Nükleer Saldırı Emrini Veren Devlet Başkanı ve Komutan Yargılanabilir mi?

Kısa cevap: Bir devlet başkanı nükleer saldırı için yargılanabilir mi?
Uluslararası ceza hukukunda devlet başkanı veya askerî komutan sıfatı, bir kişiyi sırf makamı sebebiyle ceza sorumluluğundan muaf tutmaz. Roma Statüsü’nün 27. maddesi resmî sıfatın Uluslararası Ceza Mahkemesi önünde sorumluluğu ortadan kaldırmadığını açıkça düzenler. Ancak mahkemenin yargı yetkisi, suçun maddi ve manevi unsurları, emrin fiille bağlantısı ve başka hukukî sınırlamalar ayrıca incelenmelidir. Nükleer saldırı emri verilmiş olması tek başına belirli bir kişinin belirli bir suçtan kesin olarak mahkûm olacağı anlamına gelmez.

Devletin sorumluluğu ile devlet yöneticisinin sorumluluğu farklıdır
Nükleer silah kullanılması devlete atfedilen bir uluslararası hukuka aykırı eylem oluşturuyorsa, bu devletin giderim ve diğer yükümlülükleri gündeme gelebilir. Fakat devletin sorumluluğu ve belirli bir kişinin ceza sorumluluğu farklı hukuki kategorilerdir. Devlet organının eylemi devletin uluslararası sorumluluğunda önem taşırken, bireyin ceza sorumluluğu somut suç tipinin unsurlarına dayanır. Özellikle aynı saldırıya ilişkin hem devletler arası uyuşmazlık hem de bireysel ceza yargılaması bulunması mümkündür.

Bir devletin eyleminin uluslararası hukuka aykırı olması, devlet başkanının o fiili hangi bilgiyle ve ne şekilde yönettiği kanıtlanmadan ceza mahkûmiyetini doğurmaz. Buna karşılık devletler arası giderim sorunu henüz çözülmemiş olsa da bireysel ceza incelemesi yapılabilir. Her ikisinde farklı mahkemeler, ispat usulleri ve yetki dayanakları bulunmaktadır. Hukuki metinlerde bu sınır korunmazsa kamuoyu açısından kesinlik izlenimi yaratan fakat ispatı bulunmayan iddialar ortaya çıkar.

Roma Statüsü m.25: Emir verme ve suça katkı fiilleri
Roma Statüsü’nün 25. maddesi gerçek kişilerin bireysel ceza sorumluluğunu düzenler. Bir suçu bizzat işlemek, başkasıyla birlikte veya başkası aracılığıyla işlemek, belirli bir suçun işlenmesini emretmek, azmettirmek, yardım etmek veya Kanunda tanımlanan diğer katkı biçimleri ayrı koşullara bağlıdır. Bu nedenle bir devlet başkanının saldırı kararıyla ilişkisi değerlendirilirken resmi görev adı yerine fiilî hareketlerine ve olay sırasındaki bilgisine bakılır.

Emrin hangi toplantıda verildiği, kimlere ulaştığı, sonradan değiştirilip değiştirilmediği, hedef koordinatlarının kim tarafından onaylandığı ve sivil etkiler hakkında hangi raporların sunulduğu delil incelemesinin parçasıdır. “Saldırıyı yöneten kişi” ifadesi her hukukî alt kategori için yeterli değildir. Sanığın fiile hangi şekliyle katkıda bulunduğu, hangi suçun gerçekleştiği veya teşebbüs aşamasında kaldığı ve aralarındaki bağ ayrı gösterilmelidir.

Roma Statüsü m.27: Devlet başkanının dokunulmazlığı
Roma Statüsü m.27, devlet veya hükümet başkanı dâhil resmî sıfatların Statü kapsamındaki suçlar için kişisel sorumluluğu ortadan kaldırmayacağını; ilgili resmî sıfata bağlı dokunulmazlık veya özel usul kurallarının Mahkemenin yargı yetkisini engellemeyeceğini düzenler. Bu norm, uluslararası ceza hukukunda makamın cezadan kaçış için genel bir kalkan olamayacağını ortaya koyar. Ancak bu sonucun Mahkemenin yetkisinin bulunduğu dosyalarda ne şekilde uygulanacağını doğru konumlandırmak gerekir.

Ulusal mahkemelerde yabancı devlet görevlilerinin dokunulmazlığına ilişkin ayrı ve karmaşık kurallar vardır. Ayrıca Uluslararası Ceza Mahkemesine taraf olmayan devletlerle ilgili işbirliği yükümlülükleri ve Roma Statüsü’nün 98. maddesi gibi hükümler uygulamada özel sorunlar doğurabilir. Dolayısıyla “devlet başkanı dokunulmaz değildir” cümlesi UCM’nin her dünya liderini her koşulda yakalayabileceği iddiasına dönüştürülemez. Yetki, işbirliği ve infaz üç ayrı meseledir.

Komuta sorumluluğu: Roma Statüsü m.28
Roma Statüsü’nün 28. maddesi, askerî komutanların ve diğer üstlerin belirli koşullarda astlarının suçları bakımından sorumluluğunu düzenler. Askerî komutan bakımından etkili komuta veya otorite ve kontrol ilişkisi, işlenen veya işlenmek üzere olan suç hakkında bilme ya da koşullara göre bilmesi gerekme ve önlemek veya bastırmak yahut ilgili mercilere bildirmek için gerekli ve makul tedbirleri almama şartları önemlidir. Diğer üstlerin sorumluluğundaki bilgi eşiği ve diğer koşulların aynı olduğu varsayılmamalıdır.

Bu hüküm “komutan astın yaptığı her şeyden otomatik sorumludur” anlamına gelmez. Failin hangi birlik üzerinde etkili kontrolünün bulunduğu, hangi bilgilerin kendisine ulaştığı, emirleri verme ve geri çekme imkânı ile müdahale için makul yetkisi olup olmadığı araştırılır. Nükleer karar zincirinin çok katmanlı olması, bu analizi özellikle zorlaştırır. Hukuki sonuç görevin unvanına değil, fiili otorite ve suçla bağlantısına dayanmalıdır.

Hangi savaş suçları nükleer emirle ilişkili olabilir?
Roma Statüsü m.8, uluslararası silahlı çatışmalarda sivillere bilerek saldırı yöneltme, sivil nesnelere bilerek saldırı yöneltme ve belirli koşullarda orantısız sivil veya çevresel zarar doğuracağı bilinen bir saldırıyı başlatma gibi suçları kapsar. Nükleer saldırının doğrudan sivil şehir nüfusuna yöneltildiğine ilişkin deliller varsa m.8/2(b)(i) yönünden inceleme önem kazanır. Sivil bir yapının bilerek hedeflenmesi başka bir alt bende, açıkça aşırı tesadüfi zarar beklenmesi farklı bir alt bende dayanabilir.

Her alt bendin maddi ve manevi unsuru aynı değildir. Özellikle m.8/2(b)(iv) bakımından “açıkça aşırı” zarar eşiği ve failin bunu bilerek saldırıyı başlatması ayrı değerlendirilmelidir. Hukuka aykırı her saldırı otomatik olarak UCM önündeki belirli bir savaş suçunun bütün unsurlarını karşılamaz. Ceza hukukunda suçta ve cezada kanunilik, tipiklik ve ispat standartları korunmalıdır. Sivil hedefleme ile ilgili daha geniş tartışma serinin ikinci makalesinde bulunmaktadır.

İnsanlığa karşı suçlar bakımından hangi ölçütler aranır?
Roma Statüsü m.7, insanlığa karşı suçların belirli eylemlerinin herhangi bir sivil nüfusa karşı yaygın veya sistematik bir saldırının parçası olarak ve bu saldırının bilinciyle gerçekleştirilmesini gerektirir. Nükleer saldırı ölümlere veya ağır bedensel zarara yol açabilir; ancak tek başına yıkımın büyüklüğü m.7’deki bağlam koşullarının kendiliğinden oluştuğunu göstermez. Saldırının sivil nüfusa karşı yürütülen politikayla ilişkisi, yaygınlık veya sistematiklik ve failin bilgi düzeyi ayrı ispatlanmalıdır.

İnsanlığa karşı suçlar ile savaş suçları farklı bağlam unsurlarına sahiptir. Savaş suçları belirli silahlı çatışma bağlamı ve bağlantı koşulları ister. İnsanlığa karşı suçta ise m.7’nin kendine özgü yaygın veya sistematik saldırı yapısı öne çıkar. Aynı fiil kimi koşullarda birden çok suç tipiyle ilişkilendirilebilir; fakat bunun için her suçun bütün unsurlarının ayrıca incelenmesi gerekir. Kamuoyuna açıklama yapılırken bu ayrımlar saklanmamalıdır.

Soykırım suçunda özel kast neden belirleyicidir?
Roma Statüsü m.6 ve Soykırım Sözleşmesi, ulusal, etnik, ırksal veya dinsel bir grubu tamamen veya kısmen yok etme özel kastına dayalı soykırım suçunu düzenler. Bir kentin nükleer saldırıyla yok edilmesi çok büyük can kaybı doğurabilir. Bununla birlikte bu büyüklük, söz konusu gruplardan birine yönelen özel yok etme kastının otomatik ispatı değildir. Hedef seçimi, karar belgeleri, açıklamalar, eylemin bağlamı ve diğer deliller birlikte incelenir.

Bir kişinin fiilî niyeti yalnızca siyasal söylemdeki bir cümleden veya sonucun şiddetinden çıkarılamaz. Soykırımın özel kastına dair hukuki eşik, savaş suçu ve insanlığa karşı suçlara kıyasla farklıdır. Yüksek sayıda ölüme yol açan saldırının mutlaka soykırım olarak adlandırılması gerektiği düşüncesi, yanlış bir hukuki beklenti yaratabilir. Failin gerçek sorumluluğuna ulaşmak için suç tiplerini ispatı mümkün unsurlarla ayrı ayrı ele almak gerekir.

Saldırı suçu: Savaşa başlama kararı da yargılanabilir mi?
Roma Statüsü m.8 bis, saldırı suçunu belli koşullarda bir devletin siyasi veya askerî eylemini fiilen kontrol edebilen ya da yönetebilen kişilerin planlaması, hazırlaması, başlatması veya icrası yönünden düzenler. Burada Birleşmiş Milletler Şartı’nın açık ihlaline ilişkin ayrıca yüksek bir eşik ve liderlik şartı bulunmaktadır. Bu suç, tek bir saldırının savaş yöntemine ilişkin hukuka aykırılığından farklı olarak devletin kuvvet kullanma fiiline odaklanır.

Saldırı suçu bakımından UCM’nin yargı yetkisine ilişkin özel hükümler ve sınırlamalar bulunduğu için, savaş suçları yönünden kurulabilecek yetki sonucunun otomatik olarak burada da geçerli olduğu söylenemez. Bir devleti nükleer saldırıyla tehdit etmek, fiili kuvvet kullanımı ve saldırı suçu kapsamında değerlendirilen devlet eylemi arasında farklı koşullar vardır. Bu alanın geniş tartışması serinin ilk ve beşinci makalelerinde ele alınmaktadır.

Mahkemenin yargı yetkisi: Roma Statüsü m.12 ve m.13
Uluslararası Ceza Mahkemesinin genel olarak ülkede işlenme veya sanığın vatandaşlığı gibi bağlantılar üzerinden yargı yetkisini kurması, taraf devletin yargı yetkisini kabulü veya belirli koşullarda Güvenlik Konseyi sevki gibi yollarla mümkün olabilir. Roma Statüsü m.12, yargı yetkisinin önkoşullarını; m.13 ise yetkinin kullanılmasına ilişkin mekanizmaları düzenler. Somut uyuşmazlıkta saldırı yerinin ve failin vatandaşı olduğu devletin statüsü önemlidir.

Bir devletin Roma Statüsü’ne taraf olmaması, mahkemenin yetkisinin her hâlükârda bulunmadığı sonucunu otomatik olarak doğurmaz. Buna karşılık bir mağdurun başka bir ülkeden olması da UCM’nin her olayda yetkili olmasını sağlamaz. Güvenlik Konseyi sevki, özel kabul beyanları ve diğer hükümler ayrı değerlendirilmelidir. Bu nedenle “UCM mutlaka soruşturur” veya “asla soruşturamaz” şeklindeki kategorik ifadeler hukuken güvenilir değildir.

Tamamlayıcılık ve ulusal yargılamalar
Roma Statüsü m.17, Uluslararası Ceza Mahkemesinin kabul edilebilirlik değerlendirmesinde tamamlayıcılık ilkesinin önemli bir parçasıdır. Asıl soru, aynı kişiye ve esasen aynı davranışa yönelik gerçek ulusal soruşturma veya kovuşturmanın bulunup bulunmadığı ve devletin bunu gerçekten yürütme isteği ya da kapasitesinin ne olduğudur. Mahkeme, bir ulusal ceza yargısının yerine otomatik olarak geçen sınırsız bir genel mahkeme olarak tasarlanmamıştır.

Ulusal mahkemelerin yargılama yetkisi ise kendi iç hukukları, uygulanabilir uluslararası anlaşmalar ve ilgili ceza hukuku ilkelerine göre belirlenir. Evrensel yargı yetkisi iddiası da her ülkede aynı kapsam ve usulle düzenlenmemiştir. Bu nedenle yargı yoluna ilişkin doğru değerlendirme, olası suç maddesi kadar yetki ve kabul edilebilirlik sorunlarını da içermelidir. Aksi takdirde mağdurlar için gerçekleştirilemeyecek başvuru beklentileri yaratılabilir.

Delil zinciri: Emir kimden çıktı, kim ne biliyordu?
Bireysel ceza sorumluluğunda emir belgesi, askerî iletişim, operasyon emri, toplantı tutanağı, istihbarat ve hukuk müşaviri değerlendirmeleri, hedef listesinin değişimi ve komuta zinciri önemli deliller arasındadır. Bir kişinin fiziksel olarak operasyon merkezinde bulunması veya medyada saldırıyı savunması tek başına suçun bütün unsurlarını ortaya koymayabilir. Aynı şekilde imzalı bir metnin bulunmaması da diğer delillerle rolünün ispatlanmasına kesin engel değildir.

Dijital verilerde özgünlük, zaman damgası, bütünlük ve delil zinciri değerlendirilir. Tanık beyanları baskı, algı ve bellek sorunları bakımından incelenir. Açık kaynak görüntülerinin çekildiği yer ve tarih doğrulanmadan hukukî olgu gibi kullanılmaması gerekir. Saldırının teknik niteliği yanında sanığın hangi zararları öngörebildiğine ilişkin deliller önemlidir. Bireysel ceza hukuku, siyasi kanaat değil hukukî tipiklik ve ispat üzerine kurulur.

Sonuç: Makam değil, fiil ve kanıt belirleyicidir
Nükleer saldırı emrini veren devlet başkanı, askerî komutan veya diğer üstlerin bazı uluslararası suçlar bakımından cezai sorumluluğu doğabilir. Roma Statüsü m.25, 27 ve 28 farklı sorumluluk yollarını düzenler. Ancak suçun gerçekten işlendiği, kişiyle bağlantısı, manevi unsurları ve yargı yetkisi ayrıca kanıtlanmalıdır. Bir siyasi lidere otomatik suç atfedilemeyeceği gibi, liderin resmî sıfatından hareketle otomatik cezasızlık sonucu da çıkarılamaz.

Sivilleri koruyan kuralların ihlal edilmesi, bir devletin tazminat ve ihlalin sonuçlarını giderme ödevini doğurabilecek başka sorumlulukların da incelenmesini gerektirir. Bu nedenle ceza yargılaması ile devletler arasındaki onarım ve tazminat süreçlerinin farklı yürüdüğü açıklanmalıdır. Etkili hesap verebilirlik, hukuki kavramların kesin ve delillerin doğrulanabilir olmasına bağlıdır.

12 Sık Sorulan Soru

Devlet başkanı nükleer savaş suçu nedeniyle tutuklanabilir mi?

Roma Statüsü m.27 bakımından devlet başkanlığı sıfatı, UCM önünde tek başına ceza sorumluluğunu kaldırmaz. Ancak Mahkemenin yargı yetkisi, suç isnadının dayanağı, gerekli adli kararlar ve devletlerin işbirliği koşulları farklı aşamalardır. Her durumda otomatik tutuklama sonucu doğduğunu söylemek doğru değildir.

Sadece saldırı emrini imzalamak ceza sorumluluğu doğurur mu?

Emrin fiille bağlantısı, kişinin fiili katkısı, suçun gerçekleşmesi veya teşebbüsü, kast ve bilgi unsurları araştırılır. Roma Statüsü m.25’te emir verme ve diğer katkı türleri farklı koşullara bağlıdır. Bir imza önemli delil olabilir; ancak tek başına bütün unsurların incelenmesi yerine geçmez.

Komutan astlarının eyleminden her durumda sorumlu mu?

Hayır. Roma Statüsü m.28 etkili kontrol, bilgiye ilişkin eşik ve önleme veya bastırma tedbirlerinin alınmaması gibi unsurlar düzenler. Her üstlük ilişkisi otomatik ceza sorumluluğu doğurmaz. Olayın gerçek komuta yapısı ve kişinin fiili imkânları değerlendirilmelidir.

Savunma bakanı veya sivil üst de yargılanabilir mi?

Sivil üstler de şartları varsa belirli suçlarla ilişkilendirilebilir. Ancak Roma Statüsü m.28’de askerî komutanlarla diğer üstler için aynı bilgi eşiği öngörülmemiştir. Kişinin gerçek otoritesi, faaliyetlerin kontrol alanına girip girmediği ve suçlara ilişkin bilgisi incelenmelidir.

Nükleer saldırı otomatik soykırım sayılır mı?

Hayır. Soykırım için Roma Statüsü m.6’daki korunan grubu tamamen veya kısmen yok etmeye yönelik özel kastın bulunması gerekir. Saldırının yıkıcı olması tek başına özel kastı ispatlamaz. Savaş suçu veya insanlığa karşı suçların şartları ayrı değerlendirilmelidir.

İnsanlığa karşı suç ile savaş suçu arasındaki fark nedir?

İnsanlığa karşı suçlarda sivil nüfusa karşı yaygın veya sistematik saldırının bir parçası olma ve buna ilişkin bilgi gibi bağlam koşulları aranır. Savaş suçlarında ise belirli silahlı çatışma bağlantısı ve ilgili suç tipinin unsurları öne çıkar. Aynı fiil için iki rejim karıştırılmamalıdır.

UCM’nin yetkisi yalnız taraf devletlerin topraklarında mı vardır?

Roma Statüsü m.12 ve 13, ülkede gerçekleşme veya vatandaşlık gibi bağlantıların yanında başka yetki yollarını da düzenler. Somut durumda taraflık, özel kabul ve Güvenlik Konseyi sevki gibi ihtimaller ayrıca incelenir. Yetki sorunu tek bir ülke adıyla çözülemez.

Yargılama için Güvenlik Konseyi kararı her zaman şart mı?

Hayır. Mahkemenin yetki kurmasının başka yolları bulunabilir. Ancak taraf olmayan devletlerle veya saldırı suçuyla ilgili özel rejimler söz konusuysa Güvenlik Konseyinin rolü ve sınırlamalar ayrıca araştırılmalıdır. Tek tip yetki açıklaması bütün suç kategorileri için yeterli değildir.

UCM ulusal mahkeme yerine doğrudan mı geçer?

Roma Statüsü tamamlayıcılık ilkesini esas alır. Aynı kişi ve esasen aynı fiil hakkındaki gerçek ulusal soruşturma ve kovuşturmaların varlığı ile devletin isteği ve kapasitesi önemlidir. Kabul edilebilirlik bakımından m.17 değerlendirilir; Mahkeme sınırsız genel temyiz kurumu değildir.

Bir asker hukuka aykırı nükleer saldırı emrini uyguladığında sorumluluktan kurtulur mu?

Üstten emir almış olmak, her suçta ve her koşulda otomatik sorumsuzluk sağlamaz. Roma Statüsü’nün üst emrine ilişkin hükümleri ve suçun niteliği ayrı değerlendirilmelidir. Emrin açıkça hukuka aykırı olup olmadığı, failin bilgi durumu ve uygulanabilir hukuki koşullar önemlidir.

Hangi belgeler komuta sorumluluğu için önemlidir?

Operasyon emirleri, hedef listeleri, bilgi notları, iletişim kayıtları, yetki devri, tahmini sivil zarar değerlendirmeleri ve sonradan alınan tedbirler önem taşır. Belgenin özgünlüğü, tarihî sırası ve ilgili kişiyle bağlantısı doğrulanmalıdır. Tek başına medyadaki açıklamalar bütün delillerin yerine geçmez.

Devlete tazminat davası ile komutana ceza davası aynı mıdır?

Hayır. Devletin uluslararası sorumluluğu ile gerçek kişinin suç sorumluluğu farklı hukukî temellere, organlara ve ispat yollarına bağlıdır. Bir dosyada ceza yargılaması bulunmasa bile devletin hukuka aykırı fiilden kaynaklanan giderim sorumluluğu gündeme gelebilir. Her başvuru yolunun usulü ayrıca incelenmelidir.

Resmî hukuk kaynakları

• Roma Statüsü m.6
• Roma Statüsü m.8
• Roma Statüsü m.12
• Roma Statüsü m.27
• Roma Statüsü m.25,28 ve 30 (tam metin)
• BM insanlığa karşı suç açıklaması

İletişim ve ofisler

Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu • Mersin ve İstanbul • +90 552 224 43 66. Bu metin genel hukuk bilgilendirmesidir.

İstanbul ofisi

Maslak Ahi Evran Caddesi Polaris Plaza No:21 Kat:9 Sarıyer

Mersin ofisi