Uluslararası Çocuk Kaçırmada Geçici Koruma Tedbirleri: Yurt Dışı Çıkış, Pasaport ve Yer Değiştirme Yasağı | 5717 m.10 ve 24
Uluslararası Çocuk Kaçırmada Geçici Koruma Tedbirleri: 5717 m.10 ve 24
Kısa ve net cevap: 5717 sayılı Kanun m.10 uyarınca aile mahkemesi, talep üzerine veya re’sen, dava sonuna kadar çocuğun yüksek yararının tehlikeye düşmesini önlemek için geçici koruma tedbirleri alabilir. Çocuk akrabaya veya güvenilir aileye teslim edilebilir; uygun bakım, yetiştirme, hastane, tedavi veya eğitim kurumuna yerleştirilebilir. Ayrıca m.24 uyarınca iade veya şahsî ilişki işlemleri sonuçlanıncaya kadar çocuğun yurt dışına çıkışı geçici olarak durdurulabilir, pasaport alınması/yenilenmesi durdurulabilir, okul-muhtarlık-nüfus kayıtlarının alınması veya değiştirilmesi engellenebilir, pasaport veya kimlik kayıtlarına dava süresince el konulabilir, çocuk belirli aralıklarla yetkili makamlarca kontrol edilebilir ve amaca uygun başka tedbirler alınabilir.
Güncellik: Bu rehber 11 Eylül 2026 tarihinde 5717 sayılı Kanun’un 30 Kasım 2021’den beri yürürlükteki konsolide metni esas alınarak hazırlanmıştır.
1. Geçici koruma tedbirlerinin amacı
Uluslararası çocuk kaçırma dosyasında en büyük risklerden biri, iade davası sonuçlanmadan çocuğun yeniden başka şehre veya ülkeye götürülmesi ya da uyuşmazlık nedeniyle fiziksel ve duygusal güvenliğinin bozulmasıdır. 5717 sayılı Kanun bu nedenle iki ayrı geçici koruma mekanizması kurmuştur. M.10 çocuğun bakım ve güvenliğini doğrudan koruyan yerleştirme tedbirlerini; m.24 ise çocuğun yerinin değiştirilmesini ve takibinin kaybedilmesini önleyen tedbirleri düzenler.
Bu tedbirler iade davasının sonucunu peşinen belirlemez. Mahkeme “çocuk mutlaka iade edilecek” sonucuna varmadan da koruyucu önlem alabilir. Ölçüt, dava sürecinde çocuğun yüksek yararının tehlikeye düşmesi veya yerinin değiştirilmesi riskidir.
Tedbirler geçicidir ve asıl uyuşmazlığın yerine geçmez. Velayet hakkı, iade şartları ve Lahey Sözleşmesindeki ret nedenleri esas yargılamada ayrıca incelenir.
2. Mahkeme kendiliğinden tedbir verebilir mi?
Evet. 5717 m.10 ve m.24, mahkemeye hem taraf talebi üzerine hem de re’sen tedbir verme yetkisi tanır. Çocuğun ciddi risk altında olduğunu dosyadan gören aile mahkemesi, tarafların ayrıca talep etmesini beklemek zorunda değildir.
Bununla birlikte başvuran tarafın riskleri somutlaştırması önemlidir. Çocuğun daha önce birkaç kez adres değiştirmesi, yeni uçak bileti alınması, pasaport başvurusu, okul kaydının kapatılması, diğer ebeveynin “başka ülkeye gideceğim” içerikli yazışmaları veya çocuğun güvenliği bakımından somut olaylar tedbir ihtiyacını ortaya koyabilir.
Tedbir talebi genel ve sınırsız olmamalıdır. Hangi riskin hangi tedbirle önleneceği açıklanır. Mahkeme ölçülülük gereği gerekli ve uygun tedbiri seçer.
3. Çocuğun görüşü ve uzman raporu
5717 m.10, mahkemenin gerektiğinde çocuğun görüşünü ve uzmanlardan alınacak raporu dikkate alabileceğini açıkça düzenler. Çocuğun yaşı ve olgunluğu, kendisini ifade edebilme kapasitesi ve görüşünün baskıdan uzak biçimde alınması önemlidir.
Uzmanlar sosyal çalışmacı, psikolog ve pedagog gibi meslek mensuplarıdır. Uzman incelemesi çocuğun hangi ortamda güvenli kalacağı, ebeveynler arasındaki çatışmadan nasıl etkilendiği ve geçici yerleştirmenin uygunluğu konusunda mahkemeye yardımcı olur.
Çocuğun görüşü “hangi ebeveyni seçiyorsun?” biçiminde velayet tercihi değildir. Geçici tedbir aşamasında amaç çocuğun güvenliğini, duygusal durumunu ve uygulanacak tedbirin etkisini anlamaktır.
4. Akrabaya teslim tedbiri
5717 m.10/1-a, bakım ve gözetimi üzerine alan akrabalardan birine teslimi geçici tedbir olarak sayar. Çocuğun çatışmanın merkezindeki ebeveyn yanında kalmasının riskli olduğu ancak güvenilir bir akrabanın bakım sağlayabildiği durumda bu tedbir uygulanabilir.
Akrabalık tek başına yeterli değildir. Akrabanın çocuğun bakımını üstlenmeye uygunluğu, diğer tarafla ilişkiyi engelleyip engellemeyeceği, güvenli konut ve günlük bakım imkânı değerlendirilir. Çocuğun yerinin gizlenmesi veya yeniden götürülmesine yardım etme riski bulunan kişi uygun kabul edilmez.
Teslim kararında çocuğun nerede kalacağı ve gerekli gözetim şartları açık şekilde belirlenebilir. Tedbir süresince mahkeme yeni bilgi üzerine kararı değiştirebilir.
5. Güvenilir aile yanına yerleştirme
5717 m.10/1-b, çocuğun bakım ve gözetimini üzerine alan güvenilir bir aile yanına yerleştirilmesine izin verir. Bu tedbir, aile içinden uygun kişi bulunmaması veya akraba ortamının uyuşmazlığı ağırlaştırması hâlinde gündeme gelebilir.
Güvenilir aile seçimi çocuğun yaşı, sağlık durumu, eğitim düzeni, dil ve kültürel ihtiyaçları gözetilerek yapılır. Tedbir çocuğu cezalandırmak için değil, kısa süreli güvenli bakım sağlamak amacıyla verilir.
Yerleştirme giderleri ve kurumlar arası koordinasyon Kanunun sonraki hükümlerine göre yürütülür. Çocuğun başvuran ebeveynle veya diğer ebeveynle geçici iletişimi ayrıca mahkemece düzenlenebilir.
6. Resmî veya özel bakım kurumuna yerleştirme
M.10/1-c, çocuk bakımı ve yetiştirme veya benzeri resmî yahut özel kurumlara yerleştirmeyi öngörür. Bu tedbir, aile yanına yerleştirmenin uygun olmadığı ve profesyonel bakım gerektiği durumlarda kullanılabilir.
Kurum seçimi çocuğun yüksek yararı ve ihtiyaçlarıyla uyumlu olmalıdır. Çocuğun sırf ebeveynler arasında uyuşmazlık var diye kuruma yerleştirilmesi otomatik sonuç değildir. Daha hafif tedbir yeterliyse ölçülülük gereği o tedbir tercih edilir.
Kurumsal yerleştirme iade davasının uzun süreli koruma kararı değildir; dava sonuna kadar geçici niteliktedir. Çocuğun eğitim ve sağlık düzeninin kesintiye uğramaması için kurumla ilgili bilgiler mahkemeye sunulur.
7. Hastane, tedavi veya özel eğitim kurumu
M.10/1-d, resmî veya özel hastaneye, tedavi evine ya da eğitimi güç çocuklara mahsus kuruma yerleştirme tedbirine izin verir. Çocuğun sağlık veya özel eğitim ihtiyacının acil korunması gerektiğinde bu seçenek kullanılır.
Sağlık tedbiri tıbben gerekli olmalıdır. Uzman raporu, mevcut tedavi planı, ilaç kullanımı, özel eğitim raporu veya benzeri belgeler mahkemenin doğru karar vermesini sağlar.
Uluslararası dosyada yabancı ülkedeki sağlık kayıtları da tercüme edilerek sunulabilir. Tedavi süreci iadenin güvenli planlanmasına etki ediyorsa Merkezî Makam ve mahkeme bu bilgiyi birlikte değerlendirir.
8. 5717 m.24 neden ayrı bir tedbir setidir?
M.10 çocuğun nerede ve kimin gözetiminde kalacağını korurken m.24 çocuğun yerinin yeniden değiştirilmesini veya takipten çıkarılmasını önler. Bu nedenle iki madde aynı dosyada birlikte uygulanabilir.
Örneğin çocuk geçici olarak bir akrabaya teslim edilirken aynı zamanda yurt dışına çıkışın durdurulmasına ve pasaport işlemlerinin engellenmesine karar verilebilir. Riskin niteliği birden fazla tedbirin birlikte alınmasını gerektirebilir.
M.24 tedbirleri iade veya şahsî ilişki kurulması işlemleri sonuçlanıncaya kadar çocuğun yerinin takibi amacıyla verilir. Mahkeme bir veya birden fazla tedbir seçebilir.
9. Yurt dışına çıkışın geçici durdurulması
5717 m.24/1-a, çocuğun yurt dışına çıkışının geçici olarak durdurulmasını açıkça düzenler. Bu tedbir, çocuğun Türkiye’den üçüncü bir ülkeye götürülerek iade dosyasının etkisiz hâle getirilmesi riskine karşı en doğrudan önlemlerden biridir.
Tedbir çocuğa yöneliktir; ebeveynin genel seyahat özgürlüğünü sınırlayan bir karar değildir. Mahkeme kararının ilgili sınır ve kolluk sistemlerine doğru biçimde işlenmesi gerekir.
Yurt dışına çıkış tedbiri, iade talebinin kabul edildiği anlamına gelmez. Dava sonunda iade kararı kesinleştiğinde çocuğun mutad mesken ülkesine dönüşü zaten mahkeme kararına uygun olarak organize edilir.
10. Pasaport alınması ve yenilenmesinin durdurulması
M.24/1-b, çocuk adına pasaport alınması veya mevcut pasaportun yenilenmesi işlemlerinin durdurulmasına imkân verir. Amaç yeni seyahat belgesi çıkarılarak çocuğun başka ülkeye götürülmesini önlemektir.
Çocuğun birden fazla vatandaşlığı varsa yabancı ülke pasaportu ihtimali ayrıca Merkezî Makama bildirilmelidir. Türk mahkemesinin yabancı ülke makamı üzerindeki yetkisi sınırlı olsa da ilgili merkezî makamlar arası iletişim ve diğer tedbirler risk yönetiminde kullanılabilir.
Pasaport tedbiri tek başına yeterli görülmezse yurt dışı çıkışın durdurulmasıyla birlikte uygulanabilir.
11. Okul, muhtarlık ve nüfus kayıtlarının değiştirilmemesi
5717 m.24/1-c, çocuğun okul, muhtarlık veya nüfus kayıtlarının alınması veya değiştirilmesi işlemlerinin durdurulmasına izin verir. Bu tedbir çocuğun şehir veya adres değiştirerek takipten çıkarılmasını önlemeye yöneliktir.
Özellikle dava sırasında okul kaydının başka ile alınması, adres kaydının değiştirilmesi veya çocuğun yeni bir yerleşim kaydına taşınması, yargılamayı ve uzman incelemesini zorlaştırabilir. Mahkeme tedbirle bu hareketliliği kontrol altına alabilir.
Tedbir çocuğun eğitim hakkını ortadan kaldırmaz. Mevcut okulda devamın mümkün olmadığı zorunlu durumda mahkemeden tedbirin değiştirilmesi veya gerekli izin alınması talep edilebilir.
12. Pasaport veya kimlik kayıtlarına el koyma
M.24/1-d, pasaport veya kimlik kayıtlarına dava süresince el konulmasını düzenler. Uygulamada tedbirin kapsamı ve hangi belgenin teslim edileceği mahkeme kararında açık olmalıdır.
Bu tedbirin amacı seyahat ve kimlik belgelerinin kullanılarak çocuğun takipten çıkarılmasını önlemektir. Belgenin muhafazası ve gerektiğinde resmî işlemler için geçici kullanım ihtiyacı yetkili makam tarafından yönetilir.
Ebeveynin kendi kimlik veya pasaportuna yönelik genel el koyma sonucuna m.24’ten otomatik geçilmez; hüküm çocuğun yerinin takibi amacıyla uygulanır.
13. Periyodik kontrol tedbiri
M.24/1-e, çocuğun tayin edilen sürelerde yetkili makamlarca kontrol edilmesini sağlar. Bu yöntem, çocuğun belirlenen yerde kalıp kalmadığını ve güvenliğinin devam edip etmediğini izlemek için kullanılabilir.
Kontrol sıklığı riskle orantılı belirlenmelidir. Her gün veya çok sık kontrol çocuğun yaşamını gereksiz biçimde zorlaştırabilir; çok seyrek kontrol ise yüksek kaçırılma riskinde etkisiz kalabilir.
Yetkili makamın kim olduğu ve kontrol biçimi kararda belirlenir. Çocuğun okul ve günlük yaşamı mümkün olduğunca korunur.
14. Diğer tedbirler
M.24/1-f, çocuğun yerinin takibi amacıyla öngörülen diğer her türlü tedbire karar verilebileceğini düzenler. Bu bent mahkemeye somut olaya uyarlanmış esneklik sağlar; ancak sınırsız yetki değildir.
Yeni tedbir hukuka uygun, gerekli ve ölçülü olmalıdır. Temel haklara ağır müdahale yaratan bir önlem açık kanuni dayanak ve somut risk olmadan uygulanamaz.
Örneğin belirli teslim noktası, iletişim yükümlülüğü veya kurumlara bilgi verme şeklindeki tamamlayıcı tedbirler olayın özelliğine göre değerlendirilebilir.
15. Tedbir ne zamana kadar sürer?
M.10’daki tedbirler dava sonuna kadar; m.24 tedbirleri ise iade veya şahsî ilişki işlemleri sonuçlanıncaya kadar öngörülür. Tedbir kalıcı velayet düzeni değildir.
Risk ortadan kalkarsa veya koşullar değişirse mahkemeden tedbirin kaldırılması ya da değiştirilmesi istenebilir. Tersine yeni risk ortaya çıkarsa ek tedbir talep edilebilir.
Kararın kesinleşmesinden sonraki teslim ve güvenlik süreci 5717 m.18 ve 5395 sayılı Kanunun Dördüncü Kısım hükümlerine göre yürütülür.
16. Tedbir kararını kim yerine getirir?
5717 m.18/2’nin güncel hâline göre Kanun gereğince verilen geçici tedbir kararları Cumhuriyet başsavcılığınca, sosyal hizmetler veya ilgili diğer kurum ve kuruluşlar aracılığıyla yerine getirilir.
Bu nedenle tarafın kendi başına çocuğu zorla alması veya diğer ebeveynin konutuna girerek kararı uygulamaya çalışması hukuka uygun değildir. Karar yetkili kamu makamları üzerinden icra edilir.
Gerekli hâllerde kolluk desteği Kanunun m.20 düzeni içinde sağlanabilir. Uzmanlar da çocuğun teslim ve koruma sürecine katılır.
17. Tedbire aykırılığın yaptırımı
5717 m.25’in 2021 değişikliğinden sonraki güncel hâli, çocuğu gizleyen, ilamın icrasından sonra tekrar kaçıran veya Kanuna göre yapılan tebliğ, tedbir ve emirlere uymayanlar hakkında 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m.41/F hükmünün uygulanacağını düzenler.
Bu nedenle eski internet içeriklerinde görülen “İİK m.341 uygulanır” açıklaması artık güncel değildir. 24 Kasım 2021 tarihli 7343 sayılı Kanunla yaptırım sistemi değiştirilmiştir.
Tedbir kararına uyulması yalnız yaptırım riskinden dolayı değil, çocuğun güvenliği ve mahkeme sürecinin sağlıklı yürütülmesi için zorunludur.
18. İade talebiyle tedbir talebinin birlikte hazırlanması
İade başvurusu yapılırken risk mevcutsa tedbir talebi sona bırakılmamalıdır. Başvuruda çocuğun güncel adresi, pasaport ve vatandaşlık bilgileri, önceki yer değiştirmeler, olası yeni seyahat planı, okul kaydı değişiklikleri ve somut tehditler kronolojik şekilde açıklanır.
Tedbir talebine uçak bileti, yazışma, pasaport başvurusu, okul nakil belgesi veya başka doğrulanabilir deliller eklenir. “Çocuğu yine kaçırabilir” şeklindeki soyut cümle yerine riskin dayanağı gösterilir.
Uluslararası iade başvurusunun genel prosedürü için 5717 Merkezî Makam ve iade başvurusu rehberi incelenebilir.
19. Sık Sorulan Sorular
Mahkeme ben istemeden yurt dışı çıkış tedbiri verebilir mi?
Evet. 5717 m.24 mahkemeye talep üzerine veya re’sen tedbir verme yetkisi tanır.
Çocuk diğer ebeveynden alınarak akrabaya verilebilir mi?
Çocuğun yüksek yararının korunması gerekiyorsa m.10/1-a kapsamında bakım ve gözetimi üstlenen uygun akrabaya geçici teslim kararı verilebilir.
Pasaport iptal mi edilir?
Kanun, çocuk adına pasaport alınması veya yenilenmesi işlemlerinin durdurulmasını ve ayrıca pasaport/kimlik kayıtlarına dava süresince el konulmasını tedbir seçenekleri arasında düzenler.
Okul kaydı başka şehre taşınabilir mi?
Mahkeme m.24/1-c kapsamında okul, muhtarlık veya nüfus kayıtlarının alınması veya değiştirilmesi işlemlerini durdurabilir.
Tedbir ne kadar sürer?
M.10 tedbirleri dava sonuna; m.24 tedbirleri iade veya şahsî ilişki işlemleri sonuçlanıncaya kadar geçici niteliktedir.
Tedbire uyulmazsa ne olur?
5717 m.25 uyarınca güncel yaptırım sistemi 5395 sayılı Kanun m.41/F’ye bağlanmıştır.
Çocuğu korumak için hastaneye yerleştirme mümkün mü?
Evet. M.10/1-d gerekli sağlık veya tedavi şartları varsa hastane, tedavi evi veya uygun özel eğitim kurumuna geçici yerleştirmeye izin verir.
Birden fazla tedbir aynı anda verilebilir mi?
Evet. M.24 açıkça tedbirlerden birine veya birden fazlasına karar verilebileceğini düzenler.
Çocuğun görüşü alınır mı?
M.10 gerektiğinde çocuğun görüşünün alınmasına ve uzman raporundan yararlanılmasına imkân verir.
Tedbir velayet kararı anlamına gelir mi?
Hayır. Geçici koruma ve yer değiştirmeme tedbirleri velayetin esasını çözmez.
20. Türkiye geneli ve Mersin uygulaması
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunun fiziksel ofisi Mersin’dedir. Türkiye’ye getirilen veya Türkiye’de alıkonulan çocuk hakkında yeniden kaçırılma, adres değişikliği veya güvenlik riski varsa iade dosyasıyla birlikte 5717 m.10 ve m.24 tedbirleri değerlendirilir.
Tedbir talebi, çocuğun bulunduğu yer ve aile mahkemesinin yetkisi gözetilerek somut delillerle hazırlanır; Merkezî Makam ve mahallî Cumhuriyet başsavcılığı süreciyle koordinasyon sağlanır.
21. Resmî kaynaklar
- 5717 sayılı Kanun m.10, m.18, m.20-25.
- 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu, özellikle Dördüncü Kısım ve m.41/F.
- 7343 sayılı Kanunun 5717 sayılı Kanunda yaptığı 2021 değişiklikleri.
- Mevzuat Bilgi Sistemi.
Hukukçu İncelemesi ve E-E-A-T
Bu içerik 11 Eylül 2026 tarihinde 5717 sayılı Kanunun güncel konsolide metni kontrol edilerek hazırlanmıştır. M.24’teki tedbirler ve m.25’teki 2021 sonrası yaptırım sistemi eski mevzuatla karıştırılmadan açıklanmıştır.
Yazar: Av. Halil Bakırcı — Mersin Barosu Sicil No: 3472
Büro: Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu – Mersin Ofisi
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
