Üçüncü Kişinin Fiilini Üstlenme Nedir? TBK 128’e Göre Garanti Taahhüdü ve Tazminat 2026
“Başkasının borcunu garanti etmek ne demek?”, “üçüncü kişinin ödeme yapacağını taahhüt eden kişi sorumlu olur mu?”, “garanti sözleşmesi ile kefalet aynı mı?” ve “bir şirketin bağlı şirketinin edimini garanti etmesi hangi hükme tabidir?” soruları TBK m.128 kapsamındaki üçüncü kişinin fiilini üstlenme kurumuyla ilgilidir.
Bu kurumun en önemli özelliği, üstlenen kişinin üçüncü kişiyi davranışa zorlayamamasına rağmen, o davranış gerçekleşmezse alacaklıya karşı kendi bağımsız tazminat borcunun doğabilmesidir. Taahhüdün konusu üçüncü kişinin fiilidir; üstlenen üçüncü kişinin bizzat borçlusu hâline gelmez. Bu nedenle kefalet, borca katılma ve üçüncü kişinin fiilini üstlenme birbirinden ayrılmalıdır.
Üçüncü kişinin fiilini üstlenme nedir?
TBK m.128, bir kimsenin üçüncü bir kişinin fiilini başkasına karşı üstlenmesini düzenler. Burada üç ayrı kişi vardır: üstlenen, kendisine taahhütte bulunulan kişi ve fiili gerçekleştirmesi beklenen üçüncü kişi. Üçüncü kişi sözleşmenin tarafı olmak zorunda değildir.
Örneğin A, B’ye “C şirketi 500.000 TL ödemeyi 30 Eylül’e kadar yapmazsa bundan doğan zararını karşılayacağım” biçiminde bir taahhüt verirse, hukuki nitelendirme TBK m.128 çerçevesinde gündeme gelebilir. C’nin fiili gerçekleşmediğinde A’nın sorumluluğu kendi üstlenme taahhüdünden doğar.
Bu sistemin amacı, bir üçüncü kişinin davranışının gerçekleşmemesi riskini üstlenen kişiye yüklemektir. Üstlenen, üçüncü kişinin fiilini fiilen gerçekleştirmekle değil, gerçekleşmemesinden doğan zararı gidermekle yükümlüdür.
TBK 128’in temel şartları nelerdir?
Öncelikle belirli veya belirlenebilir bir üçüncü kişi fiili bulunmalıdır. İkinci olarak üstlenen kişi bu fiilin gerçekleşmesini kendi taahhüdünün konusu yapmalıdır. Üçüncü olarak üstlenme taahhüdü geçerli biçimde kurulmalıdır. Son olarak üçüncü kişi beklenen fiili gerçekleştirmezse m.128 uyarınca zararın giderilmesi gündeme gelir.
Taahhüdün kapsamı metinden belirlenir. “Her türlü zarardan sorumluyum” gibi geniş kayıt ile “yalnız anaparanın ödenmemesinden doğan 200.000 TL’ye kadar zararı karşılarım” şeklindeki sınırlı taahhüt aynı sonucu doğurmaz. Sorumluluğun üst sınırı, süresi ve hangi fiilin garanti edildiği açık yazılmalıdır.
TBK m.128’in uygulanabilmesi için üçüncü kişinin fiilinin gerçekleşmemesi gerekir. Beklenen fiil gerçekleşmişse üstlenen bakımından maddenin tazminat sonucu doğmaz.
Üçüncü kişi sözleşmenin tarafı olmak zorunda mıdır?
Hayır. Kurumun adı da bunu gösterir: üstlenen kişi, başka bir kişinin fiilini karşı tarafa karşı üstlenir. Üçüncü kişi, üstlenen ile taahhüt alacaklısı arasındaki sözleşmenin tarafı olmayabilir. Bu nedenle sözleşme üçüncü kişiye doğrudan bir borç yüklemez.
Bir sözleşmeyle sözleşmeye taraf olmayan kişiye onun rızası dışında borç yüklenemez. Üstlenenin taahhüdü, üçüncü kişinin davranışını hukuken zorunlu kılmak yerine üstlenen üzerinde risk ve tazminat sorumluluğu doğurur.
Üstlenen kişinin borcu üçüncü kişinin edimini bizzat yerine getirmek midir?
TBK m.128’in lafzı, üstlenenin “bu fiilin gerçekleşmemesinden doğan zararı gidermekle” yükümlü olduğunu söyler. Dolayısıyla asli sonuç tazminat yükümlülüğüdür. Üstlenenin üçüncü kişi yerine aynen edimi yapmak zorunda olup olmadığı, taahhüdün metni ve varsa başka sözleşme hükümlerine göre ayrıca değerlendirilir.
Örneğin garanti edilen fiil bir şirketin belirli malı teslim etmesi ise, şirket teslim etmediğinde üstlenenin kanuni borcu doğan zararın giderilmesidir. Üstlenen ayrıca “malı ben teslim edeceğim” diye bağımsız borç üstlenmişse bu başka bir edimdir.
Üçüncü kişi fiili gerçekleştirmezse ne olur?
Taahhüt edilen fiil gerçekleşmezse üstlenen, TBK m.128 uyarınca bundan doğan zararı gidermekle yükümlüdür. Zarar ile fiilin gerçekleşmemesi arasında uygun nedensellik bağı bulunmalıdır. Taahhüdün kapsamı ve varsa sorumluluk limiti de tazminat hesabında dikkate alınır.
Üçüncü kişinin fiili kısmen gerçekleşmişse hangi bölümün garanti edildiği incelenir. Örneğin 1 milyon TL’lik ödemenin tamamı garanti edilmiş ve üçüncü kişi 600.000 TL ödemişse, üstlenenin sorumluluğu kalan kısmın ödenmemesinin doğurduğu zarar ekseninde değerlendirilir.
Zarar nasıl hesaplanır?
Zarar, taahhüt edilen fiilin gerçekleşmiş olması hâlindeki malvarlığı durumu ile gerçekleşmemesi nedeniyle oluşan durum arasındaki fark esas alınarak belirlenir. Ancak sözleşmede sorumluluğun kapsamı hukuka uygun biçimde sınırlanmış olabilir. Gecikme, ek maliyet, başka sözleşmeden doğan sorumluluk veya doğrudan ödeme kaybı somut olayın niteliğine göre zarar kalemi oluşturabilir.
Zarar gören taraf, zararın varlığını ve miktarını ispat etmekle yükümlüdür. Üstlenen ise sözleşmedeki sınırlama, sürenin sona ermesi veya taahhüt edilen fiilin aslında gerçekleştiği gibi savunmalar ileri sürebilir.
Üçüncü kişinin fiilini üstlenme ile kefalet arasındaki fark nedir?
Kefalet TBK m.581 ve devamında düzenlenen fer’î bir teminattır. Kefil, borçlunun alacaklıya karşı borcunun ifa edilmemesinin sonuçlarından kanundaki şartlarla kişisel olarak sorumlu olur. Kefalet sözleşmesinin geçerliliği için TBK m.583’te sıkı yazılı şekil, azami miktar ve tarih şartları vardır; evli kişiler bakımından m.584 eş rızası kuralı ayrıca uygulanır.
TBK m.128’deki üçüncü kişinin fiilini üstlenme ise yapısı gereği bağımsız bir garanti taahhüdü niteliği taşıyabilir. Sorumluluğun üçüncü kişinin borcuna fer’î olarak mı bağlı olduğu, yoksa bağımsız risk üstlenimi mi bulunduğu sözleşmenin bütününden belirlenir.
Bir sözleşmenin başlığında “garanti” yazması tek başına kefalet hükümlerini bertaraf etmez. Özellikle gerçek kişiler tarafından verilen kişisel teminatlarda TBK m.603, kefaletin şekline, ehliyete ve eş rızasına ilişkin hükümlerin gerçek kişilerce kişisel güvence verilmesine ilişkin başka ad altındaki sözleşmelere de uygulanmasını düzenler. Bu nedenle nitelendirme içerikten yapılmalıdır.
Borca katılmadan farkı nedir?
Borca katılma TBK m.201’de düzenlenir. Mevcut bir borca borçlunun yanında yer almak üzere katılan kişi, borçlu ile birlikte müteselsilen sorumlu olur. Burada katılan kişi aynı borcun doğrudan borçlusu hâline gelir.
Üçüncü kişinin fiilini üstlenmede ise üstlenen, üçüncü kişinin asıl borcuna aynı sıfatla katılmak zorunda değildir; onun fiilinin gerçekleşmeme riskini üstlenir. Sonuç, TBK m.128’de öngörülen zarar giderim borcudur. Bu nedenle alacaklının doğrudan hangi edimi talep edebileceği sözleşme türüne göre değişir.
Garanti sözleşmesi ile TBK 128 arasındaki ilişki nedir?
Uygulamada bağımsız garanti taahhütleri çoğu kez TBK m.128 çerçevesinde değerlendirilir. Garanti veren, belirli bir sonucun gerçekleşmemesi riskini üstlenir. Ancak garanti sözleşmesinin adı, tek başına hukuki niteliği belirlemez. Metnin amacı, bağımsızlık derecesi ve asıl borçla bağlantısı birlikte incelenir.
Gerçek kişinin verdiği teminatlarda TBK m.603 özellikle önemlidir. Kanun, kefaletin şekline, kefil olma ehliyetine ve eş rızasına ilişkin hükümlerin gerçek kişilerce kişisel güvence verilmesine ilişkin başka ad altında yapılan sözleşmelere de uygulanacağını düzenler. Bu kural, kefalet korumalarının yalnız sözleşmeye “garanti” adı verilerek aşılmasını önler.
TBK 128 taahhüdünde şekil şartı var mı?
TBK m.128 kendi içinde genel bir yazılı şekil şartı koymaz. Ancak sözleşmenin niteliği, tarafların tacir olup olmaması, gerçek kişinin kişisel teminat vermesi ve TBK m.603’ün uygulanması şekil değerlendirmesini değiştirebilir. Kefalet niteliği taşıyan veya m.603 kapsamına giren kişisel güvencelerde kefaletin koruyucu şekil kuralları uygulanır.
Bu nedenle “TBK 128 sözleşmesi her zaman sözlü kurulabilir” şeklinde genel bir sonuç doğru değildir. Önce işlemin gerçek hukuki niteliği belirlenmeli, sonra uygulanacak şekil hükmü tespit edilmelidir.
Belirli süreli üçüncü kişi fiilini üstlenme nasıl sona erer?
TBK m.128’in ikinci fıkrası belirli süreli üstlenmeler için özel düzenleme içerir. Taraflar, sürenin bitimine kadar üstlenene edimini ifa etmesi için yazılı başvuruda bulunulmaması hâlinde üstlenenin sorumluluğunun sona ereceğini kararlaştırabilir.
Bu sonuç kanundan otomatik doğmaz; böyle bir sona erme şartının sözleşmede kararlaştırılması gerekir. Kararlaştırılmışsa, süre bitmeden yazılı başvuru yapılması sorumluluğun korunması açısından zorunlu hâle gelir.
Yazılı başvuru ne zaman yapılmalıdır?
Sözleşmede TBK m.128/2 kapsamında süre sonuna kadar yazılı başvuru şartı varsa başvurunun belirlenen süre dolmadan yapılması gerekir. Başvuruda hangi fiilin gerçekleşmediği, hangi sözleşmeye dayanıldığı ve üstlenenden hangi edimin beklendiği açıkça belirtilmelidir.
İspat açısından noter ihtarı, KEP veya sözleşmede kabul edilmiş başka yazılı yöntem kullanılabilir. Tacirler arasındaki belirli ihbar ve ihtarlarda TTK m.18/3 hükümleri ayrıca kontrol edilmelidir.
Ticari sözleşmelerde TBK 128 nasıl kullanılır?
Tedarik, distribütörlük, inşaat, lojistik, finansman ve grup şirketi ilişkilerinde bir şirket başka bir şirketin belirli edimini garanti edebilir. Örneğin ana şirket, bağlı şirketin teslim veya ödeme yükümlülüğünün yerine getirilmemesi riskini üstlenebilir.
Bu tür metinlerde garanti edilen fiil, süre, azami sorumluluk, başvuru şekli, zarar türleri ve uygulanacak hukuk açıkça yazılmalıdır. “Tüm yükümlülükleri garanti eder” gibi sınırsız ifadeler hem kapsam hem yorum uyuşmazlığı yaratır.
Şirketler topluluğunda ana şirket otomatik sorumlu mudur?
Hayır. Ayrı tüzel kişiliğe sahip şirketlerin borçları kural olarak kendi tüzel kişiliklerine aittir. Ana şirketin bağlı şirket borcundan sorumlu olması için kanundan, sözleşmeden, garanti taahhüdünden veya başka bir özel hukuki sebepten kaynaklanan sorumluluk gerekir.
Ana şirketin TBK m.128 anlamında açık bir garanti taahhüdü vermesi bu sebeplerden biri olabilir. Ancak yalnız ortaklık ilişkisi veya aynı grup içinde bulunmak otomatik olarak üçüncü kişi fiilini üstlenme yaratmaz.
Banka teminat mektubu ile TBK 128 aynı mı?
Banka teminat mektupları uygulamada bağımsız garanti ilişkisi olarak değerlendirilir; ancak bankacılık mevzuatı, teminat mektubu metni ve somut ilişkinin özellikleri ayrıca önem taşır. Her banka garantisi yalnız TBK m.128’in iki fıkrasına indirgenemez.
Özellikle “ilk talepte ödeme”, süreli teminat, riskin gerçekleşmesi, lehtarın talebi ve kontrgaranti ilişkisi gibi başlıklar banka teminat mektuplarında özel değerlendirme gerektirir. TBK m.128 genel garanti mantığını açıklamakla birlikte bankacılık uygulamasındaki belge metni belirleyicidir.
Üçüncü kişinin fiilini üstlenmede zamanaşımı nasıl belirlenir?
Zamanaşımı, üstlenenin borcunun hukuki niteliği ve muacceliyet tarihine göre TBK’nın genel ve özel hükümlerine göre belirlenir. TBK m.146’daki on yıllık genel süre, kanunda aksine özel süre bulunmayan alacaklar için temel kuraldır. Ancak somut sözleşmenin niteliğine göre daha kısa özel süre bulunabilir.
Önce garanti edilen fiilin hangi tarihte gerçekleşmemiş sayıldığı, üstlenenin tazminat borcunun ne zaman muaccel olduğu ve sözleşmede geçerli bir başvuru süresi bulunup bulunmadığı tespit edilmelidir.
Dava açılırken hangi hususlar ispatlanmalıdır?
Davacı, geçerli bir üstlenme taahhüdünün bulunduğunu, üçüncü kişinin taahhüt edilen fiili gerçekleştirmediğini, bu nedenle zarar doğduğunu ve zarar miktarını ortaya koymalıdır. Yazılı garanti metni, asıl sözleşme, ödeme veya teslim kayıtları, ihtarlar ve zarar belgeleri temel delillerdir.
Davalı üstlenen ise taahhüdün kapsam dışında kaldığını, süresinin bittiğini, yazılı başvuru şartına uyulmadığını, üçüncü kişinin fiili gerçekleştirdiğini veya talep edilen zararın nedensellik bağının bulunmadığını savunabilir. Sözleşme metnindeki her sınır dava sonucuna doğrudan etki eder.
Pratik kontrol listesi
- Taahhüdün kefalet mi, borca katılma mı, bağımsız garanti mi olduğunu belirleyin.
- Üçüncü kişi ve garanti edilen fiili açıkça tanımlayın.
- Fiilin hangi tarihe kadar gerçekleşmesi gerektiğini yazın.
- Sorumluluğun azami tutarını ve zarar türlerini belirleyin.
- Gerçek kişi teminatında TBK m.603 ve kefalet korumalarını kontrol edin.
- Belirli süreli taahhütte TBK m.128/2 başvuru şartı konulmuşsa yazılı başvuruyu süresinde yapın.
- Üçüncü kişinin fiilinin gerçekleşmediğini belgeleyin.
- Zarar kalemlerini fatura, banka kaydı ve diğer belgelerle somutlaştırın.
- Tacirler arasındaki bildirimlerde TTK m.18/3’ü kontrol edin.
- Dava açmadan önce görev, yetki ve varsa dava şartı arabuluculuğu değerlendirin.
Sık Sorulan Sorular
Üçüncü kişinin fiilini üstlenme ne demek?
Bir kişinin, üçüncü kişinin belirli fiili gerçekleştirmemesi riskini üstlenerek gerçekleşmeme nedeniyle doğan zararı gidermeyi taahhüt etmesidir.
TBK 128’de üstlenen ne öder?
Üçüncü kişinin taahhüt edilen fiili gerçekleştirmemesinden doğan zararı giderir.
Üçüncü kişi sözleşmeye taraf olmak zorunda mı?
Hayır. Üstlenme sözleşmesi üstlenen ile taahhüdün muhatabı arasında kurulabilir.
Üçüncü kişinin fiilini üstlenme kefalet midir?
Kendiliğinden değildir. Hukuki nitelik metnin içeriğine göre belirlenir; gerçek kişi güvencelerinde TBK 603 ayrıca uygulanabilir.
Garanti sözleşmesinin adı yeterli mi?
Hayır. Başlık değil, sorumluluğun asıl borçtan bağımsızlığı ve sözleşmenin bütün içeriği belirleyicidir.
TBK 128 için yazılı şekil şartı var mı?
Madde kendi içinde genel yazılı şekil şartı koymaz; ancak işlemin kefalet veya TBK 603 kapsamındaki kişisel güvence niteliği taşıması özel şekil hükümlerini gündeme getirir.
Belirli süreli garantide yazılı başvuru şartı konulabilir mi?
Evet. TBK 128/2, süre bitimine kadar yazılı başvuru yapılmazsa sorumluluğun sona ereceğinin kararlaştırılmasına izin verir.
Ana şirket bağlı şirketin borcundan otomatik sorumlu mu?
Hayır. Sorumluluk için kanuni veya sözleşmesel özel hukuki sebep gerekir; TBK 128 garantisi böyle bir sebep olabilir.
Borca katılma ile TBK 128 aynı mı?
Hayır. Borca katılan aynı borcun müteselsil borçlusu olur; TBK 128 üstleneni üçüncü kişinin fiilinin gerçekleşmemesinden doğan zarardan sorumlu tutar.
Zarar doğmamışsa TBK 128 tazminatı istenir mi?
Maddenin kanuni sonucu fiilin gerçekleşmemesinden doğan zararın giderilmesidir; talep edilen zarar ve nedensellik bağı ispatlanmalıdır.
Türkiye geneli ve Mersin uygulaması
TBK m.128 Türkiye genelindeki garanti ve üçüncü kişi fiilini üstlenme ilişkilerinde uygulanır. Mersin’de ticari tedarik, şirket, inşaat, finansman ve ödeme garantilerinde de aynı hüküm esas alınır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu ticari sözleşme ve teminat uyuşmazlıklarını Türkiye genelinde Mersin’den takip eder.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
