TCMB Borsa İstanbul İşlem Yetkisi Kurallarından Muaf mı? Yönetmelik m.6 | 2026
Yönetmelik m.6 TCMB için ne düzenliyor?
Borsa İstanbul A.Ş. Borsacılık Faaliyetlerine İlişkin Esaslar Yönetmeliği’nin 6. maddesi, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası için açık ve özel bir istisna getirir. Hükmün ilk sonucu, TCMB’nin Borsa İstanbul bünyesindeki piyasalarda, pazarlarda, platformlarda ve sistemlerde işlem yapmaya yetkili olmasıdır. İkinci sonucu ise TCMB’nin Borsa düzenlemelerinde yer alan bazı kabul, teminat, denetim, disiplin ve mali yükümlülüklerden muaf tutulmasıdır.
Bu düzenleme, TCMB’nin sıradan bir yatırım kuruluşu gibi m.5’teki başvuru sürecini tamamlayarak yetki almasını öngörmez. Nitekim m.5 genel yetkilendirme usulünü ayrıntılı biçimde düzenlerken m.6 doğrudan TCMB’nin yetkili olduğunu söyler. Bu sebeple iki madde birlikte okunduğunda, TCMB bakımından özel hükmün uygulanacağı sonucuna ulaşılır.
Genel işlem yapma yetkisi başvurusunun belgeleri, karar ve bir aylık süre yapısı için Borsa İstanbul işlem yapma yetkisi m.5 rehberimize bakılabilir. TCMB’nin durumu bu genel başvuru modelinden ayrılır.
TCMB’nin Borsa İstanbul’da işlem yapma yetkisi nasıl doğar?
Madde 6, TCMB’nin Borsanın piyasalarında, pazarlarında, platformlarında ve sistemlerinde işlem yapmaya yetkili olduğunu doğrudan düzenler. Hüküm, yetkinin ayrıca üyeliğe kabul veya işlem yapma yetkisi verilmesi prosedürüne bağlandığını söylemez. Aksine aynı cümlede TCMB’nin üyeliğe kabul ve işlem yapma yetkisi verilmesiyle ilgili yükümlülüklere tabi olmadığı belirtilir.
Bu nedenle TCMB bakımından hukuki statü, bir yatırım kuruluşunun Borsaya başvurup değerlendirilmesi şeklinde kurulmaz. Yetkinin kaynağı doğrudan düzenleyici hükümdür. Bu fark, hem belge trafiği hem ücretlendirme hem teminat hem de denetim rejimi bakımından önemlidir.
Burada “işlem yapmaya yetkili olma” ile her işlem türünün sınırsız biçimde yapılabileceği sonucu birbirinden ayrılmalıdır. Borsa bünyesindeki her piyasanın, pazarın, platformun veya sistemin kendi işlem ve teknik kuralları bulunabilir. Madde 6, TCMB’nin genel statüsünü özel olarak düzenler; işlemin niteliğine göre uygulanacak teknik kurallar, seans esasları, emir tipi, takas yapısı veya sistem altyapısı ayrıca dikkate alınır.
TCMB hangi Borsa yükümlülüklerinden muaftır?
Yönetmelik m.6 muafiyet alanlarını tek tek sayar. TCMB, Borsa düzenlemelerinde yer alan üyeliğe kabul, işlem yapma yetkisi verilmesi, teminat, denetim ve disiplin ile ilgili yükümlülüklere tabi değildir. Bu liste, TCMB’nin statüsünü özel olarak ayırır.
Üyeliğe kabul muafiyeti, TCMB’nin Borsa üyesi olabilmek için diğer kuruluşların tabi olduğu kabul mekanizmasına sokulmamasını ifade eder. İşlem yapma yetkisi verilmesi muafiyeti ise m.5’teki dilekçe, belge, inceleme, Yönetim Kurulu kararı ve karar sonrası aidat/teminat tamamlama modelinin TCMB bakımından zorunlu olmadığını gösterir.
Teminat muafiyeti özellikle dikkat çekicidir. Yönetmeliğin 10. maddesi, genel olarak işlem yapma yetkisi verilenlerin belirli zarar ve yükümlülük risklerine karşı Borsa tarafından kabul edilen teminatları yatırmasını düzenler. TCMB ise m.6’daki açık istisna nedeniyle bu teminat yükümlülüğünün kapsamında değildir. Dolayısıyla m.10’daki genel teminat rejimi TCMB’ye aynı şekilde uygulanmaz.
Denetim ve disiplin muafiyeti de Borsa iç düzeni bakımından özel bir statü yaratır. Yönetmeliğin 42 ve devamı maddeleri Borsanın denetim ve gözetim yetkisini, 51 ve devamı maddeleri ise disiplin soruşturması ve cezalarını düzenler. m.6, TCMB’yi Borsa düzenlemelerindeki denetim ve disiplin yükümlülüklerinden istisna eder.
TCMB hangi ücretlerden muaftır?
Madde 6 yalnız düzenleyici yükümlülükleri değil, mali yükümlülükleri de ayrıca sayar. TCMB; aidatlardan, emirlerden ve işlemlerden alınan ücretlerden, borsa payından, kota alma ve kotta kalma ücretlerinden ve sair ücretlerden muaftır. Bu düzenleme ücret muafiyetini geniş şekilde kurar.
Aidat kavramı Borsa düzeninde giriş aidatı, faaliyet aidatı veya yıllık aidat gibi farklı kalemlerle karşımıza çıkabilir. TCMB için m.6’daki özel muafiyet bu mali yükümlülüklerin genel üyelik/yetkilendirme mantığıyla tahakkuk ettirilmesini engeller. Aynı durum emir ve işlem bazlı Borsa ücretleri ile borsa payı bakımından da geçerlidir.
Kotasyon alanında da özel sonuç vardır. Yönetmeliğin 20 ve devamı maddelerinde başvuru, kota alma, ilave kota alma, kotta kalma, yeniden kota alma ve toptan alış satış işlem ücretleri düzenlenir. m.6 ise TCMB’yi kota alma ve kotta kalma ücretleri ile sair ücretlerden muaf tutar. Bu nedenle TCMB kaynaklı işlemlerde ücret değerlendirmesi yapılırken genel kotasyon tarifesi tek başına esas alınmamalı, önce özel muafiyet kontrol edilmelidir.
TCMB muafiyeti “bütün mevzuattan muafiyet” anlamına gelir mi?
Hayır. Madde 6’nın düzenlediği muafiyet, Borsa düzenlemelerindeki belirli yükümlülük ve ücret kalemlerine yöneliktir. Hüküm TCMB’yi bütün sermaye piyasası hukukundan, bütün teknik işlem kurallarından veya genel hukuk düzeninden muaf kılan bir norm değildir. Muafiyetin kapsamı, maddede sayılan alanlar üzerinden belirlenmelidir.
Örneğin Borsa sisteminde gerçekleştirilen bir işlemin teknik biçimi, emir iletim altyapısı, seans yapısı veya ilgili piyasanın çalışma esasları bakımından uygulanacak kurallar ayrı düzenlemelerde bulunabilir. TCMB’nin üyeliğe kabul yükümlülüğünden muaf olması, Borsa sistemlerinin teknik güvenliğini veya işlem kayıtlarının hukuki niteliğini ortadan kaldırmaz.
Aynı şekilde TCMB’nin Borsa disiplin yükümlülüklerine tabi olmaması, kamu hukuku ve merkez bankacılığı mevzuatındaki kendi görev, yetki ve sorumluluk rejimini ortadan kaldırmaz. Bu nedenle somut bir işlemin hukuki değerlendirmesinde yalnız m.6 değil, işlemin dayandığı TCMB mevzuatı, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu ve ilgili Borsa piyasa düzenlemeleri de birlikte incelenmelidir.
TCMB ile yatırım kuruluşlarının statüsü neden karıştırılmamalıdır?
Yatırım kuruluşları bakımından Borsa İstanbul’da faaliyet, izin ve yetkilendirme zinciri birden fazla aşamadan oluşur. Kuruluşun sermaye piyasası faaliyet izni, Borsa nezdinde işlem yapma yetkisi, temsilci bildirimi, teminat, aidat, teknik bağlantı ve devam eden uyum yükümlülükleri ayrı ayrı değerlendirilir. TCMB ise m.6’daki özel hüküm sebebiyle bu zincirin belirli halkalarına tabi değildir.
Bu ayrım sözleşme veya operasyon dokümanlarında da açık tutulmalıdır. Bir piyasa prosedürü hazırlanırken “bütün işlem yapanlar aynı teminatı yatırır” veya “bütün taraflar aynı üyelik aidatını öder” şeklinde genelleme yapılması hukuken hatalı sonuç doğurabilir. TCMB işlem tarafıysa m.6 özel olarak kontrol edilmelidir.
Aynı şekilde iç kontrol yazılımlarında ücret, teminat veya üyelik şartlarının otomatik uygulanması söz konusuysa TCMB statüsünün doğru parametrelenmesi gerekir. Aksi halde mevzuatta bulunmayan bir mali yükümlülüğün tahakkuku veya gereksiz belge talebi gibi operasyonel hatalar doğabilir.
Uygulamada hangi kayıt ve belgeler önemlidir?
TCMB’nin özel statüsü, işlem taraflarının belgelendirme ihtiyacını ortadan kaldırmaz. Bir Borsa işleminde TCMB’nin taraf veya yetkili kurum olarak yer aldığı durumlarda işlemin hangi piyasa düzenlemesine tabi olduğu, hangi ücret ve teminat kalemlerinin m.6 nedeniyle uygulanmadığı ve teknik sürecin hangi Borsa kuralına göre yürüdüğü işlem dosyasında açıkça gösterilmelidir.
Özellikle muhasebe ve ücretlendirme sistemlerinde muafiyetin dayanağı olarak Yönetmelik m.6 referansının saklanması yararlıdır. Bir ücretin tahakkuk ettirilmemesinin “sistem hatası” değil, açık mevzuat muafiyeti olduğu böylece kolayca anlaşılır. Denetim izi bakımından karar ve işlem kayıtlarının hukuki gerekçesi görünür olur.
İhraç veya kotasyon bağlantılı işlemlerde de aynı yöntem uygulanmalıdır. TCMB tarafından ihraç edilen araçlar konusunda ayrıca Yönetmeliğin 14. ve 18. maddelerindeki özel kurallar gözden geçirilmelidir. Nitekim kotasyon ve kota alınmaksızın işlem görmeye ilişkin hükümler bazı kamu otoriteleri ve kamu kaynaklı araçlar bakımından ayrıca özel rejimler içerir.
TCMB işlemlerinde diğer Borsa hükümleri nasıl okunmalıdır?
Doğru yöntem, önce somut işlemin hangi madde kapsamına girdiğini tespit etmek, ardından m.6’daki muafiyetin o hükmü etkileyip etkilemediğini kontrol etmektir. Örneğin bir işlem takas ve temerrüt boyutu taşıyorsa m.34 ve m.35; emir eşleştirmesi söz konusuysa m.31; işlem kayıtları bakımından m.32; piyasa çalışma zamanı açısından m.40 incelenir. Daha sonra m.6’daki özel statünün ilgili yükümlülüğü kaldırıp kaldırmadığı değerlendirilir.
Bu yöntem, özel hüküm–genel hüküm ayrımını somutlaştırır. m.6’da açıkça muaf tutulan üyeliğe kabul, işlem yetkilendirmesi, teminat, denetim, disiplin ve ücret başlıklarında özel hüküm esas alınır. Hükümde sayılmayan teknik veya maddi kurallar bakımından ise ilgili düzenlemenin kapsamı ayrıca incelenir.
Örneğin Borsa işlemlerindeki emir veya işlem iptali mekanizması hakkında Borsa m.33/4 rehberimiz, şirket ve piyasa aktörlerinin genel kurumsal yapısı açısından şirketler hukuku rehberimiz tamamlayıcı okuma sunar.
2026 itibarıyla güncel mevzuat kontrolü neden gerekli?
Borsa mevzuatı dönemsel olarak değişebilir. 10 Eylül 2026 tarihli Resmî Gazete’de Borsacılık Faaliyetlerine İlişkin Esaslar Yönetmeliği’nde m.33 bakımından değişiklik yapılmış olması, bu metnin güncel sürümünün işlem öncesi kontrol edilmesinin önemini gösterir. m.6 bakımından bu tarihte ayrı bir değişiklik yapılmamış olsa da her işlem tarihinde resmi ve güncel metin esas alınmalıdır.
Özellikle ücret tarifeleri, piyasa prosedürleri, teknik işleyiş ve Kurul kararları Yönetmelik metninden daha sık değişebilir. Bu yüzden m.6’daki temel muafiyet sabit olsa bile, işlemin yürütüleceği piyasanın güncel Borsa prosedürü ve KAP duyuruları ayrıca kontrol edilmelidir.
TCMB muafiyeti teminat ve risk yönetimi bakımından nasıl ayrıştırılır?
Yönetmelik m.6’daki teminat muafiyeti, özellikle m.10’daki genel teminat rejimiyle birlikte okunmalıdır. Genel kuralda işlem yapma yetkisi verilenlerden; müşterilere, diğer işlem yapma yetkisi verilenlere veya Borsaya doğabilecek zararlar ile Borsaya karşı yükümlülüklerin zamanında yerine getirilmemesi riskine karşı çeşitli teminatlar istenebilir. TCMB bakımından ise m.6 açık biçimde teminat yükümlülüğüne istisna getirir. Bu nedenle TCMB’nin taraf olduğu bir süreçte m.10’daki teminat kalemlerinin otomatik olarak talep edilmesi doğru değildir.
Bununla birlikte teminat muafiyeti, işlemin takas veya risk yönetimi süreçlerinin kayıtsız yürütüleceği anlamına gelmez. İşlemin hangi piyasada yapıldığı, takasın hangi kuruluş üzerinden gerçekleştirildiği, tarafların yükümlülüklerinin hangi anda kesinleştiği ve sistem kayıtlarının nasıl tutulduğu yine ilgili piyasa kurallarına tabidir. Hukuki analizde “teminat yükümlülüğü yoktur” sonucu ile “işleme hiçbir risk yönetimi kuralı uygulanmaz” sonucu birbirine karıştırılmamalıdır.
TCMB’nin ihraç ettiği araçlarda kotasyon hükümleri nasıl değerlendirilir?
Yönetmeliğin kotasyon bölümünde TCMB’ye ilişkin özel hükümler ayrıca yer alır. Bu nedenle TCMB tarafından ihraç edilen bir sermaye piyasası aracının Borsada işlem görmesi incelenirken yalnız m.6 değil, m.14 ve m.18 de kontrol edilmelidir. m.6 kurumun üyelik, yetkilendirme, teminat, denetim, disiplin ve ücret statüsünü belirlerken; kotasyon hükümleri sermaye piyasası aracının Borsa kotu veya kota alınmaksızın işlem görme statüsünü belirler.
Bu iki düzeyin ayrılması özellikle sözleşme, hukuk görüşü ve iç prosedür hazırlanırken önemlidir. Kurumun muafiyeti ile menkul kıymetin işlem görme statüsü aynı hukuki kavram değildir. Bir belgede yalnız “TCMB muaftır” ifadesiyle işlem gören aracın kotasyon rejimi açıklanmış olmaz. Aracın türü, ihraççı sıfatı ve Borsa düzenlemelerindeki özel hüküm ayrıca gösterilmelidir.
Bir yatırım kuruluşu TCMB muafiyetine dayanabilir mi?
Hayır. m.6’daki istisna doğrudan Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasına tanınmıştır. Bir yatırım kuruluşunun TCMB ile işlem yapması, TCMB adına belirli bir operasyonel süreçte rol üstlenmesi veya TCMB’nin taraf olduğu piyasada bulunması kendi üyelik, yetki, teminat ve disiplin yükümlülüklerini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Her tüzel kişinin Borsa statüsü ayrı değerlendirilir.
Bu nokta uyum sistemlerinde açıkça ayrıştırılmalıdır. TCMB işlem tarafı olduğunda, karşı taraftaki yatırım kuruluşunun m.8’deki yükümlülükleri, temsilcilerinin m.9 kapsamındaki sorumlulukları ve ilgili piyasa prosedürleri yürürlükte kalabilir. Muafiyet yalnız muafiyet tanınan kurum bakımından uygulanır; işlem zincirindeki diğer kişilere genişletilemez.
Muafiyet hükmü sözleşmelere nasıl yansıtılmalıdır?
TCMB ile bağlantılı Borsa işlemlerini düzenleyen sözleşme, prosedür veya hizmet belgelerinde Borsa ücretleri, teminat, üyelik ve bildirim hükümleri hazırlanırken m.6 dikkate alınmalıdır. Sözleşme hükmü yönetmelikteki açık muafiyete aykırı biçimde TCMB’ye Borsa aidatı veya Borsa teminatı yükleyemez. İç prosedürlerde de otomatik tahakkuk sistemlerinin özel statüyü tanıması gerekir.
Diğer taraftan taraflar arasındaki özel hukuk ilişkisinden doğan ve Borsa tarafından alınan ücret niteliğinde olmayan bedeller m.6 ile karıştırılmamalıdır. Bir hizmet bedelinin Borsa aidatı mı, Borsa işlem ücreti mi, yoksa ayrı bir sözleşmesel hizmet bedeli mi olduğu hukuki niteliğine göre tespit edilir. Bu ayrım yapılmadan yalnız “ücret muafiyeti” ibaresine dayanılması hatalı olabilir.
2026 uyum kontrolünde hangi sorular sorulmalıdır?
Somut dosyada önce işlem tarafının gerçekten TCMB olup olmadığı teyit edilmelidir. İkinci olarak uygulanmak istenen yükümlülüğün m.6’da açıkça sayılan üyeliğe kabul, işlem yapma yetkisi, teminat, denetim, disiplin veya ücret başlıklarından hangisine girdiği belirlenmelidir. Üçüncü olarak işlemin kendisine uygulanacak piyasa ve teknik kuralların m.6 dışında ayrıca düzenlenip düzenlenmediği araştırılmalıdır.
Dördüncü olarak muhasebe ve ücret kayıtları, muafiyet nedeniyle tahakkuk ettirilmeyen kalemleri doğru kodlamalıdır. Beşinci olarak işlem dosyasında m.6 dayanağıyla birlikte ilgili piyasa düzenlemesinin güncel sürümü saklanmalıdır. Altıncı olarak mevzuat değişikliği kontrolü yapılmalı; özellikle Resmî Gazete, Borsa İstanbul mevzuat sayfası, KAP duyuruları ve SPK bültenleri işlem tarihindeki güncel durum bakımından karşılaştırılmalıdır.
Bu kontrol yöntemi, muafiyetin gereğinden geniş uygulanmasını da gereğinden dar yorumlanmasını da önler. Böylece TCMB’ye uygulanmaması gereken bir yükümlülük talep edilmez; buna karşılık m.6 kapsamına girmeyen teknik veya hukuki bir yükümlülük de yanlışlıkla ortadan kaldırılmış sayılmaz.
Resmî kaynaklar
Yönetmeliğin güncel metni ve Borsa alt düzenlemeleri için Borsa İstanbul Yönetmelikler, Sermaye Piyasası Kurulu karar ve düzenlemeleri için SPK, yürürlük kontrolü için Mevzuat Bilgi Sistemi kullanılmalıdır. İçerik 16 Eylül 2026 itibarıyla kontrol edilmiştir.
Sık Sorulan Sorular
1. TCMB Borsa İstanbul’da işlem yapabilir mi?
Evet. Yönetmelik m.6 TCMB’nin Borsanın piyasa, pazar, platform ve sistemlerinde işlem yapmaya yetkili olduğunu açıkça düzenler.
2. TCMB’nin ayrıca üyelik başvurusu yapması gerekir mi?
Madde 6’ya göre TCMB üyeliğe kabul ve işlem yapma yetkisi verilmesiyle ilgili Borsa yükümlülüklerine tabi değildir.
3. TCMB Borsa teminatı yatırmak zorunda mı?
Hayır. m.6, TCMB’yi Borsa düzenlemelerindeki teminat yükümlülüklerinden muaf tutar.
4. TCMB Borsa denetimine tabi mi?
m.6 kapsamında Borsa düzenlemelerinde yer alan denetim yükümlülüklerine tabi değildir.
5. TCMB’ye Borsa disiplin hükümleri uygulanır mı?
Hayır. Yönetmelik m.6 TCMB’yi Borsa düzenlemelerindeki disiplin yükümlülüklerinden istisna eder.
6. TCMB yıllık aidat öder mi?
Hayır. Hüküm TCMB’nin aidatlardan muaf olduğunu açıkça belirtir.
7. Emir ve işlem ücretleri TCMB’den alınır mı?
Hayır. m.6 emirlerden ve işlemlerden alınan ücretler ile borsa payından muafiyet getirir.
8. TCMB kota alma ve kotta kalma ücreti öder mi?
Hayır. Kota alma ve kotta kalma ücretleri de m.6 kapsamındaki açık muafiyetler arasındadır.
9. Muafiyet TCMB’nin bütün hukuk kurallarından muaf olduğu anlamına gelir mi?
Hayır. Muafiyet, maddede sayılan Borsa yükümlülükleri ve ücret kalemleriyle ilgilidir; işlemin diğer mevzuat ve teknik kuralları ayrıca değerlendirilir.
10. TCMB işlemlerinde hangi metin esas alınmalıdır?
İşlem tarihindeki güncel Yönetmelik, ilgili Borsa piyasa düzenlemeleri, 6362 sayılı Kanun ve gerekiyorsa TCMB’ye özgü mevzuat birlikte incelenmelidir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
