Patentli Buluşun Dolaylı Kullanımı Nedir? SMK 86 ile Araç ve Unsur Sağlama Yasağı 2026
Patentli buluşun dolaylı kullanımı ne demektir?
Patent ihlali yalnızca patentli ürünün birebir üretilmesi veya patentli usulün doğrudan uygulanmasıyla gerçekleşmez. Patentli buluşun uygulanmasını mümkün kılan kritik bir unsurun veya aracın, buluşu kullanmaya yetkisi bulunmayan kişiye sağlanması da belirli şartlarda patent sahibinin koruma alanına girer. SMK m.86 bu durumu “buluşun dolaylı kullanımının önlenmesi” başlığı altında düzenler.
Düzenlemenin amacı, patentli buluşun bütün unsurlarını tek başına gerçekleştirmeyen fakat üçüncü kişiye ihlali gerçekleştirebilmesi için gerekli temel araç veya unsuru sağlayan davranışların patent korumasını etkisiz hâle getirmesini önlemektir. Böylece bir tedarikçi, sırf nihai ürünü kendisi üretmediği gerekçesiyle her durumda koruma alanının dışında kalmaz.
SMK m.86 doğrudan patent ihlali hükmünden farklı bir işlev görür. Patent sahibine, dolaylı kullanıma yol açan tedarik veya teklif davranışını önleme yetkisi verir. Bu nedenle maddenin şartları ayrı ayrı gerçekleşmelidir. Her yedek parça satışı, her hammadde tedariki veya her teknik ekipman satışı otomatik olarak dolaylı kullanım sayılmaz.
SMK 86’nın uygulanması için hangi şartlar gerekir?
Buluşun esasını oluşturan unsur veya araç bulunmalıdır
Sağlanan şeyin patent konusu buluşun esasını oluşturan bir unsur veya araç olması gerekir. İstemlerde tali önemde olan, teknik çözüme katkısı bulunmayan veya çok farklı sistemlerde sıradan biçimde kullanılan ilgisiz bir malzeme tek başına m.86 kapsamına girmez. Unsurun patentli çözümün uygulanmasında oynadığı teknik rol istemler ve tarifname üzerinden belirlenir.
“Buluşun esasını oluşturan” unsurun fiziksel olarak büyük veya pahalı olması gerekmez. Küçük bir elektronik modül, özel yazılım bileşeni, belirli bir kimyasal ara ürün ya da mekanik bağlantı parçası, patentli teknik etkinin gerçekleşmesi bakımından kritikse esaslı unsur niteliği taşıyabilir.
Sağlama veya teklif etme bulunmalıdır
Madde yalnızca fiilen teslim edilmiş araçları değil, bunların sağlanmasının teklif edilmesini de kapsar. Ticari teklif, distribütör kataloğu, belirli müşteriye özel fiyatlandırma veya patentli sistemi kurmaya yönelik teklif dosyası somut olaya göre önem taşır. Teklifin içeriği, ürünün patentli buluşta kullanılacağını gösteriyorsa bilgi şartının ispatında da kullanılabilir.
Türkiye’de kullanım bağlantısı olmalıdır
SMK m.86, araç veya unsurun patentli buluşu Türkiye’de uygulamak üzere sağlanmasını veya teklif edilmesini hedefler. Patent hakkı ülkesel nitelikte olduğu için yalnızca başka bir ülkedeki kullanıma yönelik ve Türkiye’deki patent korumasıyla bağlantısı bulunmayan faaliyet ilgili ülkenin hukukuna tabidir. İhracat, ithalat ve sınır ötesi tedarik zincirinde ürünün nihai kullanım yeri bu nedenle incelenir.
Alıcı buluşu kullanmaya yetkili olmamalıdır
Patent sahibinin kendisi, geçerli lisans alan veya patent sahibinin izniyle hareket eden kişi patentli buluşu kullanmaya yetkilidir. Bu kişilere lisans kapsamı içinde yapılan tedarikte m.86’nın yetkisiz kullanıcı şartı gerçekleşmez. Ancak lisansın coğrafi, süre, ürün veya kullanım alanı sınırları aşılmışsa durum değişir.
Tedarikçi kullanım amacını bilmelidir veya durum açık olmalıdır
SMK m.86’nın kritik unsuru bilgidir. Tedarikçinin sağlanan unsur veya aracın buluşun uygulanmasına elverişli olduğunu ve bu amaçla kullanılacağını bilmesi ya da durumun yeterince açık olması gerekir. Kanun böylece olağan ticari tedarik ile patent ihlalini bilerek kolaylaştıran davranışı birbirinden ayırır.
Bilgi unsuru e-posta, teknik teklif, montaj kılavuzu, satış sonrası eğitim, müşterinin talebi, internet sayfasındaki kullanım açıklaması veya patent sahibinin daha önce gönderdiği ihtar üzerinden ispatlanabilir. Ürün yalnızca patentli sistemle çalışabiliyorsa kullanım amacının açık olması daha kolay kabul edilebilir.
Piyasada her zaman bulunan ürünler için özel kural
SMK m.86, piyasada her zaman bulunabilen ürünler bakımından patent korumasını daraltır. Standart vida, kablo, yaygın elektronik devre elemanı, genel amaçlı kimyasal veya çok sayıda farklı sistemde kullanılan ticari mal sırf patentli buluşta da kullanılabildiği için patent sahibinin tekeline girmez.
Bu tür genel ticari ürünlerde üçüncü kişinin patent ihlalini teşvik etmiş olması gerekir. Teşvik, müşteriye patentli kombinasyonu kurma talimatı verme, reklamda ürünü özellikle patentli sistemi taklit etmek için önerme, teknik çizim hazırlama veya ihlal amacı açıkken bu amacı destekleyen davranışlar şeklinde ortaya çıkabilir.
Bu istisna ticaret serbestisinin korunması bakımından önemlidir. Patent hakkı, genel amaçlı malların normal dolaşımını kontrol eden sınırsız bir tekel yaratmaz. Kanun, patentli teknik çözümün korunmasıyla olağan ticari ürünlerin serbestçe satılabilmesi arasında denge kurar.
Doğrudan patent ihlali ile dolaylı kullanım arasındaki fark
Doğrudan ihlalde üçüncü kişi patent istemlerinin kapsamına giren ürünü üretir, satar, kullanır veya patentli usulü uygular. Dolaylı kullanımda kişi nihai ihlali bizzat tamamlamaz; patentli buluşun gerçekleştirilmesini mümkün kılan esas unsur veya aracı yetkisiz kullanıcıya sağlar ya da teklif eder.
Bir uyuşmazlıkta önce şüpheli faaliyetin SMK m.85 ve m.141 kapsamında doğrudan ihlal oluşturup oluşturmadığı, ardından m.86 şartlarının gerçekleşip gerçekleşmediği incelenmelidir. Aynı tedarik zincirinde üretici yönünden doğrudan, parça sağlayıcı yönünden dolaylı kullanım gündeme gelebilir.
Dolaylı kullanımda hangi deliller önemlidir?
Patent sahibi önce yürürlükteki istemleri ve korunmakta olan teknik kombinasyonu ortaya koymalıdır. İkinci adımda sağlanan unsur veya aracın bu teknik çözüm bakımından neden esaslı olduğu açıklanır. Üçüncü adımda tedarikçinin alıcının yetkisiz olduğunu ve ürünün patentli buluşu uygulamak için kullanılacağını bildiğini veya bilmesi gerektiğini gösteren olgular belgelenir.
Faturalar, sevk irsaliyeleri, ürün katalogları, teknik veri sayfaları, montaj videoları, müşteri eğitim belgeleri, teklif dosyaları, e-postalar, distribütör yazışmaları ve fuar tanıtımları önemlidir. İnternet içeriğinin sonradan değiştirilebilmesi nedeniyle tarihli ve hukuka uygun delil tespiti uyuşmazlıktan önce yapılmalıdır.
Patentli teknik özelliğin gözle anlaşılamadığı durumlarda bilirkişi incelemesi ve mahkemeden delil tespiti gerekebilir. Parçanın patentli sistemde oynadığı rol yalnızca ticari adından değil, teknik işlevinden hareketle değerlendirilir.
Tedarikçi, distribütör ve üreticiler neye dikkat etmelidir?
Teknik ürün tedarik eden işletmeler, özellikle yalnızca belirli bir makine veya sistemle kullanılabilen parçalar yönünden patent taraması yapmalıdır. Müşterinin patentli sistemi izinsiz kopyalamak için parça istediğinin açıkça bildirildiği bir durumda tedarikçinin bu bilgiyi yok sayması m.86 riskini ortadan kaldırmaz.
Distribütör sözleşmelerinde sınai mülkiyet haklarına uyum, müşterinin kullanım amacına ilişkin beyan, ihlal bildirimi geldiğinde iş birliği, teknik dokümanların doğruluğu ve tazmin sorumluluğu düzenlenmelidir. Ancak özel sözleşmedeki sorumluluk paylaşımı patent sahibinin kanundan doğan haklarını sınırlamaz.
Üreticiler de “nihai ürünü ben üretmedim” savunmasına otomatik olarak güvenmemelidir. Kritik unsurun yalnızca patentli kombinasyonla uyumlu tasarlanması ve müşteriye bu kombinasyonu kurması için teknik destek verilmesi, bilgi ve teşvik değerlendirmesini etkiler.
Hangi olgu sonucu değiştirir?
| Olgu | SMK 86 sonucu |
|---|---|
| Parça yalnızca patentli sistemde işe yarıyor ve yetkisiz kişiye veriliyor | Bilgi şartı da varsa dolaylı kullanımın önlenmesi istenebilir. |
| Genel amaçlı standart vida satışı | Tek başına m.86 kapsamına girmez. |
| Standart ürün satıcısı müşteriyi patent ihlaline özellikle yönlendiriyor | Teşvik şartı nedeniyle m.86 uygulanabilir. |
| Parça patent sahibinin lisans alanına lisans sınırları içinde satılıyor | Alıcı yetkili olduğundan m.86’nın temel şartı oluşmaz. |
| Tedarikçi kullanım amacını bilmiyor ve durum açık değil | Bilgi şartı oluşmadığından m.86 uygulanmaz. |
Patent sahibinin hukuki talepleri
SMK m.86 şartları oluştuğunda patent sahibi dolaylı kullanımın önlenmesini talep edebilir. Fiiller patent hakkına tecavüz boyutuna ulaştığında SMK’nın ortak hükümlerindeki tespit, durdurma, önleme, maddi ve manevi tazminat, el koyma ve ihtiyati tedbir mekanizmaları somut olaya göre gündeme gelir.
İhtiyati tedbirde patentin yürürlükte olduğu, ihlal tehlikesinin ciddi olduğu ve gecikmenin sakınca doğuracağı teknik ve ticari delillerle gösterilmelidir. Süregelen tedarik zincirinde yalnızca geçmiş satışların değil, gelecekteki satışların da önlenmesi önem taşır.
Patent sahibinin de ölçülü hareket etmesi gerekir. Sağlanan unsurun gerçekten buluşun esasını oluşturduğu ve bilgi şartının gerçekleştiği teknik analiz yapılmadan gönderilen geniş kapsamlı ihtarlar haksız rekabet ve tazminat riskleri doğurabilir.
Sık Sorulan Sorular
Patentli ürünün parçasını satmak her zaman ihlal midir?
Hayır. Parçanın buluşun esasını oluşturan unsur veya araç olması, yetkisiz kişiye Türkiye’de kullanım için sağlanması ve bilgi şartının gerçekleşmesi gerekir.
Tedarikçi patentten habersizse SMK 86 uygulanır mı?
Tedarikçinin kullanım amacını bilmesi veya durumun açıkça bunu göstermesi aranır. Bu şart somut delillerle incelenir.
Standart ticari ürün satışı yasaklanabilir mi?
Piyasada her zaman bulunabilen genel amaçlı ürünlerde sırf satış yeterli değildir; patent ihlalinin teşvik edilmesi gerekir.
Patent sahibinin ihtarı neden önemlidir?
İhtar, sonraki satışlar bakımından tedarikçinin patentten ve iddia edilen kullanım amacından haberdar olduğunu gösteren delillerden biri olabilir.
Dolaylı kullanım için nihai ürünün tamamlanmış olması şart mı?
Madde esas unsur veya aracın sağlanmasını ya da teklif edilmesini hedefler. Elverişlilik, kullanım amacı ve bilgi unsurları birlikte değerlendirilir.
Yurt dışına yapılan parça satışı SMK 86 kapsamına girer mi?
Türkiye’deki patent bakımından Türkiye’de kullanım bağlantısı önemlidir. Yalnızca yabancı ülkedeki kullanım ilgili ülkenin patent hukukuna tabidir.
Lisans sahibine parça satmak yasak mı?
Lisans alanın yetkisi ve lisansın kapsamı içinde kalındığı sürece m.86’nın yetkisiz kullanıcı şartı oluşmaz.
Teknik destek vermek sonucu değiştirir mi?
Teknik destek, sağlanan ürünün patentli buluşta kullanılacağını bilme veya ihlali teşvik etme unsurunun ispatında önemli olabilir.
Dolaylı kullanım doğrudan ihlalle aynı şey mi?
Hayır. Doğrudan ihlalde patent istemlerinin kapsamına giren fiil gerçekleştirilir; m.86 ise ihlali mümkün kılan esas unsur veya araçların sağlanmasına yönelik özel önleme yetkisidir.
Faydalı model bakımından da önemli midir?
Evet. Faydalı model korumasında patent hükümlerinin uygulanabilirliği SMK m.145 çerçevesinde değerlendirilir.
Hangi mahkeme görevlidir?
Sınai mülkiyet haklarına ilişkin görev ve yetki SMK m.156’ya göre belirlenir. Tarafların sıfatı ve uyuşmazlığın bağlantısı somut olayda incelenir.
Resmî dayanak ve ilgili içerikler
Temel dayanak 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.86’dır. Patent sahibinin doğrudan yasaklama yetkileri için SMK 85 Patent Hakkının Kapsamı, patentlenebilirlik için SMK 82-83 Patent Verilebilirlik Şartları rehberleri incelenebilir. Güncel mevzuat için TÜRKPATENT esas alınmalıdır.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
BAKIRCI & KESKİN HUKUK BÜROSU sitesinden daha fazla şey keşfedin
Son gönderilerin e-postanıza gönderilmesi için abone olun.
