Nükleer Bombanın Sivillere Atılması Savaş Suçu mudur? Ayrım, Orantılılık ve İnsancıl Hukuk

Kısa cevap: Bir kente nükleer saldırı hangi kurallara aykırıdır?
Uluslararası insancıl hukuk sivilleri doğrudan hedef almayı, ayrım gözetmeyen saldırıları ve beklenen sivil zararı somut ve doğrudan askerî avantaja göre aşırı olan saldırıları yasaklar. Nükleer silahın bir yerleşim alanına yöneltilmesi, patlama, yangın, radyasyon ve sağlık sisteminin çökmesi gibi etkiler nedeniyle bu ilkelerle özellikle ağır bir çatışma doğurur. Her nükleer saldırının otomatik biçimde belli bir uluslararası suç başlığına girdiğini söylemek yerine, saldırının hukuka aykırılığı ile bireysel ceza sorumluluğunun unsurlarını birbirinden ayırmak gerekir. Ancak sivillerin doğrudan hedef alınması hiçbir stratejik gerekçeyle sıradan bir askerî tercih olarak sunulamaz.

Sivillerin korunması: Hukuki dayanak hangi maddelerdir?
1977 tarihli Cenevre Sözleşmelerine Ek I No’lu Protokol’ün 48. maddesi, tarafların sivil nüfusla savaşçıları ve sivil nesnelerle askerî hedefleri her zaman ayırt etmesini ve operasyonlarını yalnız askerî hedeflere yöneltmesini düzenler. 51. madde sivil nüfusun doğrudan hedef yapılmasını yasaklar ve ayrım gözetmeyen saldırının çeşitli biçimlerini tanımlar. 52. madde sivil nesnelerin korunmasına, 57. madde saldırı öncesi ve sırasındaki tedbirlere odaklanır. Belirli bir devletin Protokol’e taraf olup olmadığı ayrıca araştırılmalıdır; ayrım ve sivillerin korunması gibi temel ilkelerin teamül hukukuyla ilişkisi de bağımsızdır.

Bu hükümler, saldırı sonrasındaki insani sonuçlarla sınırlı bir koruma kurmaz. Askerî kararın verildiği anda elde bulunan veya makul şekilde elde edilmesi mümkün olan bilgiler ışığında hedef tespiti ve öngörülebilir etkiler değerlendirilmelidir. Bir saldırı kararının kamuoyunda savunulması ya da siyasi bir açıklamayla gerekçelendirilmesi, saldırı planlaması sırasında alınması gereken somut önlemleri ortadan kaldırmaz. Hukuki sorumluluk tartışmasında özellikle bu zaman kesiti önemlidir.

Hedef şehir olduğu zaman hukuk nasıl uygulanır?
Bir şehrin nüfusunun tamamı, çatışmaya katılan kişilerden oluşmaz. Şehrin içinde askerî tesis bulunması, bütün yerleşim alanını tek askerî hedefe dönüştürmez. Sivil mahalleler, hastaneler, okullar, enerji ve su altyapısı, niteliğine ve kullanımına göre ayrı değerlendirilir. Bu nedenle “şehir askerî merkezdir” şeklindeki genelleme, nükleer bombardımanın hukukî gerekçesini oluşturmaz. Uygulanabilir kurallar, hedefin gerçek askerî katkısı ve hedefin vurulmasının belirli koşullarda sunduğu askerî avantaj üzerinden incelenir.

Bir saldırı, nüfusu korkutmayı veya kent sakinlerini topluca cezalandırmayı amaçlıyorsa sivilleri koruyan kurallara açıkça aykırılık gündeme gelir. Diğer taraftan bir kentte ayrı ayrı askerî hedeflerin bulunması, onları tek bir hedef sayan alan bombardımanını haklılaştırmaz. Ek Protokol I m.51/5(a), belirli koşullarda ayrı askerî hedeflerin tek hedef kabul edildiği bombardımanı ayrım gözetmeyen saldırı olarak tanımlar. Nükleer silahın geniş alana yayılan etkileri bu tartışmanın teknik boyutunu daha da ağırlaştırır.

Ayrım gözetmeyen saldırı nedir?
Ek Protokol I m.51/4, belirli bir askerî hedefe yöneltilmeyen saldırıları; belirli bir askerî hedefe yöneltilemeyen araç veya yöntemlerle yapılan saldırıları ve etkileri ilgili hukuki gereklilikler uyarınca sınırlandırılamayan araç ya da yöntemlerle gerçekleştirilen saldırıları ayrım gözetmeyen saldırı kapsamında tanımlar. İnceleme salt bombanın hedefleme sistemine ilişkin değildir. Bir silah teknik olarak koordinata yönlendirilebilse bile etkilerinin sivil bölgelere ulaşması, ilgili sınırlama ve tedbir yükümlülüklerini gündeme getirir.

Nükleer patlamada büyük ısı ve basınç etkisinin yanında yangınlar, akut radyasyon maruziyeti ve radyoaktif kirlenme oluşabilir. Patlama noktası ile zarar gören kişi veya nesnelerin konumu arasındaki mesafe tek başına yeterli veri değildir; hava koşulları, arazi, yerleşim yoğunluğu ve diğer teknik etkenler önem taşır. Uluslararası Kızılhaç Komitesi, nükleer silahların özellikle yerleşim yerlerine karşı veya yakınında kullanılmasının ayrım, ayrım gözetmeyen saldırı ve orantılılık kurallarıyla bağdaşmayacağını açıkça ifade etmektedir.

Saldırı orantılılığı hesaplamasında hangi zararlar dikkate alınır?
Saldırı orantılılığı, beklenebilecek tesadüfi sivil can kaybı, yaralanma ve sivil nesnelere verilecek zararın somut ve doğrudan askerî avantaj karşısında aşırı olup olmadığı sorusuna dayanır. Bu, sivil zararların her durumda sıfır olması gerektiği anlamına gelmez; ancak ciddi sivil zarar, genel bir zafer veya siyasi baskı hedefiyle meşrulaştırılamaz. İnceleme olay sonrasında ortaya çıkan bütün sonuçların otomatik olarak geçmişe yansıtılmasıyla da yapılamaz. Karar anında öngörülebilecek sonuçlar, mevcut bilgiler ve mümkün dikkat tedbirleri belirlenmelidir.

Nükleer silah söz konusu olduğunda öngörülebilir zararın kapsamına yalnız anlık ölümler değil, sağlık hizmeti kapasitesinin tahribi, yangınların devamı, insanların güvenli suya erişiminin kesilmesi ve belli radyolojik etkiler de girebilir. Her zarar kalemi kendi teknik deliline dayanmalıdır. Orantılılığın incelenmesinde kayıpların sayısal ölçümü önem taşımakla birlikte hukukî değerlendirme mekanik bir oran hesabı değildir. Askerî avantajın somut ve doğrudan olması gerektiği unutulmamalıdır.

Hedefin askerî olması sivil kayıpları meşrulaştırır mı?
Hayır. Bir hedefin askerî nitelikte olması saldırının değerlendirilmesinde gerekli fakat tek başına yeterli olmayan bir koşuldur. Komutanlar ve operasyonu planlayanlar, sivilleri korumak için uygulanabilir tedbirler almakla yükümlüdür. Saldırı aracının seçimi, vuruş zamanı, uyarı imkânları, çevredeki sivil varlığı ve alternatif taktikler gibi etkenler incelenir. Saldırı anında hedefin askerî olmadığı veya beklenen zararların aşırı olacağı anlaşılırsa saldırının iptali ya da durdurulması yönünden kurallar uygulanır.

Ek Protokol I m.57, hedefin askerî niteliğinin doğrulanmasını, yöntem ve araç seçiminin sivil zararı en aza indirecek şekilde değerlendirilmesini ve uygun koşullarda etkili ön uyarı verilmesini içerir. Nükleer silahın kullanılması bakımından karar vericinin bu tedbirleri fiilen nasıl uygulayabileceği, soyut bir taahhütle değil doğrulanabilir operasyon bilgileriyle ortaya konmalıdır. Yalnızca silahın düşük verimli olduğu iddiası, sivillerin korunması ödevinden muafiyet sağlamaz.

Hastaneler, çocuklar ve sağlık hizmetleri bakımından özel etkiler
Nükleer saldırının hastane binalarını, sağlık personelini, acil müdahale imkânlarını ve ilaç altyapısını etkilemesi, can kaybının ilk günlerle sınırlı kalmamasına yol açabilir. Çatışma hukukunda sağlık birimleri ve sağlık personeli özel koruma rejimlerinden yararlanır. Bu korumanın kapsamı, uygulanabilir sözleşmeler, birimin kullanımı ve somut koşullar dikkate alınarak belirlenir. “Askerî amaç” iddiasının varlığı, bir sağlık kurumunun korumasının kendiliğinden sona erdiği anlamına gelmez.

Saldırı sonrası radyoaktif kirlenme nedeniyle tedavi merkezlerine erişimin kısıtlanması, tahliye güzergâhlarının zarar görmesi ve temiz su altyapısının devre dışı kalması, hukukî sonuçların belirlenmesinde önemlidir. Çocuklar, yaşlılar, hamileler ve engelliler fiili etkiler bakımından farklı kırılganlıklar gösterebilir. Bu durum, hukuki değerlendirmede belirli bir grubu ayrıcalıklandırmak değil, öngörülebilir sivil etkilerin doğru hesaplanmasını gerektirir. Etkilere ilişkin bilimsel iddiaların güvenilir raporlarla desteklenmesi zorunludur.

Taktik nükleer silah ve “düşük verim” iddiası
Siyasi tartışmalarda taktik nükleer silahların daha küçük patlama gücüne sahip olduğu vurgulanabilir. Ancak uluslararası insancıl hukuk bir silahın sınıflandırmasına değil, kullanımı sırasındaki gerçek ve öngörülebilir etkilerine bakar. Patlama gücünün göreli olarak daha düşük olması, belirli bir kentte sivil zararları hukuken kabul edilebilir hâle getirmeyebilir. Radyasyon maruziyeti, hava koşulları ve çevresel etkiler ayrıca incelenir.

“Düşük verim” terimi sivil alanın güvenli olduğunu kanıtlamaz. Etki alanını kıyaslayan teknik çalışmalar, hukuki değerlendirmede ancak kaynakları, varsayımları ve belirsizlikleri açıklandığında kullanılmalıdır. Buna karşılık nükleer silahın niteliği nedeniyle hiçbir koşulda ayrım gözeten kullanımın mümkün olmadığı şeklindeki iddia da hangi hukuki kaynağa dayanılarak ileri sürüldüğü açıklanmadan mahkeme hükmü gibi aktarılmamalıdır. Uluslararası Kızılhaç Komitesinin yaklaşımı, bu uyumluluğun son derece kuşkulu olduğu yönündedir.

Savaş suçu niteliği ve Roma Statüsü m.8
Uluslararası Ceza Mahkemesini kuran Roma Statüsü m.8, savaş suçlarını tanımlar. Uluslararası silahlı çatışmalarda sivillere bilerek saldırı yöneltmek m.8/2(b)(i), sivil nesnelere bilerek saldırı yöneltmek m.8/2(b)(ii) kapsamındaki fiiller arasındadır. M.8/2(b)(iv) ise saldırının beklenen sivil zarar veya belirli çevresel zararlar bakımından beklenen somut ve doğrudan genel askerî avantajla açıkça aşırı olacağını bilerek başlatılmasıyla ilgilidir. Bu suç tiplerinin eşikleri ve manevi unsurları birbirinden farklıdır.

Bir savaş suçunun oluşması için silahlı çatışma bağlamı, fiilin ilgili çatışmayla bağlantısı, suç tipine özgü davranış, bilgi ve kast gibi şartlar değerlendirilmelidir. Nükleer silah kullanılmış olması, hangi somut alt bendin gerçekleştiğini kendiliğinden ortaya koymaz. Fakat saldırının sivillere bilerek yöneltilmesi veya diğer unsurların tamamlanması hâlinde ağır bireysel ceza sorumluluğu doğabilir. Yetki koşulları sağlanmadıkça UCM’nin her dünya olayında otomatik olarak yargılama yapabileceği de söylenemez.

Hukuka aykırı saldırı ile ceza mahkûmiyetini ayırmak
Devletin uluslararası hukuka aykırı davranmasıyla belirli bir kişiye savaş suçu nedeniyle mahkûmiyet verilmesi aynı hukukî süreç değildir. Devletin yükümlülüğünün ihlali, uluslararası sorumluluk tartışmasını doğurabilir; bireysel ceza mahkûmiyeti ise ilgili suçun bütün unsurlarının ve kişiyle bağlantısının ispatını gerektirir. Örneğin komutanın gerçekte hangi bilgiye erişebildiği, tahmin edilen sivil zararları bilip bilmediği ve emrin nasıl verildiği incelenmeden sonuç kurulamaz.

Uluslararası Ceza Mahkemesi bakımından yetkinin ülke, vatandaşlık, Güvenlik Konseyi sevki veya diğer kabul edilebilir hukukî zeminlerden biriyle kurulması gerekir. Ulusal mahkemelerin yetki düzenlemeleri de ayrıca önemlidir. Kamuoyunda belirli bir saldırının ahlaken çok ağır görülmesi, hukuki delil düzeninin yerine geçmez; aynı şekilde yargılamanın henüz yapılmamış olması, eylemin hukuka uygun olduğunu da göstermez. Bu ayrım sorumlu kişilerin gerçekten hesap verebilmesi için önemlidir.

Kanıtlar nasıl toplanır, raporlar nasıl denetlenir?
Sivil saldırısı iddialarında patlama alanı, hedefin niteliği, sivil nüfusun yoğunluğu, yaralanmaların türü, sağlık tesislerinin durumu, kullanılabilecek alternatif silahlar ve komuta kararına ilişkin belgeler incelenmelidir. Ölüm ve yaralanma verilerinin kaynağı, aynı kişinin birden çok kayda girip girmediği ve ölümlerin doğrudan veya dolaylı etkilerle ilişkisi açıkça belirtilmelidir. Uydu görüntüleri ile olay yerinde yapılan ölçümler farklı güvenilirlik ve bağlam sorunları içerir.

Hukuki incelemenin sonunda tek bir “savaş suçu” etiketinden ziyade, her norm için hangi olgunun hangi unsuru desteklediği gösterilmelidir. İlgili kişiler hakkında suç isnadı yapılırken masumiyet karinesi ve bağımsız yargılama güvenceleri gözetilir. Mağdurlar açısından kayıtların korunması ve bağımsız tıbbi değerlendirmeler de önemlidir. Sivil kayıpların her biri hukuki bir dosyanın konusu olabilir; bunları toplu sayılar içinde görünmez hâle getirmemek gerekir.

Çevre, nesiller arası zarar ve uluslararası hukuk
Nükleer saldırının ekolojik etkileri, patlama anında gözlemlenen yıkımla sınırlı değildir. Su ve toprağın kirlenmesi, ekonomik faaliyetlerin durması, tarımsal alanların kullanılamaması ve uzun süreli izleme ihtiyacı, öngörülebilir hukuki sonuçlar doğurabilir. Ek Protokol I m.35/3 ve m.55, doğal çevreye ilişkin belirli ağır zarar eşikleri ve koruma ödevleri düzenler. Bu hükümlerin kapsamı ile somut olayda uygulanabilirliği ayrı araştırılmalıdır.

Çevreye verilen her zarar aynı suçun oluştuğu anlamına gelmez. Roma Statüsü m.8/2(b)(iv) özel bir maddi ve manevi unsur düzenler; sözleşmelerdeki çevresel zarar ölçütleri ile devlet sorumluluğundaki giderim ölçütleri özdeş değildir. Radyolojik sonuçların sınırları aşması hâlinde başka devletlerin hakları ve zarar gören kişilerin hukukî imkânları gündeme gelebilir. Bu mesele serimizin devletin tazminat sorumluluğunu ele alan dördüncü yazısında ayrıntılandırılmıştır.

Sonuç: Nükleer saldırının hukukî analizi neden ayrı yapılmalıdır?
Sivil nüfusu amaçlanan hedef hâline getiren bir nükleer saldırının uluslararası insancıl hukukla bağdaşması mümkün değildir. Diğer koşullarda da ayrım, orantılılık, hedef teyidi, tedbir alma ve gereksiz acının önlenmesi ilkeleri geçerlidir. Bir devletin güvenlik gerekçesi, bu korumaları kaldırmaz. Nükleer silahın özel etki karakteri, söz konusu yükümlülüklerin uygulanmasında ciddi güçlükler yaratır ve uluslararası insancıl hukuk açısından son derece güçlü sakıncalar doğurur.

Bir ceza hukuku çalışmasında ayrıca Roma Statüsü’ndeki somut suç maddesi, kişinin kastı, bilgisi ve mahkemenin yargı yetkisi ortaya konmalıdır. Norm ihlali ile kesinleşmiş mahkûmiyet arasındaki fark korunmalıdır. İnsan hayatını korumayı amaçlayan bu çerçeve, hangi tarafın saldırıyı yaptığına veya tarafların siyasi iddialarına bakmaksızın uygulanması gereken ilkeleri ifade eder.

12 Sık Sorulan Soru

Şehre nükleer bomba atmak her durumda savaş suçu mudur?

Şehrin sivilleri doğrudan hedef alınıyorsa savaş hukuku bakımından ciddi ve açık yasak ihlalleri söz konusudur. Bireysel savaş suçu isnadı bakımından ise Roma Statüsü veya uygulanabilir ulusal hukuktaki belirli suçun unsurları, silahlı çatışma bağlantısı ve kişi yönünden yargı yetkisi incelenmelidir. Hukuka aykırılık ve mahkûmiyet aynı hüküm değildir.

Kent içinde askerî üs varsa nükleer saldırı meşrulaşır mı?

Hayır. Üssün askerî niteliği sivil mahallelerin korumasını kaldırmaz. Saldırının seçilen araçla hedefe sınırlanabilirliği, beklenen tesadüfi sivil zararlar ve mevcut alternatifler ayrı değerlendirilir. Bütün kenti tek hedef saymak ayrım gözetmeyen saldırı yasağı bakımından ayrıca sorun yaratır.

Bir saldırıda siviller ölürse otomatik olarak suç oluşur mu?

Her sivil ölümünün aynı şekilde hukuki nitelendirilmesi doğru değildir. Sivillerin bilerek hedeflenmesi, ayrım gözetmeyen saldırı ve aşırı orantısız zarar birbirinden farklı inceleme gerektirir. Hedefin niteliği, öngörülebilir zarar, alınan tedbirler ve suçun manevi unsurları üzerinden sonuca gidilir.

Orantılılık askerî kayıpla sivil kaybı karşılaştırmak mıdır?

Tam olarak değil. Saldırı orantılılığı, öngörülebilir sivil zarar ile beklenen somut ve doğrudan askerî avantaj arasında hukukî değerlendirmedir. Bu test, iki ordunun toplam kayıplarının mekanik karşılaştırması değildir. Kullanılan aracın etkileri ve saldırı öncesindeki mevcut bilgi belirleyicidir.

Nükleer bombanın düşük verimli olması koruma kurallarını değiştirir mi?

Hayır. Düşük verimli veya taktik olarak tanımlanan silah da aynı insancıl hukuk ilkelerine tabidir. Gerçek patlama etkileri, radyolojik riskler ve nüfus yoğunluğu ayrı değerlendirilmeli; etiketler hukuka uygunluğun yerine kullanılmamalıdır.

Hastane yakınındaki askerî hedef vurulabilir mi?

Hedefin askerî niteliği ve hastanenin özel koruması birlikte değerlendirilir. Saldırının sağlık kurumunda doğuracağı öngörülebilir etkiler, alınabilecek tedbirler ve orantılılık ayrıca önemlidir. Korunan sağlık hizmeti üzerinde gelişecek ciddi dolaylı etkileri değerlendirme dışı bırakmak doğru değildir.

Saldırı kararı sonrasında orantısızlık anlaşılırsa ne olur?

Uygulanabilir hukuk, saldırının icrası sırasında da sivilleri korumak için tedbir alma gereklilikleri öngörür. Hedefin askerî olmadığı veya beklenen sivil zararın aşırı olacağı anlaşılırsa saldırının iptali veya durdurulması yönündeki yükümlülükler gündeme gelir. Karar vericinin hangi bilgiye ne zaman ulaştığı önemlidir.

Ek Protokol I m.51 tüm devletlere antlaşma olarak uygulanır mı?

Bir antlaşmanın devlet bakımından bağlayıcı olabilmesi için taraflık ve uygulanabilirlik durumu incelenir. Bununla birlikte sivilleri koruyan temel normların bazıları örf ve âdet hukukunda da yer alır. Bu nedenle bir devletin Ek Protokol’e taraf olmaması bütün sivil korumalarının ortadan kalktığı sonucunu doğurmaz.

Hukuki değerlendirmede radyasyon raporu şart mıdır?

Radyolojik etki iddialarını kanıtlamak için güvenilir teknik veriler son derece önemlidir. Bununla birlikte bir hukuki ihlalin tespitinde yalnız radyasyon ölçümüne dayanılmaz; hedef, saldırı emri, kullanılan araç, olayın bağlamı ve diğer deliller de incelenir. Teknik analiz ile hukukî norm eşleştirilmelidir.

Nükleer saldırı soykırım olarak nitelendirilebilir mi?

Soykırım, belirli bir ulusal, etnik, ırksal veya dinsel grubu tamamen veya kısmen yok etmeye yönelik özel kast gerektirir. Nükleer silahın büyük yıkımı bu kastın otomatik ispatı değildir. Somut delile göre savaş suçu, insanlığa karşı suç veya başka suç tipleri ayrı incelenmelidir.

Uluslararası Ceza Mahkemesi her nükleer saldırıyı soruşturabilir mi?

Mahkemenin yetkisi evrensel ve otomatik değildir. Roma Statüsü’ndeki ülkesel veya kişisel bağlantılar, belirli sevk yolları ve yetkinin diğer sınırları araştırılır. Devletin taraf olmaması veya belirli olayda yetki koşullarının bulunmaması, davranışın hukukî nitelendirmesiyle ayrı bir meseledir.

Türkiye’de savaş suçu iddiaları nasıl ele alınır?

Türk iç hukukunda suç tipleri, Türk mahkemelerinin ülke ve kişi bakımından yetkisi, uygulanabilir antlaşmalar ve delil kuralları birlikte incelenmelidir. Uluslararası Ceza Mahkemesinin ayrı statüsü ile iç hukuktaki düzenlemeler karıştırılmamalıdır. Tek bir genel ifade her somut dosyanın usulünü açıklayamaz.

Hukuki kaynaklar

• Ek Protokol I m.51
• Ek Protokol I m.57
• Ek Protokol I m.35
• Roma Statüsü m.8
• ICRC Nükleer Silahlar FAQ

Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu

Mersin ve İstanbul ofisleri • +90 552 224 43 66. Bu yayın somut dosya hakkında bağlayıcı hukuki görüş değildir.

İstanbul

Mersin