Nükleer Patlama ve Radyasyon Zararından Devletin Tazminat Sorumluluğu

Kısa cevap: Radyasyon zararından hangi devlet sorumlu olur?
Nükleer patlama nedeniyle bir başka devletin toprağında veya bireylerin yaşamında zarar meydana gelmesi hâlinde öncelikle fiilin hangi devlete atfedileceği, bu fiilin uluslararası bir yükümlülüğü ihlal edip etmediği ve zarar ile eylem arasındaki bağ incelenir. Uluslararası Hukuk Komisyonunun devletlerin uluslararası hukuka aykırı fiillerden sorumluluğuna ilişkin maddeleri, özellikle m.1, 2, 4, 30, 31, 34–37, temel bir sistematik sunar. Hukuka aykırı saldırı sonucunda tam giderim yükümlülüğü gündeme gelebilir. Ancak zarar gören herkesin otomatik olarak belirli bir uluslararası mahkemede doğrudan tazminat davası açabildiği düşünülmemelidir.

Devlet sorumluluğunun iki kurucu unsuru
Devlet sorumluluğu tartışmasında ilk unsur fiilin uluslararası hukuk bakımından devlete atfedilebilmesidir. İkinci unsur, bu davranışın devletin tabi olduğu uluslararası yükümlülüğü ihlal etmesidir. Uluslararası Hukuk Komisyonunun 2001 tarihli çalışmasındaki 2. madde bu iki unsuru birlikte düzenler. Sorumluluğun doğması için öncelikle hangi kuralın ihlal edildiği saptanmalıdır. Nükleer silahın kullanılması bakımından BM Şartı’nın kuvvet kullanma yasağı, ilgili insancıl hukuk normları ve varsa özel antlaşma yükümlülükleri farklı ihlal dayanakları oluşturabilir.

Bir devletin iç hukukunda bir işlemin yetkili makam tarafından onaylanmış olması, uluslararası hukuk bakımından ihlali otomatik olarak ortadan kaldırmaz. 2001 maddelerinin 3. ve 32. maddeleri, devletin iç hukukunun sorumluluk değerlendirmesinde ve giderimden kaçınmada nasıl ele alınacağına ilişkin önemli hükümler içerir. Bu nedenle “devlet başkanı yasal yetkisini kullandı” gibi açıklamalar, uluslararası sorumluluk sorusunun yerini tutmaz. Hukuka aykırılık iddiası ise sadece siyasi görüşle değil uygulanabilir normlarla temellendirilmelidir.

Fiilin devlete atfedilmesi nasıl araştırılır?
2001 maddelerinin 4. maddesi, devlet organlarının davranışlarının uluslararası hukuk bakımından devlete atfedilmesini düzenler. Nükleer saldırı devletin silahlı kuvvetleri veya diğer organları tarafından gerçekleştirilmişse, organın resmi fonksiyonu ve fiili bu açıdan incelenir. Ancak her nükleer patlamanın arkasında hangi devletin bulunduğu kendiliğinden biliniyor kabul edilemez. Saldırının kaynağı, kullanılan araç, komuta ve icra zinciri, teknik veriler ve güvenilir tanıklıklar ayrıca ortaya konmalıdır.

Devlet dışı silahlı grup, özel şirket veya sınır aşan örgütlerin hareketleri söz konusuysa daha karmaşık atıf sorunları doğabilir. Bir ülkenin topraklarında meydana gelen olay, sadece coğrafi konumundan hareketle o ülkenin kendi fiili olarak nitelendirilemez. Başka bir devletin fiiline yardım etme veya katkıda bulunma hâllerinin de kendilerine özgü kuralları vardır. Dolayısıyla hangi aktörün hangi eylem nedeniyle hangi yükümlülükten sorumlu olduğu ayrı ayrı belirlenmelidir.

Uluslararası hukuka aykırılık ile zarar arasındaki bağlantı
Bir nükleer saldırının hukuka aykırı olduğunun belirlenmesi, giderimin her kaleminin otomatik olarak ispatlandığı anlamına gelmez. Giderim için belirli zararın hukuka aykırı eylemle ilişkisi, zararın niteliği ve uygun kanıtlar araştırılır. Fiziksel yaralanma, ölüm, malvarlığı kaybı, üretim faaliyetinin durması, kirlenen tarım ürünleri ve sağlık hizmeti masrafları farklı zarar kalemleridir. Bunların hesaplanması için tıp, ekonomi, çevre mühendisliği ve hukuk çalışmalarının birlikte yürütülmesi gerekebilir.

Radyolojik zararda doğrudan etki ile dolaylı sonuçların ayrılması önemlidir. Örneğin bir bölgede ölçülen kirlenmenin hangi olaya bağlı olduğunun gösterilmesi, radyasyon dozu tahmini, atmosferik koşullar, örnekleme yöntemi ve ölçüm zamanı gibi teknik sorunları içerir. Çocuklar veya belirli meslek grupları bakımından uzun süreli sağlık izleminin gerekli olup olmadığı da bilimsel verilerle ortaya konmalıdır. Nedensellik analizi, zarar gören kişinin iddiasının değersizleştirilmesi değil tazminatın güvenilir temele oturtulması için gereklidir.

Sınır aşan radyasyon: Üçüncü bir devletin hakları
Nükleer patlamanın etkileri siyasi sınırları takip etmez. Bir devlette meydana gelen patlama nedeniyle başka bir devletin topraklarında ölçülebilir radyolojik kirlenme, sağlık veya ekonomik zarar oluşabilir. Böyle bir durumda fiilin uluslararası hukuka aykırılığı, zarar gören devletin hakları, atıf ve tazminat meseleleri ele alınır. Bununla birlikte sınır aşan her kirlilik olayı otomatik olarak aynı hukukî sorumluluğu doğurmaz; somut yükümlülük ve ihlal temeli belirlenmelidir.

Üçüncü devletin vatandaşlarının maruz kaldığı zararlar, uluslararası düzeyde devletin diplomatik girişimleri veya uygun usul yollarıyla gündeme gelebilir. Bireysel başvuru imkânları ise yetkili forumun hukukuna, ilgili anlaşmalara ve iç hukuk düzenlemelerine bağlıdır. Devletler arası talep ile kişinin kendi adına açabileceği dava birbirinden ayrılmalıdır. Somut ve ölçülebilir zarar, güvenilir kayıtlarla ortaya konduğunda uluslararası ilişkiler bakımından talep daha güçlü bir hukukî zemine oturabilir.

Tam giderim ilkesi: 2001 maddeleri m.31
Uluslararası Hukuk Komisyonunun devlet sorumluluğu maddeleri m.31, uluslararası hukuka aykırı fiilin neden olduğu zararın tam giderimini öngörür. Madde, maddi ve manevi zarar kavramlarını kapsayan bir çerçeve kurar. Bu ilke, kayıpların bir kısmının siyasi pazarlıkla değerlendirme dışı bırakılması gerektiği anlamına gelmez. Bununla birlikte talep edilen her tutarın hukukî ve teknik dayanakları, zarar ile ihlal arasındaki bağ ve uygun hesaplama yöntemi gerekçelendirilmelidir.

Giderim çerçevesinin başka bir önemli yönü, nükleer zararların zaman içinde ortaya çıkabilmesidir. Sağlık takibi, çevreyi izleme, güvenli yerleşim için yeniden düzenleme ve ekonomik faaliyet kaybı uzun döneme yayılabilir. Bu kalemlerin hukuken kabulü, ortaya çıkabilecek her hastalığın hiçbir inceleme yapılmaksızın tek patlamaya bağlanması demek değildir. Hukuki dosyada belirsizliklerin, uzmanlık raporlarının ve ihtiyatlı tıbbi değerlendirmelerin ayrı gösterilmesi gerekir.

Eski hâle getirme, tazminat ve tatmin: m.34–37
2001 maddelerinin 34. maddesi giderimin başlıca biçimlerini eski hâle getirme, tazminat ve tatmin olarak açıklar. 35. madde eski hâle getirmenin maddi olarak imkânsız olmaması ve orantısız yük taşımaması gibi sınırlar düzenler. 36. madde uygun koşullarda parasal karşılığı belirlenebilir zarar için tazminat öngörür. 37. madde ise ihlalin kabulü, üzüntü bildirme, resmî özür veya benzeri biçimlerde tatmin imkânlarını ifade eder.

Nükleer patlamadan sonra yok olmuş insan hayatı veya geri döndürülemez çevresel hasar, fiziksel olarak saldırı öncesi duruma getirilemeyebilir. Bu durum, hukukî giderim tartışmasının sona erdiği anlamına gelmez. Parasal zararların karşılanması, rehabilitasyon, rehabilitasyonun izlenmesi ve ihlalin kabulü farklı araçlar olarak gündeme gelebilir. Bir dosyada birden fazla giderim biçimi beraber kullanılabilir. Ancak tazminatın somut kapsamı ilgili yetkili mekanizmanın ve uygulanacak hukuk kurallarının değerlendirmesine bağlıdır.

Nükleer Silahların Yasaklanması Antlaşması m.6 ne düzenler?
2017 tarihli Nükleer Silahların Yasaklanması Antlaşması’nın 6. maddesi, antlaşma tarafları için nükleer silah kullanımı veya denemelerinden etkilenen ve devletin yetki alanında bulunan bireylere yardım ile kontrolü altındaki kirlenmiş alanlarda çevresel iyileştirme yükümlülüklerini düzenler. Hüküm tıbbi yardım, rehabilitasyon, psikolojik destek ve sosyal-ekonomik katılıma ilişkin çerçeve içerir. Bu, uluslararası hukukta mağdur odaklı yükümlülüklerin yalnız cezalandırmadan ibaret olmadığını gösteren önemli bir yaklaşım sunar.

Bu yükümlülükler açıklanırken antlaşmaya taraflık gözden kaçırılmamalıdır. Taraf olmayan bir devleti, yalnız söz konusu antlaşmanın 6. maddesine dayanarak aynı sözleşmesel borçların muhatabı saymak doğru olmaz. Buna karşılık antlaşma, başka hukukî yükümlülüklerden kaynaklanan sorumlulukları da ortadan kaldırmaz. Dolayısıyla mağdur yardımı ve çevresel iyileştirme konusu, bir yandan antlaşmanın kendi uygulanma alanında, diğer yandan genel sorumluluk kuralları çerçevesinde incelenebilir.

Antlaşmanın 7. maddesi: Uluslararası işbirliği ve yardım
Nükleer Silahların Yasaklanması Antlaşması m.7, tarafların antlaşmayı uygulamak için işbirliği yapmasına ve uygun koşullarda teknik, maddi veya mali yardım sağlamasına ilişkin hükümler içerir. Özellikle nükleer silah kullanmış veya denemiş taraf devletlerin etkilenen taraf devletlere yeterli yardım sağlama sorumluluğunu düzenleyen hüküm önemlidir. Bu yardımlar, Birleşmiş Milletler sistemi, ulusal veya uluslararası kuruluşlar ve Kızılhaç-Kızılay hareketi gibi farklı kanallardan yürütülebilir.

Uluslararası yardım hükmü ile zarar gören kişinin bireysel alacak hakkı aynı şey değildir. Belirli bir sağlık programına veya kirlenmiş alanın temizlenmesine kaynak aktarılması, bütün mağdurların maddi ve manevi zararlarının otomatik olarak ödendiği anlamına gelmeyebilir. Öte yandan para tazminatı tek başına çevresel ve kamusal sağlık sorunlarını çözmeyebilir. Etkili giderim, uygun sağlık hizmeti, yaşam alanlarının güvenliği, doğru bilgiye erişim ve kanıta dayalı ekonomik rehabilitasyon gibi çok yönlü unsurlar içerebilir.

Kişisel tazminat davası açmak isteyen mağdur neyi bilmelidir?
Bir kişinin kendi adına tazminat talebinde bulunabilmesi için yalnızca nükleer saldırıya uğramış bölgede bulunması yeterli olmayabilir. Hangi ülkede dava açılabileceği, mahkemenin devlet bağışıklığı itirazını nasıl ele alacağı, uygulanacak hukuk, dava hakkı, zamanaşımı ve zarar koşulları belirlenmelidir. Uluslararası Adalet Divanı devletler arasında uyuşmazlıkları çözer; bireyler UAD’de kendi adlarına devlet aleyhine doğrudan dava açamazlar. Bu ayrım mağdurların gerçekçi başvuru yolunu seçmesi için kritik önem taşır.

İç hukukta devlet sorumluluğuna veya haksız fiile ilişkin hükümler, yargı yetkisinin bulunduğu ölçüde gündeme gelebilir. Bazı uluslararası sözleşmeler de kendine özgü uyuşmazlık mekanizmaları öngörebilir. Ancak bir davanın hangi ülkede açılmasının daha avantajlı olduğu hakkında genelleme yapılması doğru değildir. Önce tarafların kimliği, saldırı yeri, zarar yeri, devletin antlaşma statüsü ve mahkemenin yetkisi ortaya konmalıdır.

Çevresel zarar tespitinde hangi belgeler gerekir?
Radyasyon ölçümlerinin zaman damgaları, ölçüm cihazlarının kalibrasyonu, meteoroloji raporları, toprak ve su örnekleri, sağlık kayıtları, ölüm ve yaralanma belgeleri, malvarlığı hasar listeleri ve tarımsal üretime ilişkin ekonomik veriler önemli kaynaklardır. Bir hastalığın radyasyonla bağlantısına ilişkin değerlendirmelerde uzmanlık gerektiren epidemiyolojik ve klinik yöntemlere başvurulur. Salt sosyal medya fotoğraflarıyla bilimsel ölçüm yapılmış kabul edilmemelidir.

Dijital kayıtların muhafazasında değiştirilemez asıllara, belgelerin hangi makamdan alındığına ve toplanma zincirine dikkat edilmelidir. Mağdurların kişisel sağlık verileri hassas veriler olup hukuka uygun işlenmeli ve üçüncü kişilerle rastgele paylaşılmamalıdır. Olayın yıllar sonra yargı önüne gelmesi ihtimaline karşı mümkün delillerin güvenli biçimde korunması önemlidir. Belge yönetimi, gerek devletler arası gerek bireysel giderim süreçlerinde merkezi bir işlev taşır.

Nükleer santral kazası ile nükleer saldırı aynı hukuk alanı mı?
Hayır. Bir nükleer santralde meydana gelen teknik kaza, sivil nükleer tesis işletmeciliğinin sorumluluk rejimleri, düzenleyici kurallar ve uygun sözleşmeler çerçevesinde incelenebilir. Savaş sırasında bilerek gerçekleştirilen bir nükleer silah saldırısı ise kuvvet kullanma hukuku, silahlı çatışma kuralları ve devletlerin uluslararası sorumluluğuna ilişkin farklı değerlendirmeler doğurur. Her iki olayda radyasyon bulunması, sorumluluğun norm temelini aynı hâle getirmez.

Türkiye’deki 7381 sayılı Nükleer Düzenleme Kanunu gibi iç hukuk kurallarının santral işletmeciliğine ilişkin hükümleri, yabancı devletin nükleer savaş eyleminin tamamını doğrudan düzenleyen bir kod olarak görülmemelidir. Sivil işletmeci sorumluluğu ile devletin uluslararası hukuka aykırı kuvvet kullanımından kaynaklanan sorumluluğu farklıdır. Bu ayrım, aynı teknik terimlerin farklı yargı yollarıyla ilişkilendirilmesini önler ve tazminat talebinin yanlış hukuki zemine oturtulması riskini azaltır.

Sonuç: Tazminat yalnız para ödemekten ibaret değildir
Nükleer silah kullanımının hukuka aykırı olması hâlinde devlete atfedilen fiil, ihlalin durdurulması, tekrar etmeme güvenceleri ve uygun giderim biçimlerini gündeme getirebilir. Sınır aşan radyolojik etkiler, çevresel iyileştirme, mağdur yardımı ve ekonomik kayıplar bu analizin ayrı parçalarıdır. Fakat her zarar kalemi için güvenilir nedensellik ve ölçüm kayıtları; her başvuru yolu için somut yetki kuralları gerekir.

Nükleer saldırının uluslararası ceza hukuku boyutu, komutan veya siyasi liderin bireysel sorumluluğuyla ilgili olabilir. Devletler arası sorumluluk ise kişinin ceza mahkûmiyetinden farklı bir hukukî değerlendirmeye dayanır. Bu ikisini ayırmak, hem hukuki doğruluk hem de zarar görenlerin gerçekte hangi giderim yoluna ulaşabileceğini anlaması bakımından zorunludur.

12 Sık Sorulan Soru

Radyoaktif bulut başka ülkeye yayılırsa kim tazminat öder?

Önce fiilin hangi devlete atfedilebildiği, hangi uluslararası yükümlülüğün ihlal edildiği ve sınır aşan zararla nedensellik bağı araştırılır. Hukuka aykırı fiilin devlete atfedilmesi hâlinde giderim sorumluluğu gündeme gelebilir. Ancak her radyolojik kirlenme için otomatik ve tek tip bir dava yolu yoktur.

Her mağdur Uluslararası Adalet Divanına doğrudan başvurabilir mi?

Hayır. UAD, devletler arası çekişmeli davalara ilişkin yetkisi bakımından bireylerin kendi adlarına doğrudan dava açabildiği bir tazminat mahkemesi değildir. Bireysel talepler için uygun ulusal veya uluslararası mekanizma ve yetki koşulları ayrı araştırılır.

Tazminat için saldırının hukuka aykırı olduğunun ispatı gerekir mi?

Devletlerin uluslararası hukuka aykırı fiillerden sorumluluğu çerçevesinde atıf ve uluslararası yükümlülük ihlali değerlendirilir. Belirli antlaşmalar farklı sorumluluk rejimleri içerebilir. Bu nedenle nükleer bir olayda hangi hukukî talep yolunun kullanıldığı saptanmadan tek ve mutlak ispat listesi oluşturulamaz.

Hangi zararlar parasal tazminata konu olabilir?

Uygulanabilir hukuk ve kanıt durumuna bağlı olarak sağlık harcamaları, mülkiyet kaybı, gelir kaybı, bazı çevresel giderimler ve başka maddi ya da manevi zarar kalemleri gündeme gelebilir. Her kalemin ihlalle bağı ve hesaplama yöntemi ayrıca gösterilmelidir.

Bir nükleer patlamanın etkisi yıllar sonra anlaşılırsa hak düşer mi?

Bunun cevabı ilgili başvuru yoluna, uygulanabilir iç hukuk ve antlaşmalara ve varsa süre kurallarına bağlıdır. Uluslararası sorumluluğun genel ilkeleriyle iç hukuktaki dava süreleri bir tutulamaz. Uzun süreli etkilerin kanıtlanması için tıbbi ve çevresel kayıtların korunması önemlidir.

Nükleer saldırı yüzünden tarım yapılamazsa zarar istenebilir mi?

Tarım alanının kirlenmesi ve üretim faaliyetinin kaybı belirli koşullarda ekonomik zarar oluşturabilir. Ancak kirlenmenin kaynağı, alanın kullanımı, ürün kaybı, ekonomik hesaplama ve hukuki nedensellik araştırılır. Yalnız üretim düşüklüğünün görülmesi her zaman nükleer eylemle bağlantıyı tek başına kanıtlamaz.

Çevre zararını eski hâle getirmek imkânsızsa ne olur?

Devlet sorumluluğu maddeleri m.34–37, eski hâle getirme yanında tazminat ve tatmin gibi giderim yolları öngörür. Eski hâle getirme maddi olarak mümkün değilse farklı giderim biçimleri değerlendirilebilir. Bu sonuç, her zararın parasal karşılığının kolayca ölçülebileceği anlamına gelmez.

Nükleer Silahların Yasaklanması Antlaşması mağdurlara yardım öngörür mü?

Evet. 2017 Antlaşmasının 6. maddesi, taraf devletlerin yetki alanındaki etkilenen bireylere yardım ve kirlenmiş alanlarda çevresel iyileştirme ödevlerini düzenler. Bu hükümlerin sözleşmesel yükümlülük doğurması bakımından ilgili devletin taraflık ve uygulama koşulları belirlenmelidir.

Bir devletin antlaşmaya taraf olmaması tazminatı engeller mi?

Tek başına böyle bir sonuç doğurmaz. Devlet, tarafı olmadığı antlaşmanın sözleşmesel borçlarını otomatik üstlenmez; fakat BM Şartı, insancıl hukuk ve devletin genel sorumluluğu gibi başka hukuki dayanaklar bulunabilir. Hangi normun bağladığı somut olarak araştırılır.

Sivil nükleer tesis kazası ile atom bombası saldırısının sorumluluğu aynı mı?

Hayır. Sivil tesis işletmeciliği özel iç hukuk ve nükleer sorumluluk rejimlerine tabi olabilir. Nükleer silah saldırısı ise kuvvet kullanma, silahlı çatışma ve uluslararası devlet sorumluluğu alanlarında farklı kuralları gündeme getirir. Ortak radyasyon etkisi, normları aynı hâle getirmez.

Türk vatandaşları sınır aşan radyasyon için başvuru yapabilir mi?

Olası başvuru, zarar yeri, olayın niteliği, uygulanabilir yargı yetkisi ve ilgili hukuki mekanizmaya bağlıdır. Bireysel ve devletler arası talepler farklı yollardan ilerler. Öncelikle kişisel zarar belgeleri ile teknik kirlenme verilerinin güvenli biçimde korunması gerekir.

Zararın ispatında hangi teknik raporlar daha önemlidir?

Radyasyon ölçümleri, kalibrasyon belgeleri, meteoroloji kayıtları, sağlık ve hastane verileri, toprak ve su analizleri, ekonomik kayıp hesapları ve bağımsız uzman raporları önem taşır. Raporların kaynağı, tarihî sırası ve kullandıkları yöntem açıkça gösterilmeli; bilimsel belirsizlikler gizlenmemelidir.

Mevzuat ve resmî kaynaklar

• BM Devlet Sorumluluğu Maddeleri m.1–59
• BM Hukuk Komisyonu açıklaması
• TPNW m.6 Mağdur yardımı ve çevresel iyileştirme
• TPNW m.7 Uluslararası işbirliği
• Ek Protokol I m.55

Yazar ve ofisler

Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu – İstanbul ve Mersin. İletişim: +90 552 224 43 66. Metin genel bilgilendirmedir; başvuru yolu ve yetki somut olaya göre incelenir.

İstanbul ofisi

Maslak Ahi Evran Caddesi Polaris Plaza No:21 Kat:9 Sarıyer/İstanbul

Mersin ofisi