Sebebi Yazılmayan Borç Tanıması Geçerli mi? TBK 18

Borç tanıması, borcun sebebi metinde yazılmamış olsa da TBK 18 uyarınca geçerlidir. “Hangi işlemden doğduğu belirtilmemiş” gerekçesi, tek başına borç tanımasını geçersiz saymaya yetmez. Ancak bu kural, belgedeki imzanın gerçekliğini, açıklamayı yapan kişinin yetkisini, tanınan borcun kapsamını veya ödenip ödenmediğini inceleme dışında bırakmaz. Sebebin yazılmamasıyla borcun hiçbir yönden tartışılamaması aynı sonuç değildir.

Doğru inceleme, metnin neyi tanıdığını belirlemekle başlar. Borçlu, alacaklı, tutar veya edim, açıklamanın kapsamı ve varsa ödeme zamanı somut olarak ortaya konulur. TBK 18, sebebin mutlaka yazılması zorunluluğunu kaldırır; belirsiz bir notun içeriğini kendiliğinden dolduran veya her ödeme talebini doğrulayan genel bir hüküm değildir.

TBK 18’in düzenlediği eksiklik hangisidir?

Kanunun cümlesi borcun sebebine ilişkindir. Borç tanımasının neden yapıldığı, hangi ilişkiyle bağlantılı olduğu veya borcun doğumuna yol açan işlem metinde açıklanmamış bulunabilir. Sadece bu eksiklik nedeniyle geçersizlik sonucu kurulamaz. Buna karşılık borç tanımasının varlığı ve hangi borcu kapsadığı gerçek açıklamalar üzerinden belirlenmelidir.

TBK 18, borçluya ait olmayan bir açıklamayı ona ait saymaz. Bir kişinin başka kişinin adını yazmasıyla o kişinin borcu tanıdığı sonucuna varılamaz. Aynı şekilde alacaklı tarafından tek başına hazırlanmış hesap tablosu, borçlunun o hesabı kabul ettiğini kendiliğinden göstermez. Açıklamanın kaynağı ve niteliği ayrıca tespit edilir.

Bu nedenle incelemede iki farklı soru vardır: Borç tanıması yapılmış mıdır ve yapıldığı belirlenen tanıma sebep yazılmadığı için geçersiz midir? İlk soru belge ve irade açıklamasıyla; ikinci soru TBK 18’in açık hükmüyle cevaplanır. Kanunun sağladığı geçerlilik sonucu, ilk sorunun araştırılmasını gereksiz kılmaz.

Borç tanıması nasıl belirlenir?

Metnin bir borcun varlığını kabul eden açıklama içerip içermediği değerlendirilir. Hesap bilgisi istemek, görüşme yapmak, ödeme teklifini iletmek ve belirli borcu kabul etmek aynı içerikler değildir. TBK 19 uyarınca gerçek irade ve belgenin bütünü esas alınır. Yalnız başlığa veya tek kelimeye bakarak nitelendirme yapılmaz.

Tanımanın hangi alacaklıya karşı ve hangi edim için yapıldığı anlaşılmalıdır. Birden fazla kişi veya hesap bulunan ilişkide, bütün borçların tek açıklamada kabul edildiği sonuç olarak varsayılmaz. Tanınan tutarın asıl alacak, faiz, gider veya bunların toplamı olup olmadığı metnin içeriğiyle belirlenir. Kanun, eksik kalan her tutarı alacaklının istediği biçimde tamamlamaz.

Bir belge yalnız belirli dönemi veya belirli işlem kalemini kapsıyorsa kapsamı buna göre ele alınır. Kısmi tanıma, başka dönemlerdeki bütün hesapların kabulü olarak genişletilmemelidir. Tersine, belgenin açıkça kapsadığı borç da yalnız başlık kısa diye yok sayılamaz. İleri sürülen alacak ile tanınan alacak arasındaki bağlantı gösterilmelidir.

Sebep yazılmaması ile borcun mevcut olmaması

TBK 18’in konusu, borç sebebinin açıklamada bulunmamasıdır. Bu, her sebebe ilişkin tartışmanın tamamen kapanması demek değildir. Borcun gerçekte doğmadığı, sona erdiği veya açıklamanın geçerliliğini etkileyen başka bir sebep bulunduğu ileri sürülüyorsa bu iddialar kendi hukuki koşullarıyla değerlendirilir. Sebep alanının boş olması tek başına bütün savunmaları ortadan kaldırmaz.

İddia edilen geçersizlik sebebi açıkça belirtilmelidir. İmzanın inkârı, yetkisizlik, irade bozukluğu ve ödeme birbirinden farklı olgulardır. Bir başlık altında ileri sürülen genel “borcum yok” açıklaması, bunlardan hangisinin tartışıldığını kendiliğinden göstermeyebilir. Belgeye hangi nedenle karşı çıkıldığı somutlaştırıldığında uygulanacak kural da belirlenir.

TBK 18’e dayanan kişi de belgenin kapsamını doğru göstermelidir. Tanınan borcun tarafları, tutarı ve ilgili açıklama sunulur. Başka alacakların da aynı belgenin içinde bulunduğu ileri sürülüyorsa dayanağı ayrıca açıklanır. Geçerlilik hükmü, ilgisiz alacak kalemlerini tanımanın içine sonradan ekleme yetkisi vermez.

Yazılı açıklama ile senet niteliği

TBK 18, borcun sebebi yazılmamış olsa da tanımanın geçerliliğini düzenler. Bir belgenin usul hukuku bakımından senet niteliği ve ispat gücü ise ayrıca incelenir. HMK 199 kapsamında belge sayılmakla HMK 205 kapsamındaki senet hükmüne sahip olmak aynı değildir. İleri sürülen delilin hangi niteliğe sahip olduğu belirlenmelidir.

HMK 205’e göre mahkeme huzurunda ikrar edilen veya mahkemece inkâr edenden çıktığı kabul edilen adi senetler, aksi ispat edilmedikçe kesin delildir. Aynı madde, usulüne uygun güvenli elektronik imzayla oluşturulan verileri senet hükmünde kabul eder. Dolayısıyla belgenin adı kadar düzenlenme biçimi ve aidiyeti de önemlidir.

Güvenli elektronik imzanın senet üzerindeki etkisi, sıradan mesaj görüntüsüne aynı hukuki sonucu vermek için kullanılamaz. Mesajın belge olarak değerlendirilmesi ayrı; güvenli elektronik imzalı veri niteliği ayrı meseledir. Kullanılan araç ve imza şekli gerçek kayıtlardan doğrulanmalıdır.

İmza inkârı ile borca ilişkin savunma

Bir kişi belgenin kendisine ait olmadığını söylüyorsa HMK 208 ve devamındaki yazı veya imza inkârı hükümleri uygulanır. Belgenin imzalandığını kabul edip borcun daha sonra ödendiğini söylemek farklı bir savunmadır. TBK 18’de sebebin bulunmasının aranmaması, bu iki iddiayı aynı yöntemle çözmez.

İmza inkârının konusu belgenin aidiyetidir. Borcun sona erdiği savunmasının konusu ise tanımadan sonra veya ilgili dönemde gerçekleştiği ileri sürülen hukuki olgudur. Her ikisinin delilleri ve değerlendirme çerçevesi farklıdır. İmzayı inkâr etmeksizin yapılan içerik savunması da sırf imza kabul edildi diye kendiliğinden araştırma dışı bırakılamaz.

Metne sonradan ekleme yapıldığı, farklı sürümlerin kullanıldığı veya belgenin yalnız bir bölümünün kabul edildiği iddiaları da açıkça gösterilmelidir. Hangi sayfa, tarih, tutar veya açıklamanın uyuşmazlık konusu olduğu belirtilir. Belge aslı ile kopyalar arasındaki ilişki korunur. Soyut bir şüphe yerine somut iddia ve ona bağlı delil sunulmalıdır.

Temsilci borç tanımasını hangi kapsamda yapar?

Borç tanıması başka kişi adına düzenlenmişse TBK 40 uyarınca temsil yetkisi incelenir. Yetkili temsilcinin başkası adına ve hesabına yaptığı işlem, temsil olunan bakımından sonuç doğurur. Ancak muhasebe kaydı hazırlamak, bilgi vermek veya belgeyi iletmekle borç tanımasına yetkili olmak aynı şey değildir.

İmzalayanın sıfatı, yetki kapsamı ve işlem tarihi birlikte belirlenir. Şirket antetli kâğıt kullanılması veya kurumsal adresten mesaj gönderilmesi bütün temsil sorunlarını otomatik çözmez. İlgili kişinin hangi açıklamayı kimin adına yaptığı metinden anlaşılmalıdır. Sırf belge üzerinde şirket adı bulunması yeterli değerlendirme değildir.

TBK 46, yetkisiz temsilcinin yaptığı işlemin temsil olunanı onaması hâlinde bağlayacağını düzenler. Onama bulunduğu ileri sürülüyorsa bunun hangi açıklamayla ve hangi borç tanıması bakımından yapıldığı gösterilir. Yetki sorunu, borcun sebebinin metinde yazılmış olup olmamasından bağımsızdır. TBK 18 bu gerekliliği kaldırmaz.

Mahkeme önündeki ikrarla aynı kurum mu?

HMK 188, tarafların veya vekillerinin mahkeme önünde ikrar ettikleri vakıaların çekişmeli olmaktan çıkmasını ve ispatının gerekmemesini düzenler. Bu usuli sonuç, her dış yazışmadaki borç tanımasına otomatik olarak uygulanmaz. Maddi hukukta borç tanımasıyla yargılama sırasında vakıanın ikrarı farklı çerçevelerde değerlendirilir.

Mahkeme önünde ikrar için açıklamanın nerede, kim tarafından ve hangi vakıa bakımından yapıldığı önemlidir. Mahkeme dışında düzenlenmiş belge, delil olarak sunulduğunda kendi ispat niteliğiyle incelenir. Belgenin içinde borç kabulü bulunması, bütün usuli kuralların incelemesiz biçimde aynı sonuca bağlanması anlamına gelmez.

HMK 188 ayrıca sulh görüşmeleri sırasında yapılan ikrarın tarafları bağlamayacağını belirtir. Bu nedenle görüşmenin hukuki bağlamı görülmeden, uzlaşma amacıyla yapılan her açıklamayı kesin borç kabulü saymak doğru değildir. Sulh görüşmesindeki açıklamayla ayrıca kurulmuş anlaşma veya bağımsız borç tanıması birbirine karıştırılmamalıdır.

Borç tanıması eski borcu yeniler mi?

TBK 133, yeni borçla mevcut borcun sona ermesini açık yenileme iradesine bağlar. Yeni alacak senedi düzenlenmesi veya mevcut borç için kambiyo taahhüdünde bulunulması, açık irade yoksa yenileme sayılmaz. Bu nedenle borç tanıması hazırlanmasıyla eski borcun otomatik olarak sona erdiği sonucu kurulamaz.

Yenileme ve tecdit değerlendirmesinde yeni belgenin amacı belirlenir. Borcu teyit etmek, ödeme planı yapmak ve eski borcu kaldırarak yeni borç kurmak farklı işlemlerdir. Belge hangi sonucu düzenliyorsa onun kanuni şartları uygulanır. Başlıkta “yeni borç” denmesi, tek başına bütün değerlendirmeyi tamamlamaz.

Bu ayrım teminat, faiz ve önceki ödemeler bakımından da önem taşır. Belgedeki tutarın nasıl oluştuğu ve hangi mevcut ilişkiyle bağlantılı olduğu açıklanır. Önceki ödeme kayıtları, sırf yeni tanıma belgesi düzenlendiği için dosyadan çıkarılmaz. Belgenin yeni bir hesap sonucunu mu yoksa aynı borcu mu gösterdiği somut olarak belirlenir.

Ödeme zamanı ve gerçekten kalan borç

Borç tanımasında vade bulunmasıyla sebebin yazılması farklı unsurlardır. Sebep belirtilmemiş diye kararlaştırılmış ödeme tarihi yok sayılmaz. Vade kararlaştırılmamış ve ilişkinin özelliğinden de anlaşılmıyorsa TBK 90’daki doğum anında muacceliyet kuralı dikkate alınır. Önce gerçek anlaşma ve ilgili borcun niteliği belirlenmelidir.

Tanınan tutardan sonra yapılmış ödemeler ayrıca hesaplanır. Borç tanımasının geçerli olması, aynı borcun ödenmiş bölümünün yeniden tahsil edilmesini haklı kılmaz. Her ödemenin hangi borç ve hangi dönemle ilgili olduğu kaydedilir. Birden fazla ödeme ilişkisi varsa tutarların doğru alacakla eşleştirilmesi gerekir.

TBK 103, ödeme yapan borçluya makbuz isteme hakkı tanır. Borcun tamamı ödendiğinde ilgili senedin geri verilmesi veya iptali; kanunda belirtilen diğer durumlarda ise makbuz ve ödemenin senede işlenmesi düzenlenir. Ödemeden sonra makbuz ve senedin iadesi, tanıma belgesinin mevcut borç durumuyla uyumlu tutulmasına hizmet eder.

Zamanaşımına etkisi ayrı değerlendirilir

TBK 154, borçlunun borcu ikrarını zamanaşımını kesen sebepler arasında sayar. TBK 156 ise kesilmeden sonra yeni sürenin işlemesini; senetle ikrar hâlinde yeni sürenin on yıl olmasını düzenler. Borç tanımasının geçerliliği ile hangi zamanaşımı sonucunu doğurduğu bu nedenle ayrı sorulardır.

TBK 18’de sebebin yazılması aranmaması, her iletişim kaydını TBK 156 anlamında senetle ikrar hâline getirmez. Belgenin niteliği ve ilgili kesilme olgusu saptanmalıdır. Ayrıca hangi borcun ikrar edildiği belirlenmeden kapsam bütün alacaklara yayılmaz. Özel zamanaşımı düzenlemeleri bulunan işlemler için ilgili hükümler ayrıca incelenir.

Tarih kaydı burada belirleyicidir. Tanımanın ne zaman yapıldığı, hangi alacağa ilişkin olduğu ve sonradan başka kesilme sebebi bulunup bulunmadığı kronolojik olarak gösterilir. Geçerlilik incelemesi tamamlandıktan sonra süre hesabı kendi hükümlerine göre yapılır. Tek başına belgenin düzenleme yılı üzerinden bütün talepler için ortak süre çıkarılmaz.

Alacağı devralan üçüncü kişi yönünden özel hükümler

TBK 19’un ikinci fıkrası, yazılı borç tanımasına güvenerek alacağı kazanmış üçüncü kişiye karşı muvazaa savunmasına özel sınır getirir. Bu sonuç için kanunda belirtilen yazılı tanıma ve ona güvenerek kazanma ilişkisi önemlidir. Hüküm, doğrudan bütün alacaklılara karşı her savunmanın kaldırıldığı şeklinde genişletilmemelidir.

TBK 183’ün ikinci fıkrası da devir yasağı içermeyen yazılı borç tanımasına güvenen devralanı, sözleşmesel devir yasağı savunması bakımından korur. Buradaki konu muvazaa değil, alacağın devredilemeyeceğinin kararlaştırılmış olduğu savunmasıdır. İki maddenin koruduğu durumlar ve aradığı koşullar ayrı gösterilmelidir.

TBK 188’de borçlunun devri öğrendiği sırada devredene karşı sahip olduğu savunmaları devralana karşı da ileri sürebileceği düzenlenmiştir. Genel savunma kuralıyla özel koruma hükümleri birlikte okunur. “Alacak devredildi, hiçbir savunma kalmadı” veya “her savunma koşulsuz aynen ileri sürülür” şeklindeki toplu sonuçlar kanuni ayrımları eksik bırakır.

Her borç tanıması bono veya ilam niteliğinde midir?

Borç tanımasının TBK 18 uyarınca geçerli olması, belgenin otomatik olarak bono sayılmasını sağlamaz. TTK 776, bono için gereken unsurları ayrıca düzenler; TTK 777 ise bazı eksikliklerin sonucunu ve kanuni tamamlayıcı kuralları belirler. Bu nedenle sırf belirli tutarın borç olarak kabul edildiği imzalı bir yazı bulundu diye kambiyo senetlerine özgü bütün sonuçlar uygulanamaz.

İncelemede senedin metni ve düzenlenme biçimi esas alınır. Bono sözcüğü, ödeme vaadi, düzenleyen ve ilgili diğer unsurlar kendi kanuni çerçevesinde kontrol edilir. Sebebin yazılmaması sorunu ile bono niteliği sorunu farklıdır. Adi borç tanıması geçerli bulunurken belgenin bono olmadığı sonucuna ulaşılması, bu iki incelemenin farklı konulara ilişkin olmasının sonucudur.

İİK 38 de ilamların icrası hakkındaki hükümlere tabi belgeleri ayrıca gösterir. Maddede para borcu ikrarını içeren ve noter tarafından re’sen düzenlenen senetler yer alır. Sıradan imzalı yazı, sadece borç tanıması olduğu için bu belge türüne dönüşmez. Noter işleminin türü, belgenin içeriği ve uygulanacak takip hükümleri ayrıca belirlenir.

Bu ayrım talepte bulunan kişi için somut önem taşır. Maddi hukukta borç tanımasının geçerliliği, belgenin ispat gücü ve hangi icra yoluna elverişli olduğu ayrı sonuçlardır. Bunlardan birinin olumlu olması diğerlerini kendiliğinden kanıtlamaz. Dosya hazırlanırken belgenin gerçek niteliği gösterilmeli; yalnız “borç ikrarı” adı üzerinden özel takip yolunun bütün şartlarının gerçekleştiği kabul edilmemelidir.

Belgenin ve talebin birlikte hazırlanması

Dosyada borç tanımasının tam metni, ekleri, imza ve yetki belgeleri, ilgili ödeme kayıtları ve varsa devir belgeleri bir arada bulunmalıdır. HMK 190’daki ispat yükü ilgili olgulara uygulanır. Hangi belgenin hangi iddiayı desteklediği açıkça gösterilmelidir.

Talep edilen tutar ile belgenin kapsadığı tutar arasında fark varsa bu farkın sebebi ayrıca açıklanır. Faiz başlangıcı, yapılmış ödeme veya başka bir alacak kalemi belgenin içinde varmış gibi sunulmaz. TBK 18’in net sonucu korunur: Sebebin metinde bulunmaması tek başına geçersizlik nedeni değildir; diğer hukuki şartlar gerçek bilgiyle değerlendirilir.

Sık sorulan sorular

Resmî kaynaklar

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: 18, 19, 40, 46, 90, 103, 133, 154, 156, 183 ve 188. maddeler. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu: 188, 190, 194, 199–202, 205 ve 208. maddeler. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: 776 ve 777. maddeler. 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu: 38. madde. Güncel resmî metinler Adalet Bakanlığı Mevzuat Bilgi Sisteminden kontrol edilmiştir.

İstanbul ve Mersin ofisleri

Sorunuzu iletin

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →