Kanun Yazılı Şekil Aramasa da İmza Şartı Bağlar mı? TBK 17

Kanun şekil şartı aramasa bile taraflar sözleşmeyi belirli şekilde yapmayı kararlaştırmışsa, o şekle uyulmadan yapılan sözleşme tarafları bağlamaz. TBK 17’nin birinci fıkrası bu sonucu açıkça düzenler. Taraflar sadece “yazılı şekil” üzerinde anlaşmış, bunun özelliklerini ayrıca belirlememişse yasal yazılı şekil hükümleri uygulanır. Bu nedenle şekil kaydı, her olayda yalnız sonradan ispat kolaylığı sağlayan bir ayrıntı değildir.

Öncelikle gerçekten bir şekil anlaşması bulunup bulunmadığı belirlenmelidir. Bir kişinin yazılı metin istemesi, tarafların karşılıklı olarak aynı zorunluluğu kabul etmesiyle aynı şey değildir. Sözleşmenin kurulması için imzalı metin şartının mı arandığı, yoksa kurulmuş anlaşmanın belgeye dökülmesinin mi planlandığı, gerçek açıklamalar ve belgeler üzerinden ayrılır.

TBK 17’de iradi şeklin kanuni temeli

TBK 12, kanunda aksi öngörülmedikçe sözleşmenin geçerliliğini şekle bağlamaz. TBK 17 ise tarafların bu serbest alan içinde kendileri için belirli bir şekil kararlaştırmasını düzenler. Böylece kanuni zorunluluk bulunmayan bir sözleşmede, tarafların kabul ettiği şekle uyulmaması hukuki sonuç doğurur. Başlangıç noktası kanuni serbesti, belirleyici ek unsur tarafların anlaşmasıdır.

Kanunda şekle bağlanmış sözleşmeyle tarafların şekil kararlaştırdığı sözleşme aynı kaynaktan doğmaz. İlkinde gereken usul doğrudan kanundadır; ikincisinde şekil anlaşmasının varlığı ve kapsamı saptanır. İradi şekil değerlendirmesi yapılmadan önce, işleme zaten uygulanması gereken özel bir kanuni şekil bulunup bulunmadığı kontrol edilmelidir.

Tarafların daha basit bir yöntem seçmesi, kanunun emredici şekil şartını kaldırmaz. Buna karşılık kanunun şekil aramadığı alanda TBK 17’nin sonucu göz ardı edilemez. “Kanunda yazılılık yok, imza gereksiz” cümlesi, tarafların geçerli biçimde kararlaştırdığı yazılı şekli hesaba katmadığında eksik bir açıklamadır.

Şekil anlaşması ile belge hazırlama planı

İnceleme, kullanılan ifadelerin gerçek işleviyle başlar. Sözleşmenin belirli bir belge tamamlanınca bağlayıcı olacağının kararlaştırılmasıyla, mevcut anlaşmanın daha sonra arşiv için yazılmasının istenmesi farklıdır. TBK 19 uyarınca sözleşmenin türü ve içeriği belirlenirken gerçek ve ortak irade esas alınır. Belgenin başlığı tek başına bu ayrımı çözmez.

Yazışmalarda geçen imza, onay, taslak, nihai metin ve kayıt ifadeleri bağlamıyla okunmalıdır. Her “imzaya sunulacak” açıklaması aynı sonucu doğurmaz. Hangi aşamada anlaşma bulunduğu ve imzanın hangi amaçla istendiği, bütün iletişim dizisinden belirlenir. Tek mesaj seçilip önceki veya sonraki açıklamalar yok sayılmamalıdır.

Şekil anlaşmasının kabulü için de tarafların iradeleri değerlendirilir. TBK 1 karşılıklı ve birbirine uygun açıklamaları esas alır. Sadece sözleşmeyi hazırlayan kişinin kendi içinde imzalı metin kullanmayı planlaması, karşı tarafın da bu şartı kabul ettiğini tek başına göstermez. Dışa yansıyan açıklamalar ile taraflar arasındaki uyuşma ortaya konulmalıdır.

“Tarafları bağlamaz” sonucu ne anlama gelir?

TBK 17, kararlaştırılan şekilde yapılmayan sözleşmenin tarafları bağlamayacağını söyler. Bu nedenle hüküm, yalnız tanık dinlenip dinlenemeyeceğini düzenleyen bir ispat kuralı olarak açıklanamaz. Önce şekil anlaşmasının varlığı ve gerçekleşmesi belirlenir; ardından sözleşmeden doğduğu ileri sürülen ifa talebinin dayanağı değerlendirilir.

İmza şartı üzerinde anlaşılmışsa, fiyat ve iş kapsamı konusunda görüş birliği bulunması tek başına bütün incelemeyi bitirmez. TBK 2 esaslı noktalarda uyuşmanın sözleşmenin kurulması bakımından önemini düzenlerken şekle ilişkin hükümleri saklı tutar. Tarafların içeriği müzakere etmiş olması, ayrıca kararlaştırılmış şeklin tamamlandığını kendiliğinden göstermez.

Buna karşılık şekil anlaşması bulunduğu ispatlanmadan, sırf imzalı metin yok diye her sözleşmenin bağlayıcılığı reddedilemez. TBK 12’deki şekil serbestisi başlangıç kuralıdır. Sonuç, gerçekten uygulanacak kanuni veya iradi şekle dayanmalıdır. İleri sürülen engelin kaynağı ve kapsamı açıkça gösterilmelidir.

Hangi işlemin şekle bağlandığı belirlenmeli

Taraflar belirli bir sözleşmeyi, bir çerçeve anlaşmayı veya o ilişki içindeki belirli işlemleri şekle bağlamış olabilir. Her biri için aynı kapsam kabul edilmez. Şekil kaydının ilk kuruluşu mu, sonraki siparişleri mi, değişiklikleri mi düzenlediği metinden çıkarılır. Bir işlem için kararlaştırılan şart, bağlantısı gösterilmeden diğer bütün ilişkilere genişletilmemelidir.

Çerçeve metin ile somut siparişin hukuki işlevleri ayrılır. İlk metnin imzalı olması, sonraki işlemlerin hangi yöntemle kurulacağını kendiliğinden açıklamaz. Sonraki işlem için ayrıca kabul veya imza gerektiği ileri sürülüyorsa ilgili hüküm gösterilmelidir. Sözleşme yapısının hangi aşamada neyi gerektirdiği belirlenmeden yalnız evrak sayısına bakılmaz.

Şeklin kapsamı kişi bakımından da açıktır. Hangi tarafların hangi açıklamalarının belirli biçimde yapılacağı ortaya konulur. Bir tarafın kendi kurum içi onay süreciyle karşı tarafa bildirilen sözleşme şartı aynı şey değildir. İç düzenleme, temsil yetkisi ve taraflar arasındaki şekil anlaşması ayrı dayanaklar üzerinden değerlendirilir.

Ayrıntı belirtilmeden yazılı şekil seçilirse

TBK 17’nin ikinci fıkrası doğrudan bir tamamlama kuralı getirir. Taraflar yalnız yazılı şekli kararlaştırmış, farklı bir belirleme yapmamışsa yasal yazılı şekle ilişkin hükümler uygulanır. Bu durumda yazılılıktan anlaşılması gereken unsurlar, sadece taraflardan birinin sonradan uygun gördüğü uygulamaya bırakılamaz. TBK 14 ve 15 birlikte okunmalıdır.

TBK 14, yazılı şekilde yapılması öngörülen sözleşmelerde borç altına girenlerin imzalarının bulunmasını arar. Bu nedenle metnin yazıcıdan çıkarılmış olması veya bir bilgisayar dosyasına kaydedilmesi, gereken imza unsurunu kendi başına tamamlamaz. Hangi kişinin hangi borç altına girdiği ve gerekli imzasının bulunup bulunmadığı ayrı tespit edilir.

Taraflar yazılı şeklin ayrıntılarını özel olarak kararlaştırmışsa bu belirleme ayrıca değerlendirilir. Kabul edilen usul, belge düzeni ve açıklamaların içeriği açıkça gösterilmelidir. TBK 17/2, hiçbir özel belirleme bulunmayan durumda uygulanacak yasal yazılı şekil hükümlerini gösterir; metinde açıkça bulunan özel düzenlemeyi okumadan yok sayma yetkisi vermez.

İmza, güvenli elektronik imza ve kopya belge

TBK 15, imzanın borç altına girenin el yazısıyla atılmasını düzenler ve güvenli elektronik imzaya aynı hukuki sonuçları tanır. Güvenli elektronik imzanın sözleşmedeki etkisi, imza görselinin dosyaya yapıştırılmasıyla aynı işlem değildir. Kullanılan yöntemin hukuki niteliği belirlenmelidir.

TBK 14’ün ikinci fıkrası, yazılı şekil yerine geçebilecek mektup ve iletişim biçimlerini kendi koşullarıyla düzenler. Metin, imza, teyit ve saklanabilirlik unsurları ilgili yönteme göre değerlendirilir. Bir belge elektronik ortamdan gönderildi diye ne otomatik geçersiz ne de bütün şartları tamamlanmış sayılır. İşlemin kendi şekil rejimi esas alınır.

Asıl belge ile onun görüntüsü de ayrılmalıdır. Bir tarama dosyası, kâğıttaki imzalı metnin görüntüsünü taşıyabilir; fakat uyuşmazlıkta asıl belgenin varlığı, imzanın aidiyeti ve metnin değişmezliği ayrıca önem taşır. Yalnız görselin bulunması, her durumda belgenin düzenlenme sürecine ilişkin bütün soruları cevaplamaz.

E-posta ile anlaşma ve iradi şekil kaydı

Şekle tabi olmayan bir sözleşmenin elektronik iletişimle kurulması, TBK 1 ve 12 çerçevesinde değerlendirilir. Ancak taraflar ayrıca belirli şekil kararlaştırmışsa TBK 17 de uygulanır. Bu nedenle aynı iletişim aracı, farklı sözleşmelerde aynı sonucu zorunlu olarak doğurmaz. Önce anlaşmanın kendi şekil şartı belirlenir.

E-posta ile sözleşme kurulması incelemesinde teklif, kabul, yetki ve şekil birlikte değerlendirilir. Mesajdaki “uygundur” ifadesinin hangi metne ilişkin olduğu açıklanmalıdır. Görüşmelerde dolaşan birden fazla dosya varsa kabulün hangi sürüme verildiği belirlenmeden imza veya içerik tartışması tamamlanamaz.

Elektronik dosyanın gönderilmesi, karşı tarafa ulaşması ve onun tarafından kabul edilmesi farklı olgulardır. İradi şekil şartının bunlardan hangisini ve hangi biçimde aradığı gösterilir. Gönderim kaydı kabulün yerine, kabul açıklaması da her durumda gereken imzanın yerine geçirilmemelidir. Belgeler bu ayrımlar korunarak eşleştirilir.

Şirket adına imza atan kişinin yetkisi

TBK 40, yetkili temsilcinin başkası adına ve hesabına yaptığı işlemin temsil olunanı bağlamasını düzenler. İradi şekle uygun imzalı belge hazırlanması, imzalayanın temsil yetkisine ilişkin ayrı gerekliliği kaldırmaz. Kurumsal e-posta adresi, çalışan sıfatı veya görüşmeleri yürütmüş olmak tek başına bütün yetkiyi kanıtlamaz.

İncelemede kimin adına hareket edildiği ve yetkinin kapsamı belirlenir. Bir kişinin sadece teklif toplama veya teknik görüş bildirme yetkisiyle sözleşme kurma yetkisi aynı değildir. Yetki belgesinin işlem tarihinde geçerli olup olmadığı ve ilgili borcu kapsayıp kapsamadığı açıklanır. Şekil ve yetki koşulları birbirinin yerine geçmez.

Yetkisiz temsilin onanması TBK 46’da ayrıca düzenlenmiştir. Bu yüzden tartışmanın konusu onama ise hangi işlem ve hangi açıklama bulunduğu gösterilir. İmzasız sözleşme iddiasıyla yetkisiz imza iddiası aynı hukuki eksiklik değildir. Tarafın ileri sürdüğü sebep açıkça ayrıldığında ilgili kanun hükmü doğru uygulanır.

Standart metin içinde şekil şartı

Bir şekil kaydı çok sayıda sözleşmede kullanılmak üzere önceden hazırlanmış metinde yer alıyorsa TBK 20–25 kapsamındaki denetim ayrıca yapılır. Genel işlem koşulunun niteliği, yalnız büyük harfle veya ayrı kutuda yazılmasıyla değişmez. Karşı tarafa sunulma, bilgi verme ve kabul olguları kendi şartlarıyla değerlendirilir.

TBK 21, karşı tarafın menfaatine aykırı genel işlem koşullarının sözleşmenin kapsamına girmesi için açık bilgilendirme, öğrenme imkânı ve kabul arar. Genel işlem koşulunun yazılmamış sayılması incelemesi, şekil kaydının gerçekten sözleşmenin bir parçası olup olmadığı sorusunu da ilgilendirir. Kaydın yalnız dosyada bulunması yeterli değildir.

Açık olmayan veya birden çok anlama gelen standart hüküm TBK 23 uyarınca düzenleyenin aleyhine yorumlanır. Ayrıca TBK 25’teki içerik denetimi korunur. Bunlar, bütün şekil kayıtlarını geçersiz sayan kurallar değildir. Hangi hükmün hangi nedenle denetlendiği somut metin ve sözleşme ilişkisi üzerinden gösterilmelidir.

Belge niteliği ile bağlayıcılık farklıdır

HMK 199, uyuşmazlık konusu vakıaları ispata elverişli yazılı metinleri ve elektronik verileri belge kapsamında ele alır. Bir yazışmanın belge olması, onunla yapılan işlemin bütün geçerlilik şartlarını taşıdığı anlamına gelmez. Hukuk davasında belge kavramı, maddi hukukta sözleşmenin bağlayıcılığıyla ayrı değerlendirilmelidir.

HMK 205’te senedin ispat gücü ve usulüne uygun güvenli elektronik imzalı verinin niteliği düzenlenir. Belgenin bu statüsü ile tarafların kararlaştırdığı özel şeklin kapsamı birbirine karıştırılmaz. Hangi açıklamanın kime ait olduğu, hangi borcun üstlenildiği ve gereken usulün yerine getirilip getirilmediği ayrı sorulardır.

HMK 194 uyarınca deliller, ispat edilmek istenen olaylarla bağlantılı gösterilir. Mesaj dizisinin şekil anlaşmasını mı, belirli metnin kabulünü mü, imzalı belgenin teslimini mi gösterdiği açıklanmalıdır. Aynı dosyanın bütün iddiaları otomatik kanıtladığı varsayılmaz. Somut bağlantı, mahkemenin hukuki nitelendirme yapacağı olayların anlaşılmasını sağlar.

Ödeme veya işe başlama tek başına neyi gösterir?

Bir ödeme yapılması yahut işin yürütülmesine başlanması, gerçekleşmiş davranış olarak ayrıca değerlendirilir. Bu davranışın varlığıyla tarafların belirli şekil kararlaştırıp kararlaştırmadığı farklı sorulardır. TBK 17, her ödeme veya her fiilî başlangıcın kararlaştırılan şekli kendiliğinden tamamlayacağına ilişkin genel bir hüküm içermez.

Bu nedenle inceleme yalnız ödeme dekontuyla bitirilmez. Dekontun açıklaması, ödeme amacı, sözleşme belgeleri ve sonraki iletişim birlikte okunur. Paranın hangi ilişki için gönderildiği belirlenir. Şekil şartının gerçekleştiği veya başka bir anlaşma yapıldığı iddiası varsa bunu destekleyen somut olgular ayrıca gösterilir.

Bağlayıcı sözleşme bulunmadığı sonucuna varılması hâlinde verilmiş edimlerin hukuki durumu ayrı değerlendirilir. TBK 77, geçerli olmayan sebebe dayanan zenginleşme bakımından iade düzeni içerir. Bu, her uyuşmazlıkta bütün ödeme tutarının otomatik iade edileceği anlamına gelmez. Verilen edim, hukuki sebep ve ilgili iade hükümleri somut olayda birlikte belirlenir.

Şekil kaydının sonradan değiştiği iddiası

İlk metinde belirli şekil kararlaştırılmış, daha sonra başka düzenleme yapıldığı ileri sürülmüşse iki aşama ayrı belgelenir. Önce başlangıçtaki şekil anlaşmasının içeriği belirlenir. Ardından sonraki açıklamanın bunu değiştirmeye yönelik olup olmadığı ve hangi işlemler için geçerli olduğu ortaya konulur. Sırf farklı uygulama bulunduğu iddiası, yeni anlaşmanın bütün içeriğini kendiliğinden açıklamaz.

Sonraki anlaşma ile kanuni şeklin kaldırılması birbirine karıştırılmamalıdır. Tarafların iradi düzenlemeleri, emredici kanun hükmünü etkisizleştirmez. Kanunen şekle tabi sözleşmenin değiştirilmesinde TBK 13 ayrıca uygulanır. İncelenen kuralın kaynağı kanun mu yoksa taraf anlaşması mı sorusu, bu aşamada da korunmalıdır.

İleri sürülen değişiklik için tarih, taraflar, metin ve kabul açıklamaları gösterilir. Bir kişinin daha sonra kendi hazırladığı not, önceki ortak iradeyi tek başına değiştirdiğini kanıtlamaz. Sonuç, gerçek belge ve davranışların hukuki değerlendirmesine dayanır. Belirsiz bir “artık gerek yoktu” açıklaması, şekil kaydının ne olduğu ve nasıl değiştiği sorularını cevapsız bırakır.

Ekler ile imzalanan metnin eşleştirilmesi

Şekil kaydı yazılı sözleşmeye bağlanmışsa, tarafların hangi metin üzerinde anlaştığı açık olmalıdır. Ana belgede atıf yapılan şartname, fiyat listesi veya iş tanımı farklı sürümlere sahipse imzanın hangi sürümle ilişkilendirildiği belirlenir. Bir dosyanın sonradan aynı klasöre konulması, onun başlangıçta kabul edilen sözleşme eki olduğunu tek başına göstermez. Atıf, tarih ve kabul kayıtları birlikte okunur.

Bu kontrol, her sözleşmede her sayfanın aynı yöntemle işaretlenmesi gerektiği anlamına gelmez. Gereken şekil, kanuni hüküm ve tarafların anlaşmasıyla belirlenir. Amaç, gerçek kabul edilen içeriği başka taslaklardan ayırmaktır. Uyuşmazlık konusu borç yalnız ekte açıklanmışsa o ekin sözleşmeyle bağlantısı özellikle gösterilmelidir. İmzalı ana metin ile imzasız taslak arasında gerekçesiz geçiş yapılmamalıdır.

İncelemenin doğru sırayla yapılması

Önce sözleşme türü ve varsa kanuni şekil bulunur. Ardından tarafların ayrıca şekil kararlaştırıp kararlaştırmadığı ve bunun kapsamı saptanır. Son aşamada kullanılan belge, imza, yetki ve kabul kayıtları bu şartlarla karşılaştırılır. Böylece genel şekil serbestisinden doğrudan bağlayıcılık sonucuna veya imza eksikliğinden doğrudan bağlayıcılık yokluğuna atlanmaz.

Uyuşmazlıkta hangi sözleşme borcunun istendiği açık tutulmalıdır. Şekil eksikliği iddiasının hangi aşamaya ilişkin olduğu, istenen sonuca etkisiyle birlikte gösterilir. HMK 190’daki ispat yükü kuralları ilgili olgulara uygulanır. Şekil anlaşmasının varlığı, kapsamı ve tamamlanması farklı olgular olduğundan tek bir genel iddiaya sıkıştırılmamalıdır.

Sık sorulan sorular

Resmî kaynaklar

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: 1, 2, 12–15, 17, 19–25, 40, 46 ve 77. maddeler. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu: 190, 194, 199 ve 205. maddeler. Güncel resmî metinler Adalet Bakanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden doğrulanmıştır.

İstanbul ve Mersin ofisleri

Sorunuzu iletin

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →