Kooperatif Üye ve Personeli İçin Yardım Fonu Kurabilir mi? 1163 m.40 | 2026
Kısa ve net cevap: Evet. 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu m.40 uyarınca kooperatif anasözleşmesinde, kooperatifin memur ve işçileri ile ortakları için yardım kuruluşları meydana getirilmesi ve yardım fonları oluşturulması öngörülebilir. Bu fonların kaynakları ve kullanım esasları anasözleşmede belirlenir; fon varlıkları kooperatifin diğer malvarlığından ayrı hesaplarda izlenir. Yardım fonu, yönetim kurulunun istediği kişiye keyfî ödeme yapabileceği serbest bir kasa değildir. Kimlerin yararlanacağı, hangi olaylarda yardım yapılacağı, kaynağın hangi gelirlerden oluşturulacağı, ödeme sınırları ve karar usulü önceden belirlenmelidir. Fonun ayrı hesapta tutulması, hem denetim hem de üyeler arasında eşitlik açısından zorunlu mali şeffaflık sağlar.
1163 sayılı Kooperatifler Kanunu m.40 ne düzenliyor?
m.40, kooperatifin sosyal dayanışma işlevini destekleyen özel bir düzenlemedir. Kooperatif, anasözleşmesiyle memur ve işçileri ile ortakları için yardım kuruluşları kurabilir ve bu amaçla fon ayırabilir. Kanun, fonun sıradan işletme bütçesinden ayrıştırılmasını ve kendi amacı doğrultusunda izlenmesini öngörür.
Yardım fonu ile m.39’daki yedek akçe aynı şey değildir. Yedek akçe, kooperatifin mali dayanıklılığı ve zararların karşılanması için kanuni bir özkaynak kalemidir. m.40 yardım fonu ise belirli kişi gruplarına sosyal/ekonomik yardım sağlamak için anasözleşmeyle oluşturulan amaçlı fondur.
Güncel mevzuat için Mevzuat Bilgi Sistemi; kooperatif anasözleşme ve uygulama kaynakları için Ticaret Bakanlığı Kooperatifçilik sayfası kullanılmalıdır.
Kooperatif yardım fonundan kimler yararlanabilir?
m.40 üç temel yararlanıcı grubunu açıkça sayar: kooperatifin memurları, işçileri ve ortakları. Anasözleşme bu gruplar içinde fonun kapsamını ve yardım şartlarını ayrıntılandırabilir. Örneğin belirli kıdemi olan çalışanlar, belirli sosyal olaylarla karşılaşan ortaklar veya anasözleşmede nesnel ölçütlerle tanımlanan kişiler yardım sisteminin kapsamına alınabilir.
Ancak fonun kullanımında ortaklar ve çalışanlar arasında keyfî ayrım yapılamaz. Aynı şartları taşıyan iki ortak arasında kişisel yakınlık, yönetimle ilişki veya başka subjektif nedenle farklı işlem yapılması m.23’teki eşitlik ilkesi bakımından sorun doğurur. Yardım ölçütleri önceden belirli ve denetlenebilir olmalıdır.
Ortak olmayan üçüncü kişilere yardım yapılması m.40’ın açık yararlanıcı listesi içinde değildir. Kooperatifin başka sosyal sorumluluk faaliyetleri yürütüp yürütemeyeceği amacı ve diğer mevzuat çerçevesinde ayrıca değerlendirilebilir; fakat m.40 fonu doğrudan memur, işçi ve ortaklar için düzenlenmiştir.
Yardım fonu için anasözleşmede hangi hususlar bulunmalıdır?
m.40 yardım fonunun anasözleşmeyle kurulmasını öngörür. Bu nedenle anasözleşmede en azından fonun amacı, kaynağı, yararlanıcıları, kullanım şartları ve yönetim/karar yöntemi belirli olmalıdır. “Gerektiğinde yardım yapılır” gibi sınırsız bir ifade, eşitlik ve denetim açısından yeterli güvence sağlamaz.
Anasözleşmede fonun hangi gelirlerden besleneceği açıkça yazılabilir. m.41, gelir-gider farkından önce yedek akçe ve Kanun/anasözleşmede öngörülen diğer fonların ayrılmasını düzenler. Yardım fonu m.40 ve m.41 çerçevesinde yıllık olumlu sonuçtan belirli oranla beslenebilir. Ayrıca anasözleşmenin izin verdiği diğer kaynaklar kullanılabilir.
Fon yardımlarında üst sınır, başvuru belgesi, karar organı, ödeme tarihi ve geri ödeme şartı varsa bunlar da düzenlenmelidir. Yardım bağış niteliğindeyse geri ödemesiz; avans veya borç niteliğindeyse geri ödeme koşulları açıkça ayrılmalıdır. Fonun hukukî niteliği belirsiz bırakılmamalıdır.
Yardım fonu neden ayrı hesapta tutulmalıdır?
m.40, yardım fonlarının kooperatifin diğer malvarlığından ayrı hesaplarda takip edilmesini öngörür. Bu ayrım, fonun amaca uygun kullanılıp kullanılmadığının denetlenmesini sağlar. Genel işletme hesabıyla fon hesabı karıştırılırsa yardım için ayrılmış paranın başka giderlere harcanması veya işletme gelirlerinin yardım ödemesi gibi gösterilmesi kolaylaşır.
Ayrı hesap zorunluluğu yalnız banka hesabı açılması anlamına indirgenmemelidir. Muhasebe sisteminde fonun kaynağı, tahakkuku, ödemeleri ve kalan bakiyesi ayrı izlenebilir olmalıdır. Banka ve muhasebe kayıtları birbiriyle uyumlu tutulmalıdır. Yıl sonunda bilanço dipnotları veya ilgili hesaplar fonun durumunu açıkça göstermelidir.
Yönetim kurulu m.62 kapsamında kooperatifin defter ve belgelerinin düzenli tutulmasından sorumludur. Denetçiler m.66 ve m.67 uyarınca hesapların ve işlemlerin Kanun ile anasözleşmeye uygunluğunu inceler. Yardım fonu da bu denetimin dışında değildir.
Yardım fonunun kaynağı nasıl oluşturulur?
Fonun kaynağı anasözleşmede belirlenir. Kooperatifin yıllık olumlu gelir-gider farkından belirli bir oran yardım fonuna ayrılabilir. Ancak bu işlem m.38 ve m.39’daki kanuni yedekler ile geçmiş zararların kapatılması sırasını ihlal edemez. Önce Kanun’un emredici mali yükümlülükleri yerine getirilir, ardından anasözleşmedeki fonlar ayrılır.
m.38 gelir-gider farkının değerlendirilmesini, m.39 yedek akçeyi, m.40 yardım fonunu ve m.41 gelir-gider farkından ayrılacak fonların sırasını birlikte oluşturur. Her yıl genel kurul, mali tabloyu onaylarken bu kalemleri ayrı ayrı göstermelidir.
Fonun ortaklardan zorunlu ek ödeme şeklinde finanse edilmesi düşünülüyorsa bunun m.31’deki ek ödeme rejimiyle karıştırılmaması gerekir. m.31 ek ödeme yalnız bilanço açığını kapatma amacına özgüdür. Sosyal yardım fonuna para toplamak için m.31 kullanılamaz; bunun farklı bir anasözleşme ve mali dayanağı olmalıdır.
Yardım fonu hangi amaçlarla kullanılabilir?
m.40 genel çerçeveyi çizdiği için somut yardım türleri anasözleşmede belirlenmelidir. Sağlık giderleri, ölüm yardımı, eğitim desteği, afet yardımı, geçici ekonomik zorluk desteği veya çalışan sosyal yardımları gibi amaçlar nesnel koşullarla düzenlenebilir. Kanun tek tek yardım türlerini saymaz; fakat fonun memur, işçi ve ortaklara yönelik yardım kuruluşu niteliğini korur.
Yardım fonundan kooperatifin ticari borçlarını ödemek, yatırım yapmak veya yönetim giderlerini karşılamak fonun amacıyla bağdaşmaz. Bu tür harcamalar kooperatifin genel bütçesinden karşılanmalıdır. Fonun amaç dışı kullanımı yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğunu ve genel kurul kararlarının hukuka uygunluğunu gündeme getirebilir.
Anasözleşme yardımı belirli olaylara bağlamışsa yönetim organı bu koşulları değiştiremez. Örneğin sağlık yardımı için resmi sağlık belgesi şartı varsa belgesiz ödeme yapılamaz. Her yardım dosyasında başvuru, dayanak belge, karar ve ödeme makbuzu birlikte saklanmalıdır.
Fon ödemesine kim karar verir?
Karar yetkisi anasözleşmede belirlenir. Genel kurul temel fon sistemini ve mali çerçeveyi kurabilir; yönetim kurulu anasözleşmenin verdiği yetki içinde bireysel başvuruları karara bağlayabilir. Hangi organın hangi tutara kadar yetkili olduğu açık olmalıdır.
Yönetim kurulu üyeleri kendi veya yakınlarının fon başvuruları söz konusu olduğunda çıkar çatışması kurallarına dikkat etmelidir. Kooperatif organlarının sadakat ve özen borcu, fon kararlarında da geçerlidir. Kişisel menfaat nedeniyle kooperatif zararına veya diğer ortaklar aleyhine karar verilmesi sorumluluk doğurabilir.
Yüksek tutarlı veya olağan dışı yardımlar için genel kurul onayı öngörülebilir. Bu tür kontrol mekanizmaları anasözleşmede belirlenirse yönetim kurulu sınırı aşamaz. Yetki zinciri, fonun amacı kadar önemlidir.
Kooperatif yardım fonu nasıl denetlenir?
Denetçiler, kooperatifin bütün hesap ve işlemlerinde olduğu gibi yardım fonunu da inceler. Fonun kaynağının anasözleşmeye uygun ayrılıp ayrılmadığı, ayrı hesapta tutulup tutulmadığı, ödemelerin yetkili organ kararıyla yapılıp yapılmadığı ve yararlanıcıların şartları taşıyıp taşımadığı kontrol edilir.
Dış denetime tabi kooperatiflerde m.69 kapsamında finansal tabloların gerçeğe uygunluğu incelenirken fon kayıtlarının doğruluğu da mali tablo denetiminin parçası olabilir. Fon bakiyesinin muhasebede başka hesapta gizlenmesi veya amaç dışı harcamanın farklı isimle kaydedilmesi denetim riski yaratır.
Ortaklar da m.24 kapsamındaki bilgi edinme ve belge inceleme hakları çerçevesinde genel kurul öncesi mali tabloları ve ilgili raporları inceleyebilir. Kişisel verilerin korunması nedeniyle yararlanıcıların sağlık veya özel hayat bilgileri paylaşılırken KVKK ilkeleri ayrıca gözetilmelidir; mali şeffaflık kişisel hassas verilerin sınırsız açıklanması anlamına gelmez.
Yardım fonu ile yedek akçe arasındaki fark nedir?
| Özellik | Yedek akçe m.39 | Yardım fonu m.40 |
|---|---|---|
| Amaç | Kooperatifin mali dayanıklılığı ve zararların karşılanması | Memur, işçi ve ortaklara anasözleşmede belirlenen yardımlar |
| Zorunluluk | Yıllık farkın en az %10’u kanunen zorunlu | Anasözleşmeyle kurulursa uygulanır |
| Dağıtım | Ortaklara dağıtılamaz | Şartları taşıyan yararlanıcılara yardım olarak ödenir |
| Hesap | Özkaynak/yedek hesabında izlenir | Diğer malvarlığından ayrı hesapta izlenir |
Bu ayrım, muhasebe ve genel kurul kararlarında açıkça korunmalıdır. Yedek akçeyi “yardım fonu” adıyla ortaklara dağıtmak m.39 yasağını dolanamaz; yardım fonunu da genel işletme açığını kapatmak için kullanmak m.40 amacına aykırıdır.
Fon kurulurken uygulanacak kontrol listesi
- Anasözleşmede yardım fonuna açık dayanak oluşturun.
- Yararlanıcı grupları memur, işçi ve ortaklar çerçevesinde nesnel belirleyin.
- Fonun gelir kaynaklarını ve yıllık ayırma oranını yazın.
- m.38–39’daki geçmiş zarar ve yedek sırasını koruyun.
- Yardım türlerini ve her tür için belge şartlarını belirleyin.
- Karar yetkisini genel kurul/yönetim kurulu arasında açık dağıtın.
- Ödeme üst sınırları ve dönemsel limitleri tanımlayın.
- Muhasebede ayrı fon hesabı oluşturun.
- Her ödeme için başvuru, karar, belge ve dekont dosyası tutun.
- Denetçi raporlarında fonun yıllık hareketini ayrı kontrol edin.
Sık Sorulan Sorular
Kooperatif ortakları için yardım fonu kurulabilir mi?
Evet. m.40 anasözleşmeyle ortaklar, memurlar ve işçiler için yardım kuruluşları ve fonları oluşturulmasına izin verir.
Yönetim kurulu tek başına fon kurabilir mi?
m.40 fon sistemini anasözleşmeye bağlar. Yönetim kurulu anasözleşmede bulunmayan temel bir fon rejimini kendiliğinden oluşturamaz.
Fon parası kooperatifin normal giderlerinde kullanılabilir mi?
Fon amacı ve ayrı hesap zorunluluğu nedeniyle yardım için ayrılan varlıklar anasözleşmedeki yardım amacı dışında kullanılmamalıdır.
Fon yedek akçeden karşılanabilir mi?
Yedek akçe m.39’un ayrı mali kalemidir. Fon kaynağı anasözleşmede belirlenir; yedek akçe dağıtım yasağı yardım fonu yoluyla aşılmaz.
Çalışan olmayan üçüncü kişiye m.40 fonundan yardım yapılabilir mi?
m.40 açıkça memur, işçi ve ortakları sayar. Bu fonun kapsamı bu gruplara göre oluşturulmalıdır.
Fon mutlaka ayrı banka hesabında mı tutulmalı?
Kanun fon varlığının ayrı hesapta izlenmesini öngörür. Muhasebe ve finansal izlenebilirlik sağlanmalı; uygulamada ayrı banka hesabı da şeffaflığı güçlendirir.
Yardım alan ortakların isimleri herkese açıklanmak zorunda mı?
Mali denetim ile kişisel veri koruması birlikte yürütülmelidir. Özellikle sağlık ve özel hayat verileri gereksiz biçimde açıklanamaz.
Fon kullanımını kim denetler?
Kooperatif denetçileri, varsa dış denetçi ve genel kurul mali kayıtlar üzerinden fonun anasözleşmeye uygun kullanımını denetler.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
