hâlen satıcının deposunda bulunmasının her hukuki sonucu tek başına belirlemediğini gösterir.

Ödeme yapılmadığında dönme hakkı bulunması, satıcıya istediği fiziksel müdahaleyi yapma yetkisi vermez. Makine alıcıya teslim edilmişse geri verme, zilyetlik ve mevcut hakların durumu hukuken çözülmelidir. Alıcının işletmesinden makineyi kendiliğinden söküp götürmek, m. 278’in açıkça verdiği bir uygulama yetkisi değildir.

Teslim tutanağı, makinenin yeri, seri numarası ve üçüncü kişiye devredilip devredilmediği kayıt altına alınır. Dönme açıklaması ile fiilî iade aynı tarih veya aynı işlem olmayabilir. Tasfiye hesabı, malın gerçekte kimde bulunduğunu ve hangi ödeme yapıldığını dikkate almalıdır.

Makine yeniden satılırsa fiyat farkı nasıl ele alınır?

İlk sözleşmenin durumu hukuken belirlenmeden aynı makine için çelişkili satış işlemleri yapılmamalıdır. Dönme sonrasında ikinci satış yapılmışsa gerçek ikinci bedel, satışın koşulları ve masrafları belgelenir. Satıcı hem makineyi elinde veya ikinci satış bedelini kasasında tutup hem ilk bedelin tamamını aynı kayıp için tekrar isteyemez.

Satıcının zarar hesabında TBK m. 236’nın koşulları ve genel sorumluluk hükümleri değerlendirilir. Dürüst yeniden satış, karşılaştırılabilir mal ve gerçek karşılık önem taşır. Makinenin sonradan değiştirilmiş teknik durumu veya ek hizmetler hesaba katılmadan iki fatura toplamını çıkarmak yeterli değildir.

Borsada kayıtlı veya piyasa fiyatı bulunan mal için özel soyut hesap yöntemi ayrıca düzenlenmiştir. Her ikinci el makinenin internet ilanı bulunması aynı nitelikte güvenilir piyasa fiyatı bulunduğunu kanıtlamaz. Talep edilen farkın kaynağı ve hesap yöntemi raporda açıkça gösterilmelidir.

Diğer zarar ve faiz kalemleri ayrı gösterilir

Başarısız ödeme yüzünden doğduğu ileri sürülen ek muhafaza, organizasyon veya taşıma gideri gerçek belgeyle ortaya konur. Satıcının her durumda yapacağı olağan artırma giderleri, ihlal nedeniyle sonradan doğan ek giderle aynı değildir. Tazminatın ihlalle bağlantısı ve kapsamı açıklanmalıdır.

Aynı masrafın hem teminattan karşılanıp hem ayrıca tam tutarla alıcıya yöneltilmesi önlenir. İkinci satış bedelinin içinde karşılanan kalemler de hesapta görünür olmalıdır. Dönme tasfiyesi, ceza koşulu ve gerçek zarar ayrı sütunlarla takip edilir.

Faiz için alacağın türü, muacceliyeti, başlangıcı ve uygulanacak güncel düzen belirlenir. TBK m. 278 bütün artırma alacaklarına uygulanacak sabit faiz oranı koymaz. Satış bedeli istemi ile dönme sonrası iade veya tazminat alacağının başlangıcını otomatik eşitlemek doğru değildir. Hesap dayanağı ayrıca gösterilmelidir.

İcra ihalesindeki yaptırımlar özel satışa taşınamaz

İcra müdürlüğü veya satış memurluğu tarafından yapılan cebri artırmalar İcra ve İflas Kanunu’nun özel düzenine tabidir. Sitedeki icra ihale bedelini yatırmamanın sonuçları bu ayrı rejimi açıklar. Oradaki kamu yaptırımı, özel satıcının ihtiyari artırmasında kendiliğinden doğmaz.

TBK m. 278 özel hukuk bakımından peşin ödeme ve dönme hakkını düzenler. Özel organizatörün şartnameye kamu cezası başlığı yazması, ona idari yaptırım uygulama yetkisi kazandırmaz. Sözleşmesel ceza kararlaştırılmışsa o kayıt kendi hukuki niteliğiyle denetlenir.

Kamu alacağı için yürütülen satışlar da ayrı mevzuata bağlıdır. 6183 kapsamında menkul satışı ile işletmenin gönüllü makine artırması birbirine karıştırılmamalıdır. İlk kontrol, satış dosyasının kim tarafından hangi hukuki yetkiyle yürütüldüğüdür.

Ödeme uyuşmazlığında dosyanın kurulması

Dosyada ilan ve şartname sürümü, katılım ve temsil kayıtları, teklif sırası, ihale tutanağı, ödeme planı, banka hareketleri ve dönme bildirimi bulunmalıdır. Makine teslim edilmişse teslim ve mevcut yer kaydı eklenir. Yeniden satış varsa ikinci işleme ait gerçek bedel ve giderler ayrı dosyalanır.

HMK m. 190 ve 194 uyarınca her iddia hangi belgeyle desteklendiği gösterilerek somutlaştırılır. Satıcı ödeme koşulunu ve ihlali; alıcı yaptığı ödeme veya kabul edilmiş uzatımı belgeye bağlar. Muhasebe ekranındaki bakiye, kuruluş ve şartname tartışmasını tek başına çözmez.

Ticari para veya tazminat davasında TTK m. 5/A kapsamındaki arabuluculuk şartı dikkate alınır. Ticari arabuluculuk sonrası dava rehberi bu aşamayı tamamlar. Başvurudaki miktar, teminatın akıbeti ve makinenin durumu birbiriyle tutarlı olmalıdır; satışın ekonomik sonucu iki kez tahsil edilecek biçimde kurulamaz.

Sık sorulan sorular

İhtiyari açık artırmada bedel ne zaman ödenir?

TBK m. 278 uyarınca artırma koşullarında aksi kararlaştırılmamışsa peşin ödenir. Alıcı tek taraflı taksit veya yeni vade belirleyemez. Önceden ilan edilmiş farklı ödeme düzeni varsa onun kapsamı ve geçerli sözleşme metni esas alınır.

Özel artırmada kanunen yedi günlük ödeme süresi var mı?

TBK m. 278 böyle genel bir gün sayısı koymaz. Şartnamedeki vade veya peşin ödeme kuralı uygulanır. İcra satışına ait ödeme süresi, sırf ihale adı kullanıldığı için özel satıcının ihtiyari artırmasına aktarılamaz.

Bedel ödenmezse satıcı satıştan dönebilir mi?

Evet. Bedel peşin veya artırma koşullarına uygun ödenmezse TBK m. 278 satıcıya hemen dönme hakkı tanır. Önce satışın kurulmuş olduğu ve doğru ödeme yükümlülüğünün ihlal edildiği belirlenir; dönme iradesi açıkça muhataba bildirilir.

Satıcı dönmek zorunda mı, bedeli isteyebilir mi?

M. 278 bir dönme yetkisi verir; satıcıya zorunlu dönme emretmez. Bedel talebini sürdürmek ve dönme hakkını kullanmak farklı hukuki tercihlerdir. Seçilen yol açık olmalı, aynı ilişki hakkında çelişkili ve mükerrer talepler kurulmamalıdır.

Teminatı bırakıp satın almaktan her zaman vazgeçilebilir mi?

Hayır. Teminatın veya bağlanma parasının verilmesi kendiliğinden cayma hakkı yaratmaz. TBK m. 177 ve 178 farklı kurumlar düzenler. Cayma parası veya başka serbest vazgeçme düzeninin gerçekten kararlaştırılmış olduğu gösterilmelidir.

Satıcı ödenen avansın tamamını otomatik tutabilir mi?

Her avans aynı hukuki sebebe dayanmaz. Dönmede ifa edilen kısmın alacaklıda kalacağına ilişkin kayıtlar TBK m. 181 uyarınca ceza koşulu hükümlerine tabidir. Tutulan tutarın dayanağı ve tasfiye hesabındaki yeri açıklanmalıdır.

Makine satıcıda duruyorsa mülkiyet kesin satıcıda mıdır?

Herkese açık ihtiyari taşınır artırmasında TBK m. 279 ihale anında mülkiyet kazanımını düzenler. Özel artırmaların genel hükümlere tabi olması ayrıca gözetilir. Fiziksel yer ile hukuki mülkiyet her durumda aynı ölçüt değildir.

Makine daha düşük bedelle satılırsa fark istenir mi?

Zarar talebi ilgili sorumluluk şartları ve TBK m. 236 çerçevesinde incelenir. Dürüst ikinci satış, gerçek bedel ve karşılaştırılabilir kapsam belgelenir. İlk bedelin tamamı ile ikinci bedel aynı kayıp için birlikte tahsil edilemez.

Özel satıcı icra ihalesindeki idari cezayı uygulayabilir mi?

Hayır. Cebri satıştaki kamu yaptırımları kendi kanuni yetki ve kapsamına tabidir. TBK m. 278 özel satıcıya idari ceza verme yetkisi tanımaz. Şartnamedeki özel ceza kaydı varsa sözleşmesel ceza koşulu olarak ayrıca değerlendirilir.

Ödeme uyuşmazlığında hangi belgeler birlikte tutulmalıdır?

Şartname, ihale tutanağı, temsil kaydı, ödeme planı, banka hareketleri, teminat belgesi ve dönme bildirimi birlikte tutulur. Teslim ve yeniden satış varsa onların kayıtları eklenir. Yalnız fatura veya yalnız banka talimatı bütün ilişkiyi açıklamaz.

Dosyanın hazırlanması ve büro iletişimi

Mersin’de işletme makinesi artırmalarında ödeme dosyası, ilan edilmiş koşul ile gerçek ihale ve tahsil kayıtlarını birleştirir. Mersin merkezli çalışma, İstanbul bağlantılı ticari taraflar ve Türkiye genelindeki uyuşmazlıklarda aynı TBK hükümlerini esas alır. Teminat, makinenin yeri ve seçilen hukuki talep birlikte değerlendirilir.

Resmî kaynaklar ve ilgili kanun maddeleri

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu — güncel resmî metin: m. 177–182, 236, 274–279.
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu — güncel resmî metin: m. 5/A, 18/3, 22.
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu — güncel resmî metin: m. 190, 194.

Kaynak kontrol tarihi: 24 Ekim 2026. İlgili hükümler yazıda belirtilen kapsam ve koşullarıyla ele alınmıştır.

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →