Ticaret Borsası İşlemleri Hangi Yönetmelikle Düzenlenir? Spot, Vadeli ve Alivre İşlemler | 5174 m.48 (2026)

5174 m.48 ticaret borsası işlemleri için ne düzenler?

5174 sayılı Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanunu’nun 48. maddesi, ticaret borsalarında yapılan işlemlerin hangi düzenleyici çerçeve içinde yürütüleceğini belirler. Kanun bütün teknik işlem ayrıntılarını tek tek saymak yerine, borsaların kendi işlem düzenini oluşturmasına ve vadeli-alivre işlemler bakımından TOBB tarafından hazırlanan ikincil düzenlemelerin uygulanmasına dayanan bir sistem kurar.

Bu sistemin amacı borsa işlemlerini kuralsız bırakmak değil, kanuni çerçeve içinde teknik ayrıntıların güncel piyasa ihtiyaçlarına göre düzenlenmesini sağlamaktır. Borsanın yönetim kurulu uygulama taslağını hazırlar, meclis onaylar; üst düzenlemeler ise bu iç kuralların sınırını oluşturur.

M.48 tek başına uygulanmaz. Hangi malların borsaya tabi olduğu m.45’te, tescil zorunluluğu ve süreler m.46’da, komisyoncu-ajan-simsar sistemi m.47’de düzenlenmiştir. İşlem düzeni hazırlanırken bu maddeler birlikte okunmalıdır.

Spot borsa işlemi nedir?

Spot işlem, mevcut malın güncel piyasa şartlarında alım satıma konu olduğu ve teslim ile ödemenin yakın zamanda gerçekleştiği işlem modelidir. Borsa yerindeki spot işlemlerde tarafların kimliği, ürün, kalite, miktar, fiyat, işlem zamanı ve teslim koşulları kayıt altına alınır.

Spot işlemin borsa yerinde yapılması m.46’daki aynı gün tescil kuralını gündeme getirir. İşlem kaydı ile tescil belgesi arasında ürün, taraf, miktar ve fiyat bakımından uyum bulunmalıdır. İşlem tamamlandıktan sonra farklı bir bedelin tescile yazılması hem ücret hem fiyat istatistiği bakımından sorun doğurur.

Spot işlem sistemine kimlerin katılabileceği m.47 ile bağlantılıdır. Borsaya kayıtlı üyeler, Kanunun izin verdiği üretici ve imalatçılar ile yetkili komisyoncu, ajan ve simsarlar işlem yapabilir.

Vadeli işlem nedir?

Vadeli işlemde sözleşme bugün kurulurken teslim, ödeme veya işlemin ekonomik sonucu gelecekteki bir tarihe bağlanır. Vadeli işlemin ayrıntıları kullanılan piyasa, ürün ve sözleşme modeline göre değişebilir. M.48 bu işlemlerin usul ve esaslarını TOBB tarafından hazırlanacak yönetmeliğe bırakır.

Bu nedenle bir ticaret borsası yalnız kendi meclis kararıyla, üst düzenlemeye aykırı yeni bir vadeli işlem sistemi kuramaz. Katılım, teminat, sözleşme standardı, kayıt, teslim ve varsa risk yönetimi kuralları TOBB düzenlemesiyle uyumlu olmak zorundadır.

Vadeli işlem kavramı sermaye piyasası mevzuatındaki her türev araçla özdeş kabul edilmemelidir. Ticaret borsasının görev alanı ile başka düzenlenmiş piyasaların yetkileri somut işlem bakımından ayrıştırılmalıdır.

Alivre işlem nedir?

Alivre işlem, malın ileride teslim edilmek üzere önceden kararlaştırılmış koşullarla satılmasıdır. Özellikle üretimi veya hasadı gelecekte tamamlanacak tarımsal ürünlerde ürün cinsi, kalite standardı, miktar, teslim tarihi ve fiyat veya fiyat belirleme yöntemi sözleşmede açıkça belirlenir.

Malın sözleşme tarihinde henüz teslim edilmemiş olması, işlemi borsa tescil sisteminden kendiliğinden çıkarmaz. M.46 alivre ve vadeli alım satım sözleşmelerinin tescili bakımından hükümler içerir; m.48 ise bu işlemlerin uygulanma usulünü düzenleyen ikincil mevzuata dayanak oluşturur.

Alivre sözleşmede ürünün teslim edilememesi, miktar eksikliği veya kalite farklılığı ihtimalleri baştan düzenlenmelidir. Böylece uyuşmazlık halinde tarafların hangi ölçüte göre sorumlu olduğu belirlenebilir.

Borsa işlem kurallarını kim hazırlar?

Borsanın kendi işlem düzenine ilişkin hazırlık görevi yönetim kuruluna aittir. Yönetim kurulu, Kanundaki zorunlu hükümleri, TOBB ve Bakanlık düzenlemelerini, borsaya dahil ürünleri ve teknik altyapıyı dikkate alarak taslak oluşturur.

Taslakta işlem kabulü, emirlerin alınması, fiyat oluşumu, numune ve analiz, teslim, ödeme, tescil, düzeltme ve kayıt saklama süreçleri açık biçimde düzenlenebilir. Ancak yönetim kurulu taslağı tek başına nihai kurala dönüştüremez; borsa meclisinin onayı gerekir.

Teknik konularda meslek komitelerinin veya ihtisas komisyonlarının görüşü alınabilir. Bu görüşler hazırlığa katkı sağlar; kanuni hazırlama ve onay yetkisini değiştirmez.

Borsa meclisinin onayı neden gerekir?

Borsa meclisi, yönetim kurulunca hazırlanan işlem düzenini inceleyip onaylayan organdır. Meclis bu incelemede kuralların Kanuna, üst düzenlemelere, üye eşitliğine ve piyasa şeffaflığına uygun olup olmadığını değerlendirmelidir.

Onay kararında düzenlemenin adı, kabul tarihi, yürürlük tarihi ve yürürlükten kaldırılan eski düzenleme açıkça gösterilmelidir. Yönetim kurulunun taslak metni ile meclisin değiştirdiği nihai metin birbirine karıştırılmamalıdır.

İşlem düzeninin ekleri, ürün sınıfları veya teknik tabloları varsa bunlar da karar numarasıyla ilişkilendirilmelidir. Sonradan hangi metnin yürürlükte olduğu tartışma konusu olmamalıdır.

Vadeli ve alivre işlemleri kim düzenler?

M.48 vadeli ve alivre işlemlerin usul ve esaslarının TOBB tarafından hazırlanacak yönetmelikle düzenleneceğini açıkça belirtir. Bu nedenle bu işlem türlerinde borsaların hareket alanı üst düzenlemeyle daha belirgin biçimde sınırlandırılmıştır.

TOBB yönetmeliği; sözleşme unsurları, katılımcı şartları, teminat, tescil, teslim, ödeme, uyuşmazlık ve denetim gibi başlıkları düzenleyebilir. Borsa kendi uygulama prosedürünü bu çerçevede hazırlayabilir ancak yönetmelikle çelişemez.

TOBB düzenlemesi değiştiğinde borsanın iç kuralları da gözden geçirilmelidir. Eski metnin yeni üst düzenlemeyle çelişen hükümleri uygulanmamalıdır.

Kanun, yönetmelik ve iç düzenleme arasında hangi sıra vardır?

En üstte 5174 sayılı Kanun ve konuyla ilgili diğer kanunlar bulunur. Bunların altında Kanuna dayanılarak çıkarılan Bakanlık ve TOBB yönetmelikleri yer alır. Borsanın yönetim kurulu tarafından hazırlanıp meclisçe onaylanan işlem düzeni ise bu üst normlara uygun olmak zorundadır.

Örneğin iç düzenleme, m.46’daki aynı gün tescil şartını değiştiremez, borsa dışı işlemler için 30 günlük kanuni üst sınırı uzatamaz, m.47’deki aracılık ücret tavanını aşamaz veya m.45 kapsamı dışında bir ürünü tek başına zorunlu borsa malı ilan edemez.

Çelişki fark edildiğinde yönetim kurulu yeni taslak hazırlayarak meclise sunmalı ve personel ile üyeleri güncel kurallar hakkında bilgilendirmelidir.

İşleme kabul şartları nasıl belirlenmelidir?

İşlem düzeni, hangi ürünlerin hangi kalite ve miktarda işlem görebileceğini, katılımcının hangi kayıt veya yetki belgelerini sunacağını ve emirlerin hangi kanaldan verileceğini belirleyebilir. Aynı statüdeki katılımcılara aynı şartlar uygulanmalıdır.

Ürün analizi gerekiyorsa hangi laboratuvarın veya yöntemin kabul edileceği, raporun geçerlilik süresi ve uyuşmazlık halinde ikinci analiz usulü açık olmalıdır. Belirsiz veya kişiye göre değişen kabul kriterleri piyasa eşitliğini bozar.

Elektronik sistem kullanılıyorsa kimlik doğrulama, kullanıcı yetkisi ve işlem limitleri de işlem prosedürüne bağlanmalıdır.

Emir ve teklif kayıtları neden önemlidir?

Alım ve satım emirlerinin fiyat, miktar, tarih ve saat bilgisiyle kaydedilmesi işlem önceliği ve uyuşmazlık çözümü için önemlidir. Hangi emrin hangi kuralla eşleştiği sonradan denetlenebilmelidir.

Emir değişikliği veya iptali önceki kaydı silmemeli; değişikliğin zamanı ve kullanıcı bilgisi sistemde tutulmalıdır. Böylece fiyat veya sıra uyuşmazlığında işlem geçmişi incelenebilir.

Telefonla veya fiziki form üzerinden alınan emirler elektronik sisteme aktarılıyorsa kaynak belgeyle ilişkilendirilmelidir. Kayıt sonradan değiştirilmiş görüntüsü vermemelidir.

Ürün ve kalite tanımı nasıl yapılmalıdır?

Borsada işlem gören ürünün yalnız ticari adı her zaman yeterli değildir. Cins, sınıf, kalite, nem, randıman, menşe, paketleme veya fiyatı etkileyen başka teknik özellikler standartlaştırılabilir.

Numune üzerinden işlem yapılıyorsa numunenin hangi parti veya stok miktarını temsil ettiği, nasıl alındığı ve ne kadar süre saklanacağı düzenlenmelidir. Uyuşmazlık halinde referans numune sistemi önem kazanır.

Standardizasyonu yapılamayan yerel ürünlerde de ticari tanım mümkün olduğunca objektif ölçütlere bağlanmalıdır. Fiyat istatistiklerinin anlamlı olması kayıtların aynı kalite sınıflarında tutulmasına bağlıdır.

Fiyat ve miktar kayıtlarında hangi kurallar uygulanmalıdır?

İşlem fiyatı tarafların gerçek sözleşme bedelini yansıtmalı, tescil ve fatura kayıtlarıyla uyumlu olmalıdır. Gerçekleşmiş işlem fiyatı ile yalnız teklif edilen fiyat birbirine karıştırılmamalıdır.

Miktar ölçümünde kullanılan ton, kilogram, adet veya başka birim ürün bazında standartlaştırılmalıdır. Birim hatası hem tescil ücretini hem piyasa istatistiğini yanlış etkiler.

Düzeltme gerektiğinde eski kayıt silinmemeli; yeni değer, değişiklik zamanı ve gerekçesiyle birlikte izlenebilir olmalıdır.

Teslim ve ödeme koşulları nasıl düzenlenmelidir?

İşlem düzeninde teslim yeri, teslim süresi, taşıma sorumluluğu, tartım veya ölçüm, kalite itirazı ve ödeme yöntemi gibi başlıklar açık olmalıdır. Spot ve alivre işlem aynı teslim yapısına sahip olmadığından tek tip düzenleme yeterli olmayabilir.

Ödeme borsa sistemi üzerinden yürütülüyorsa mutabakat, bloke, iade veya hata düzeltme süreci ayrıca belirlenmelidir. Tarafların yükümlülüklerini ne zaman yerine getirmiş sayılacağı sözleşme ve işlem kuralından anlaşılmalıdır.

Teslim belgesi, tescil numarası ve fatura birbirine bağlanarak işlem dosyası bütünlüğü sağlanmalıdır.

İşlem kuralları ile tescil yükümlülüğü nasıl bağlantılıdır?

M.48 işlemin yürütülme usulünü, m.46 ise tescil yükümlülüğünü düzenler. Borsa yerindeki işlem aynı gün tescil edilir. Borsa dışı izinli işlemlerde meclisin belirlediği ve 30 günü geçemeyen süre uygulanır.

İşlem sistemi ile tescil modülünün entegre olması aynı bilgilerin iki kez manuel girilmesinden kaynaklanan hata riskini azaltır. Taraf, ürün, miktar, fiyat ve tarih verileri işlem kaydından tescile aktarılabilir.

İç işlem düzeni, geç tescilde m.46’nın öngördüğü yüzde 50 artırımlı ücret sonucunu kaldıramaz veya farklılaştıramaz.

Komisyoncu, ajan ve simsarlar işlem düzeninde nasıl yer alır?

M.47’de tanımlanan aracılar, m.48 kapsamındaki işlem kurallarına uymak zorundadır. Komisyoncu kendi adına başkası hesabına, ajan başkası adına ve hesabına, simsar ise aracılık fonksiyonuyla sürece katılır.

İşlem sistemi aracının sıfatını doğru kodlamalı; ajanlıkta temsil edilen kişiyi, komisyonculukta hesabına işlem yapılan müşteriyi gerektiğinde ayrı kayıt alanlarında göstermelidir.

Yetkisi sona ermiş veya gerekli kaydı bulunmayan kişinin sistem üzerinden aracılık işlemi yapması teknik olarak engellenmelidir.

Elektronik işlem sisteminde hangi kayıtlar tutulmalıdır?

Kullanıcı kimliği, giriş zamanı, emir zamanı, fiyat, miktar, emir değişikliği, eşleşme zamanı, karşı taraf, tescil numarası ve işlem sonucu güvenli biçimde kaydedilmelidir. Yetkisiz erişim ve veri değişikliği önlenmelidir.

Yönetici, işlem katılımcısı, onaylayan personel ve denetçi rolleri ayrılabilir. Aynı kullanıcının hem işlem oluşturup hem kontrol izi bırakmadan değiştirebilmesi iç kontrolü zayıflatır.

Sistem kesintilerinde geçici işlemlerin nasıl kaydedileceği ve daha sonra sisteme hangi usulle aktarılacağı iş sürekliliği prosedüründe belirlenmelidir.

Uyuşmazlık halinde borsa tahkimi kullanılabilir mi?

5174 m.39 borsada yapılan işlemlerden doğan uyuşmazlıklar ve geçerli tahkim şartı bulunan belirli sözleşme uyuşmazlıkları için tahkim müesseseleri oluşturulmasına imkân verir. M.41 de hakem kurulunun belirlenmesine ilişkin yönetim kurulu görevini düzenler.

İşlem düzenlemesinde tahkime atıf bulunması, taraflar arasında gerekli tahkim anlaşmasının varlığı şartını ortadan kaldırmaz. Tahkim anlaşmasının geçerliliği genel usul ve tahkim mevzuatına göre ayrıca değerlendirilir.

Emir kayıtları, numune, analiz, teslim, ödeme ve tescil belgeleri uyuşmazlık çözümünde temel delillerdir.

İşlem düzenlemesi nasıl değiştirilmelidir?

Yönetim kurulu değişiklik taslağını hazırlar ve meclis onaylar. Değişikliğin yürürlük tarihi, kaldırılan hüküm ve devam eden işlemlere hangi kuralın uygulanacağı açık biçimde belirlenmelidir.

Üyeler ve işlem katılımcıları değişiklikten resmi kanallarla haberdar edilmelidir. Web sitesi, üye portalı veya elektronik bildirim kanalları kullanılabilir.

Yürürlükten önce bilgi teknolojisi sistemleri, belge şablonları ve personel eğitimleri de yeni kurala uyarlanmalıdır.

İşlem kayıtları nasıl denetlenmelidir?

Borsa yönetim kurulu ve yetkili birimler işlem kayıtlarını tescil, ücret, fiyat ve yetki kurallarına uygunluk yönünden düzenli kontrol etmelidir. Süre dışı tescil, olağandışı fiyat sapması veya aynı kullanıcı tarafından sık düzeltme gibi göstergeler raporlanabilir.

Denetim yalnız hata tespiti değil, kök neden analizi amacı da taşımalıdır. Tekrarlanan hata yazılım parametresi, eğitim eksikliği veya iç düzenlemedeki belirsizlikten kaynaklanabilir.

Tespit edilen mevzuat uyumsuzluğu gerekiyorsa yeni yönetim kurulu teklifi ve meclis kararıyla giderilmelidir.

Uygulama kontrol listesi

• Spot, vadeli ve alivre işlem türünü doğru sınıflandırın.
• İşlem düzenlemesinin yönetim kurulunca hazırlanıp meclisçe onaylandığını doğrulayın.
• Vadeli ve alivre işlemlerde güncel TOBB düzenlemesini uygulayın.
• İç kuralın Kanun ve üst mevzuata aykırı olmamasını sağlayın.
• Ürün, kalite, miktar ve fiyat kayıtlarını standartlaştırın.
• Emir değişikliklerinin kayıt geçmişini koruyun.
• Aracıların m.47 kapsamındaki yetkisini doğrulayın.
• Tescili m.46’daki sürelerle entegre edin.
• Elektronik kullanıcı ve erişim loglarını saklayın.
• Değişiklikleri yürürlükten önce üyeler ve personelle paylaşın.

İlgili içerikler

• Borsa Komisyoncusu, Ajan ve Simsar 5174 m.47
• Borsa İşlemi Tescil Süresi 5174 m.46
• Hangi Mallar Ticaret Borsasına Tabidir? 5174 m.45
• Ticaret Borsasının Görevleri 5174 m.34

Resmî kaynaklar

• 5174 sayılı Kanun
• TOBB

Sık Sorulan Sorular

Yeni işlem kuralı yürürlüğe girerken geçiş nasıl yönetilmelidir?

İşlem düzenlemesi değiştiğinde, değişiklikten önce kurulmuş fakat teslim veya tescili henüz tamamlanmamış işlemlerin hangi kurala tabi olacağı açıkça belirlenmelidir. Yeni hükmün geçmişte tamamlanmış işlemlere geriye dönük uygulanması yerine, yürürlük tarihi esas alınmalı ve devam eden sözleşmeler için gerekiyorsa açık bir geçiş hükmü konulmalıdır.

Borsa, yürürlük tarihinden önce eski ve yeni metni üyelerin erişimine sunmalı; elektronik sistemdeki ürün kodu, emir ekranı, sözleşme şablonu ve tescil parametrelerini aynı tarihte güncellemelidir. Böylece hukuki metin ile fiili işlem sistemi arasında farklı uygulama oluşması önlenir.

İşlem düzenlemesinin sürüm kaydı neden tutulmalıdır?

Her düzenleme ve değişiklik ayrı sürüm numarası, meclis karar tarihi ve yürürlük tarihiyle arşivlenmelidir. Bir uyuşmazlık çıktığında işlem tarihinde hangi kuralın yürürlükte olduğunun tereddütsüz belirlenebilmesi, yalnız güncel metnin saklanmasıyla mümkün değildir.

Eski metinler silinmemeli; yürürlükten kalktığı tarih belirtilerek arşivlenmelidir. Personel eğitim dokümanları ve elektronik sistem değişiklik kayıtları da ilgili sürümle ilişkilendirildiğinde denetim izi güçlenir.