Uluslararası Çocuk İadesinde Uzman Bulunması Zorunlu mu? 5717 m.21 | 2026
Kısa ve net cevap
Evet. 5717 sayılı Kanun m.21’in 2021 sonrası güncel metni, çocuk hakkında koruma ve teslim işlemleri sırasında 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanununun Dördüncü Kısmı uyarınca psikolog, pedagog, sosyal çalışmacı, çocuk gelişimci ve rehber öğretmen gibi uzmanların; yeterli sayıda uzman bulunmaması hâlinde ise öğretmenin hazır bulundurulmasını öngörür. Uluslararası çocuk iadesi veya şahsî ilişki kararının uygulanması yalnız kolluk veya idarî personelle yürütülen teknik bir teslim değildir. Uzman, çocuğun fiziksel ve duygusal güvenliğinin korunmasında kanunen sistemin parçasıdır.
5717 m.21’in güncel metni neden önemlidir?
5717 sayılı Kanunun ilk halinde m.21, İcra ve İflâs Kanununun eski çocuk teslim hükümlerine atıf yapıyordu. 7343 sayılı Kanunun 52. maddesiyle hüküm değiştirilmiş ve uzman katılımı 5395 sayılı Kanunun Dördüncü Kısmındaki yeni çocuk teslim sistemiyle uyumlu hâle getirilmiştir. 2026 itibarıyla eski İİK m.25/b anlatımı güncel değildir.
Güncel sistem çocuğu cebrî icranın nesnesi olarak değil, üstün yararı korunması gereken hak sahibi olarak ele alır.
Hangi uzmanlar hazır bulunabilir?
Kanun; psikolog, pedagog, sosyal çalışmacı, çocuk gelişimci ve rehber öğretmen gibi uzmanları açıkça sayar. Bu sayım kapalı bir meslek listesi değil, çocuk ve aile alanında uzman personelin kullanılmasını gösteren örneklemedir. 5395 m.41/A ayrıca müdürlüklerde uzman personel görevlendirilmesini ve gerektiğinde kamu kurumlarından uzman listesi oluşturulmasını düzenler.
Uzman yoksa teslim yapılamaz mı?
Kanun, yeterli sayıda uzman bulunmaması hâlinde öğretmenin hazır bulundurulmasını öngörür. Bu nedenle uzman yetersizliği kararı süresiz olarak uygulanamaz hâle getirmez. Ancak “kimse bulunmadan yalnız kollukla teslim” güncel m.21 sisteminin öngördüğü yöntem değildir. Müdürlük kanunda belirtilen yedek personel mekanizmasını işletmelidir.
Uzmanın görevi nedir?
Uzman mahkeme kararını değiştiren kişi değildir. Temel görevi, teslim ve koruma işleminin çocuğun yaşına, gelişim düzeyine ve psikolojik durumuna uygun yürütülmesini sağlamaktır. Çocuğa süreç hakkında yaşına uygun açıklama yapılması, tarafların çatışmasının çocuğa yansıtılmaması, teslim sırasındaki kaygının yönetilmesi ve ciddi gelişim riski görülürse bunun tespit edilmesi uzmanın işlevleri arasındadır.
Uzman çocuğun iade edilip edilmeyeceğine karar verir mi?
Hayır. İade kararını aile mahkemesi verir. Karar kesinleştiğinde 5717 m.17 ve m.18 uyarınca uygulama aşamasına geçilir. Uzman, kesinleşmiş kararın esasını yeniden yargılamaz. Uzmanın özel rolü, uygulama sırasında çocuğun korunmasıdır.
Uzmanın kararı durdurma yetkisi var mı?
Uzman tek başına mahkeme kararını iptal etmez. Ancak 5717 m.22 bakımından kritik bir tespit yapabilir: ilamın yerine getirilmesinin çocuğun fiziksel veya duygusal gelişimini ağır tehlike altında bırakacağını uzman tespit ederse Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüğü, talep üzerine veya re’sen tehlike ortadan kalkıncaya kadar teslim işlemlerini erteler. Bu nedenle uzman değerlendirmesi uygulamanın güvenliğini doğrudan etkileyebilir.
Uzman çocukla yalnız görüşebilir mi?
Uzmanın çocukla nasıl görüşeceği, çocuğun yaşı, teslim ortamı, güvenlik ihtiyacı ve müdürlüğün uygulama planına göre belirlenir. Çocuğun ebeveyn baskısından uzak biçimde duygu ve ihtiyaçlarını ifade edebilmesi gerekebilir. Görüşme, mahkemenin esas hakkında yaptığı çocuk dinlemesinden farklıdır; amaç uygulama anındaki psikososyal durumu değerlendirmektir.
Çocuğun “gitmek istemiyorum” demesi ne sonuç doğurur?
Kesinleşmiş iade kararının uygulama aşamasında çocuğun isteksizliği, kararı otomatik olarak hükümsüz kılmaz. Uzman, isteksizliğin nedenini, yoğunluğunu ve çocuğun gelişimi üzerindeki etkisini değerlendirir. Ağır fiziksel veya duygusal gelişim tehlikesi oluşuyorsa m.22 mekanizması işletilir. Dava aşamasındaki “çocuğun iadeye itirazı” ise 1980 Lahey Sözleşmesi m.13 kapsamında mahkemenin değerlendirdiği ayrı ret nedenidir.
Uzman rapor hazırlar mı?
Uygulama sırasında gözlem ve tespitlerin tutanak veya uzman değerlendirmesine yansıtılması gerekir. Özellikle m.22 kapsamında ciddi tehlike tespiti yapılacaksa bunun somut gözleme ve mesleki değerlendirmeye dayanması zorunludur. Belirsiz “çocuk üzgün” ifadesi yerine riskin niteliği, yoğunluğu ve teslimle bağlantısı açıklanmalıdır.
Taraflar kendi psikoloğunu getirebilir mi?
Tarafın özel uzman görüşü sunması mümkündür; ancak 5717 m.21’deki kanuni uzman görevi müdürlük tarafından görevlendirilen personelin işlevini ortadan kaldırmaz. Özel uzman, resmî teslim sürecini yönetme yetkisine sahip değildir. Dosyaya sunulan özel raporun delil değeri mahkeme veya ilgili makam tarafından ayrıca değerlendirilir.
Uzman tarafsız olmak zorunda mı?
Evet. Uzmanın görevi başvuru sahibini veya davalıyı desteklemek değil çocuğun üstün yararını ve sağlıklı teslim sürecini korumaktır. Taraflardan biriyle menfaat ilişkisi, önceden terapi ilişkisi veya tarafsızlığı etkileyen başka durum varsa bunun müdürlüğe bildirilmesi gerekir.
Uzman ebeveynlere talimat verebilir mi?
Uzman, teslimin çocuğun ihtiyaçlarına uygun yürütülmesi için taraflarla iletişim kurar ve müdürlük planı çerçevesinde yönlendirme yapar. Mahkeme kararının kapsamını değiştiremez; ancak tarafların bağırma, çocuğu çekiştirme, çocuğa dava ayrıntılarını aktarma veya diğer ebeveyni kötüleme gibi davranışlarının çocuk üzerindeki etkisini yönetir ve kayıt altına alabilir.
Kolluk ile uzmanın görevleri farklıdır
5717 m.20 kolluğun zor kullanma ve güvenlik desteğini; m.21 ise uzman katılımını düzenler. Kolluk kamu düzeni ve güvenliği sağlar. Uzman çocuğun psikososyal güvenliğini gözetir. Birinin varlığı diğerinin görevini ortadan kaldırmaz. Yüksek çatışmalı dosyada iki mekanizma eş zamanlı çalışır.
Kolluk desteği hakkında 5717 m.20 rehberimize bakılabilir.
Çocuğun saklandığı yerden alınmasında uzman bulunur mu?
Evet. M.19/2 uyarınca çocuğun bulunabileceği yerlerin tespiti ve gerektiğinde zorla açtırılması sürecinde fiilî çocuk teslimi yapılacaksa m.21’deki uzman katılımı önem taşır. Çocuğun alışılmadık ve gergin bir ortamda bulunması, uzman desteğini daha da kritik hâle getirir.
Başvuru sahibinin hazır bulunması ile uzman aynı şey değildir
5717 m.23, çocuğun tesliminin başvuru sahibi veya onun tayin ettiği kişi ya da kurum yetkilisinin huzurunda yapılmasını düzenler. M.21 ise uzman katılımını düzenler. Başvuru sahibinin veya temsilcisinin bulunması, uzmanın yerine geçmez. Her iki koşul farklı amaç taşır.
6284 koruma kararı varsa uzman ne yapar?
5395 m.41/C/11 gereği gizlilik veya başka koruma tedbiri varsa teslim işlemleri bu kararlar dikkate alınarak yürütülür. Uzman, tarafların karşılaştırılmaması, çocuğun güvenli alanda teslimi ve şiddet travmasının tetiklenmemesi için müdürlükle birlikte uygun plan oluşturur.
Otizm, gelişimsel farklılık veya özel ihtiyaç varsa
Çocuğun otizm spektrumunda olması, zihinsel yetersizlik, kronik hastalık, iletişim güçlüğü veya başka özel ihtiyacı bulunması teslim planının kişiselleştirilmesini gerektirir. Uzman çocuğun rutinini, duyusal hassasiyetini, iletişim yöntemini ve destek kişisini dikkate alır. Gerektiğinde sağlık veya sosyal hizmet birimleriyle koordinasyon kurulur.
Çocuğun kullandığı ilaçlar ve sağlık dosyası
Uluslararası iade yalnız fiziksel teslim değildir; çocuğun süreklilik arz eden sağlık ihtiyaçlarının güvenli biçimde aktarılması gerekir. Reçeteli ilaçlar, kronik hastalık bilgisi, sağlık raporları ve acil iletişim bilgileri teslim planına dahil edilmelidir. Uzman bu bilgilerin başvuru sahibi veya tayin edilen kişiye düzenli şekilde aktarılmasını destekler.
Dil sorunu varsa ne yapılır?
Çocuk Türkçe konuşmuyorsa veya başvuru sahibiyle farklı dilde iletişim kuruyorsa teslim sırasında tercüme desteği gerekebilir. Çocuğa verilecek açıklamanın anlayabileceği dilde olması üstün yararın gereğidir. Uzmanın mesleki değerlendirmesi de dil engeli nedeniyle yanlış yorumlanmamalıdır.
Uzman çocuğun bağlanma ilişkisini inceler mi?
Uygulama aşamasında uzman, çocuğun mevcut bakım verenle ilişkisini ve teslimin duygusal etkisini gözlemleyebilir. Ancak bu değerlendirme tam kapsamlı velâyet raporu değildir. İade kararı velâyetin esasını belirlemez; m.12/1 gereği iade hükmünde velâyet hakkında karar verilemez.
Uzmanın görüşü mahkemeyi bağlar mı?
Uzman görüşü teknik bir değerlendirmedir ve mahkeme ya da müdürlük hukuki sonucu kanun çerçevesinde belirler. M.22’de uzman tarafından ağır gelişim tehlikesi tespit edilmesi teslimin ertelenmesi mekanizmasını tetikler; fakat velâyetin veya iade kararının esasını ortadan kaldırmaz.
Uzman değerlendirmesine itiraz edilebilir mi?
Müdürlüğün uzman değerlendirmesine dayanarak yaptığı işlem veya verdiği karara karşı 5395 m.41/E kapsamında öğrenme veya tebliğden itibaren bir hafta içinde aile mahkemesine şikâyet mümkündür. Şikâyet dilekçesinde hangi işlemin neden hukuka aykırı olduğu somut biçimde gösterilmelidir. Mahkeme gerekli görürse işlemi durdurabilir.
Uzman ücretini kim öder?
5395 m.41/H çocuk teslimi ve kişisel ilişki işlemlerinin harçlardan istisna olduğunu ve avukatlık ücreti dışındaki işlem giderlerinin Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılandığını düzenler. Hafta sonu ve resmî tatilde görevlendirilen uzman ve öğretmenlere yapılacak ödeme de aynı maddede düzenlenmiştir.
Yurt dışındaki ebeveyn uzmanla önceden iletişim kurabilir mi?
Uygulama planı müdürlük üzerinden yürütülür. Başvuru sahibinin çocuğun özel ihtiyaçları, sağlık bilgileri, korkuları veya iletişim özellikleri hakkında müdürlüğe yazılı bilgi vermesi yararlıdır. Tarafın uzmanı doğrudan etkilemeye çalışması yerine, bilgiyi resmî dosya üzerinden şeffaf biçimde sunması gerekir.
Uygulama için hazırlanması gereken bilgiler
- Çocuğun yaşı ve gelişim özellikleri,
- sağlık ve ilaç bilgileri,
- özel eğitim veya psikolojik destek bilgileri,
- konuştuğu dil ve iletişim ihtiyaçları,
- teslim sırasında tetikleyici olabilecek şiddet veya travma geçmişi,
- mevcut 6284 veya diğer koruma kararları,
- başvuru sahibiyle önceki ilişki ve iletişim bilgisi,
- seyahat ve teslim sonrası bakım planı.
Uzman katılımı için kontrol listesi
- Kesinleşmiş ilamın uygulama dosyasını müdürlükte açın.
- Çocuğun özel ihtiyaçlarını yazılı olarak bildirin.
- Görevlendirilen uzman veya öğretmenin planlamasını takip edin.
- Gerekliyse tercüme ve sağlık desteğini önceden bildirin.
- 6284 tedbirlerini dosyaya sunun.
- Uzmanın m.22 kapsamında ciddi risk tespiti yapması hâlinde tutanağın ayrıntılı düzenlenmesini sağlayın.
- Teslimin sonucu ve çocuğun sağlık/evrak aktarımını kayıt altına alın.
Resmî kaynaklar
5717 m.21’in güncel uzman sistemine dönüştürülmesi 7343 sayılı Kanun m.52 TBMM metninde yer alır. 5395 m.41/A ve devamı aynı metinde çocuk teslim sistemini düzenler. Uluslararası temel için HCCH 1980 Çocuk Kaçırma Sözleşmesi incelenmelidir.
Sık sorulan sorular
Çocuk iadesinde psikolog bulunmak zorunda mı?
Kanun uzman personel bulunmasını öngörür; psikolog dışında pedagog, sosyal çalışmacı, çocuk gelişimci veya rehber öğretmen de görevlendirilebilir.
Uzman yoksa teslim iptal mi olur?
Yeterli uzman yoksa kanun öğretmenin hazır bulundurulmasını öngörür.
Uzman iade kararını değiştirebilir mi?
Hayır. Uzman kararın esasını değiştirmez; uygulama sırasında çocuğun korunmasını sağlar.
Uzman teslimi durdurabilir mi?
Uzmanın ağır gelişim tehlikesi tespiti 5717 m.22 kapsamında müdürlüğün teslimi ertelemesine yol açar.
Kolluk varsa ayrıca uzman gerekir mi?
Evet. Kolluk ve uzmanın görevleri farklıdır.
Çocuk gitmek istemezse uzman ne yapar?
İtirazın nedenini ve çocuğun gelişimine etkisini değerlendirir; ağır tehlike varsa m.22 süreci uygulanır.
Uzman ücreti ebeveynden alınır mı?
5395 m.41/H kapsamında işlem giderleri, avukatlık ücreti hariç, Bakanlık bütçesinden karşılanır.
Uzmanın işlemine karşı başvuru var mı?
Müdürlüğün uzman görüşüne dayalı işlem ve kararlarına karşı 5395 m.41/E kapsamında aile mahkemesine şikâyet mümkündür.
Sonuç
5717 m.21’in 2026’daki güncel sistemi açıktır: uluslararası çocuk iadesi ve şahsî ilişki kararlarının uygulanmasında çocuk alanında uzman personel hazır bulundurulur; yeterli uzman yoksa öğretmen görevlendirilir. Uzmanın işlevi mahkeme kararını değiştirmek değil, teslim sürecinin çocuğun fiziksel ve duygusal güvenliğine uygun yürütülmesini sağlamak ve m.22 anlamında ciddi gelişim tehlikesi varsa bunu tespit etmektir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
