İstanbul Kişiyi Hürriyetinden Yoksun Kılma

Kilitli kapı bulunması zorunlu değildir

TCK m.109/1 yalnız kişiyi odaya kapatmayı düzenlemez. Kanun, bir yere gitme ve bir yerde kalma özgürlüğünün hukuka aykırı kaldırılmasını esas alır. Bu nedenle kullanılan aracın adı değil, kişinin hareket seçeneğinin fiilen nasıl ortadan kaldırıldığı incelenir. Kapının açık olması tek başına özgürlük kısıtlamasının bulunmadığını göstermez; cebir veya tehditle ayrılmanın engellenmesi ayrıca değerlendirilir.

Başlangıçta bir yere rızayla gitmek, sonradan oradan ayrılma isteğinin zorla engellenmesine rıza göstermek anlamına gelmez. Rızanın kapsamı ve hangi aşamada sona erdiği somut olayın kayıtlarıyla belirlenir. Birlikte yolculuk yapılmış olması da yolculuğun her aşamasının özgür iradeyle sürdüğü sonucunu otomatik doğurmaz.

Maddede asgari dakika veya saat sınırı yazılı değildir. Bununla birlikte her anlık temas ya da tartışma doğrudan bu suç olarak nitelendirilemez: hareket serbestisinin gerçekten kaldırılıp kaldırılmadığı, eylemin biçimi ve süresi birlikte değerlendirilir. Sürenin kısa olması bütün dosyalar için beraat kuralı değildir; uzun olması da tek başına failin kimliğini veya hukuka aykırılığı ispatlamaz.

Hukuka uygun yakalama ile özel kişinin alıkoyması

CMK m.90 herkesin geçici yakalama yapabileceği suçüstü hâllerini sınırlı koşullarla düzenler. Bu yetki, kişiyi cezalandırmak, borç tahsil etmek veya özel bir yerde sorgulamak için genel alıkoyma yetkisi değildir. Kolluk işlemleri de kanuni dayanak, yetki ve süre yönünden denetlenir. Hukuka uygun tedbir ile kanuni sınırları aşan özgürlük kısıtlaması birbirinden ayrılır.

M.109/2’de üç yöntem aynı anda aranmaz

Cebir, tehdit veya hile kullanılması, temel fiil için ya da fiil devam ederken gerçekleştiğinde ikinci fıkra uygulanır. Fiziksel zorlama, kişiyi korkutarak hareketini engelleme ve aldatmayla özgürlüğünü kaldırma farklı yöntemlerdir. İddianame, bunlardan hangisinin hangi davranışla gerçekleştiğini açıklamalıdır. Yalnız “zorla götürdü” cümlesi, fiilin ayrıntılarının araştırılmasını gereksiz kılmaz.

TCK m.20–21 gereğince her kişinin fiili ve kastı belirlenir. Bir aracı kullanmak, konut sahibi olmak veya olay yerinde bulunmak tek başına başkasının bütün davranışlarından sorumlu olmak anlamına gelmez. Buna karşılık bilerek kapıyı tutmak, araçla taşıma fiiline katılmak veya kısıtlamayı sürdürmeye yardım etmek iddiası, iştirak hükümleri üzerinden kendi delilleriyle incelenir.

Eş, boşanılan eş, çocuk ve kamu görevi bakımından ceza artırımı

TCK m.109/3; silahla veya birden fazla kişinin birlikte işlemesini, mağdurun yaptığı kamu görevi nedeniyle hedef alınmasını, kamu görevinin nüfuzunun kötüye kullanılmasını, üstsoy, altsoy, eş veya boşanılan eşe yönelmeyi ve çocuğa ya da kendini savunamayacak kişiye karşı işlenmesini düzenler. Bu hâllerde önceki fıkralara göre belirlenen ceza bir kat artırılır. Bu ifade yarı oranında artırım değildir.

Evlilik veya geçmiş evlilik ilişkisi, özgürlüğü kaldıran fiili hukuka uygun hâle getirmediği gibi, kanun tarafından ayrıca ağırlaştırıcı neden olarak sayılmıştır. “Aile içi mesele” denilerek suçun unsurları incelenmeden dosyanın kapsam dışı bırakılması doğru değildir. Çocuk yönünden de yaş ve hareketin hukuki niteliği belirlenir.

Velayet veya kişisel ilişki uyuşmazlığı ile TCK m.234’teki çocuğun kaçırılması ve alıkonulması ayrıca değerlendirilir. Her velayet uyuşmazlığı m.109 kapsamında değildir; diğer yandan ebeveynlik sıfatı bütün zorlayıcı davranışları ceza hukukunun dışında bırakmaz. Mevcut mahkeme kararı, çocuğun yaşı, failin sıfatı ve kullanılan yöntem birlikte okunmalıdır.

M.109/4’e göre fiilin mağdur için ekonomik bakımdan önemli kayba neden olması hâlinde ayrıca 1.000 güne kadar adli para cezası verilir. Kayıp ile özgürlük kısıtlaması arasındaki bağlantı ve kaybın önemi gösterilir. Maddi tazminat talebi ile bu adli para cezası aynı alacak değildir; adli para cezası mağdura ödenen tazminat olarak anlatılamaz.

Cinsel amaç, fiilî cinsel saldırıdan ayrı bir incelemedir

M.109/5, suçun cinsel amaçla işlenmesi hâlinde cezaların yarı oranında artırılmasını öngörür. Bu artırımın konusu failin amacıdır; tamamlanmış bir cinsel saldırının mutlaka gerçekleşmesi şartı maddeye eklenemez. Bununla birlikte cinsel amaç da yalnız varsayımla kabul edilemez; fiil, yazışmalar, sözler ve diğer hukuka uygun deliller üzerinden ortaya konur.

Ayrıca cinsel saldırı, yağma veya başka suç işlenmişse, hareketlerin birbirinden ayrılıp ayrılmadığı, özgürlük kısıtlamasının süresi ve bağımsız niteliği incelenir. Bütün bu suçları otomatik biçimde “fikrî içtima” başlığıyla tek cezada toplamak doğru değildir.

M.109/6, fiili işlemek amacıyla veya fiil sırasında kasten yaralamanın neticesi sebebiyle ağırlaşmış hâllerinin gerçekleşmesinde ayrıca yaralama hükümlerini uygular. Her basit yaralanmanın bu özel koşulu oluşturduğu söylenemez. TCK m.87 kapsamındaki sonuçlar ve fiille bağlantısı tıbbi bulgularla değerlendirilir.

TCK m.110: Dört şart birlikte aranır

Etkin pişmanlık için failin, bu suç nedeniyle soruşturma başlamadan önce mağduru, şahsına zarar dokunmaksızın, kendiliğinden ve güvenli bir yerde serbest bırakması gerekir. Koşullar gerçekleştiğinde ceza üçte ikisine kadar indirilir. Buradaki eşik, duruşma veya iddianame tarihi değil, soruşturmaya başlanmasıdır.

Mağdurun kendi imkânıyla kaçması veya kolluk tarafından kurtarılması, failin kendiliğinden serbest bırakmasıyla aynı şey değildir. Kişinin yalnız kapı dışına çıkarılması da güvenli yerde serbest bırakma şartının her durumda sağlandığını göstermez. Bırakıldığı yerin ve koşulların kişinin güvenliği bakımından değerlendirilmesi gerekir.

Bu indirim, suçu hiç işlenmemiş hâle getirmez ve başka suçlara ilişkin sorumluluğu otomatik kaldırmaz. “Sonunda bıraktı” şeklindeki tek cümle yerine, bırakma zamanı, soruşturmanın başlangıcı, mağdurun durumu ve failin davranışı somut belgelerle gösterilmelidir. İndirim oranı kanundaki üst sınıra bağlıdır; her olayda tam üçte iki zorunlu değildir.

Özgürlük kısıtlamasının başlangıcı ve sonu nasıl belirlenir?

Olayın zaman çizelgesinde buluşma, ayrılma isteği, kullanılan zorlama, hareket edilen yerler ve serbest kalma anı ayrı gösterilir. Mevcut kamera görüntüsü, araç geçişi, ulaşım kaydı ve mesajlar bu farklı anları aydınlatır. Telefonun belirli baz istasyonundan sinyal vermesi, kişinin bulunduğu odanın ve orada rızayla kalıp kalmadığının tek başına kesin kanıtı değildir.

Tanık anlatımında tanığın bizzat gördüğü hareket ile sonradan öğrendiği bilgi ayrılır. Hukuka uygun kayıtlar CMK m.217 kapsamında bütün hâlinde tartışılır; lehe deliller CMK m.160/2 gereğince de toplanır. Suç şikâyete bağlı düzenlenmediği için vazgeçme tek başına kamu davasını düşürmez.

İstanbul’da yer bakımından yetki CMK m.12’ye göre belirlenir. Kesintisiz suçlarda kesintinin gerçekleştiği yer kuralı, kişinin birden fazla yargı çevresinde tutulduğu iddialarında önemlidir. Temel görev değerlendirmesi 5235 sayılı Kanun m.11–14 uyarınca yapılır; bağlantılı başka suçlar ve çocuk yargılaması saklıdır. Başvuru CMK m.158 uyarınca savcılığa veya kolluğa yapılır.

İlk görüşme için olay dosyası nasıl hazırlanır?

Özgürlüğün kısıtlandığı iddiasını değerlendirmek için yalnız sonuç cümlesi değil, birbirini izleyen olayların anlaşılır biçimde kaydedilmesi gerekir. “Beni bırakmadı” veya “Kendi isteğiyle kaldı” ifadelerinin hangi zaman aralığına ilişkin olduğunu açıklayın. Buluşmanın nerede kararlaştırıldığını, ulaşımın nasıl sağlandığını, ayrılma isteğinin ne zaman ve nasıl söylendiğini ayrı başlıklar altında yazın. Kesin hatırlamadığınız saati kesinmiş gibi belirtmeyin; yaklaşık bilgiyi ve bu tahminin dayanağını gösterin.

Dosyayı hazırlarken üç sütunlu bir çizelge kullanabilirsiniz: olay veya iddia, bu bilgiyi gösteren mevcut kayıt ve açıklığa kavuşturulması gereken nokta. Örneğin bir mesaj buluşmanın başlangıcını gösterebilir, fakat kişinin sonraki saatlerde ayrılmasının engellendiğini tek başına göstermeyebilir. Aynı şekilde yolculuğa ilişkin bir bilet, yolculuk boyunca herkesin davranışını açıklamaz. Belgenin kanıtlayabildiği hususla belgeden çıkarılan yorumu ayırmak, hem başvurunun hem savunmanın daha anlaşılır olmasına yardımcı olur.

Mesaj, görüntü ve konum bilgilerini düzenleme

Elinizde bulunan mesajların yalnız tartışmalı cümlesini ayırmak yerine, önceki ve sonraki konuşmaları da muhafaza edin. Görüntü veya mesaj üzerinde kesme, birleştirme ve açıklama yazma işlemlerini asıl dosya üzerinde yapmayın. Çalışma kopyasına not ekliyorsanız bunun kopya olduğunu açıkça belirtin. Kaydın kimden ve hangi tarihte alındığını not edin; aynı belge farklı kişilerden geldiyse bu kopyaların birbirinden farklı olup olmadığını kontrol edin.

Kamera kaydı bakımından işyeri veya bina adı, kameranın tahmini konumu, olay tarihi ve mümkünse dar bir saat aralığı faydalıdır. Görüntünün sizde bulunması ile yalnız bir kameranın varlığını bilmeniz farklı durumlardır. Başvuruda bu ayrımı belirtin. Bir kaydın mevcut olduğunu doğrulamadan “kamera her şeyi gösteriyor” demeyin. Başkasının hesabına izinsiz giriş yapmak, cihazına erişmek veya yeni bir gizli kayıt yöntemi denemek yerine mevcut bilgiyi avukatınızla değerlendirin.

Konum verisinin hangi uygulamadan geldiğini ve neyi gösterdiğini açıklayın. Canlı konum paylaşımı, son görülen konum ve bir fotoğrafın konum bilgisi aynı kayıt türü değildir. Telefonun kimde bulunduğu, saatin hangi ayara göre gösterildiği ve kayıtta kesinti olup olmadığı ayrıca önem taşıyabilir. Bir telefonun konumu ile kişinin iradesine ilişkin değerlendirmeyi tek bir sonuç cümlesinde birleştirmeyin; bu iki konunun farklı delillerle açıklanması gerekebilir.

Tanık ve sağlık belgelerinde hangi ayrıntılar ayrılmalı?

Tanık listesini yalnız isimlerden oluşturmayın. Her kişinin olayın hangi bölümünü gördüğünü veya duyduğunu kısa şekilde yazın. Buluşmayı gören kişi, ayrılma talebini duyan kişi ve serbest kalma sonrasında görüşen kişi farklı bilgiler verebilir. Tanığın bizzat gözlemlediği hususla kendisine daha sonra anlatılanı ayırın. Anlatımların aynı kelimelerle hazırlanması için kişiler arasında ortak metin oluşturmayın; farklı gözlemlerin farklı kalması dosyanın sağlıklı değerlendirilmesine hizmet eder.

Bir sağlık belgesi varsa muayene tarihi, belgeyi düzenleyen kurum ve olayla ilgili açıklamaları dosya listesine ekleyin. Raporun kendisi ile rapora ilişkin kişisel yorumunuzu ayrı tutun. Belgede yer almayan bir teşhisi varmış gibi yazmayın. Muayene ile olay arasında zaman varsa bu aralıkta neler olduğunu hatırladığınız ölçüde belirtin. Sağlık belgesinin bulunmaması veya belirli bir bulgunun yazılmamış olması hakkında tek başına kesin bir hukuki sonuç üretmeyin.

Aynı olay anlatımındaki farklı zamanları ayırma örneği

Birlikte gidilen bir işyerinde önce gönüllü görüşme yapılması, sonra tartışma çıkması ve daha sonra ayrılma isteğinin engellendiğinin ileri sürülmesi hâlinde bu üç aşamayı ayrı kaydedin. İlk aşamaya ilişkin davet mesajı ile son aşamaya ilişkin yardım mesajı birbirinin yerine kullanılmamalıdır. Kapının durumu, araç anahtarının kimde olduğu veya çıkış önünde kimin bulunduğu gibi ayrıntılar, yalnız gerçekten biliniyorsa yazılmalıdır. Bu örnek bir mahkeme kararı veya suçun oluştuğuna dair sonuç değildir; olay anlatımının nasıl ayrıştırılabileceğini gösterir.

İlk görüşmeye mevcut ifade tutanakları, tebligatlar, varsa iddianame ve duruşma belgeleriyle birlikte hazırladığınız çizelgeyi getirin. Her belgenin hangi dosyaya ait olduğunu kontrol edin; aynı kişiler arasındaki başka uyuşmazlıklara ilişkin belgeleri ayrı klasörde tutun. Sonradan elde edilen bir belgenin önceki anlatımla çelişmesi hâlinde bu durumu gizlemek yerine açıkça işaretleyin. Amaç tek yönlü bir hikâye kurmak değil, lehe ve aleyhe bilgileri birbirine karıştırmadan incelemeye hazır hâle getirmektir.

Olay ve delil hazırlığı hakkında sık sorulan sorular