Ürün Kirasında Demirbaş İadesi ve Değer Farkı: TBK 372–373

1. Demirbaş sözcüğü tek başına uygulanacak hükmü göstermez

Bu rehber, ürün kirasıyla birlikte teslim edilmiş eşyanın sözleşme sonunda geri verilmesine ilişkindir. Yalnız bir makinenin bağımsız kiralanması, konut içindeki beyaz eşyanın iadesi veya çalışana zimmetlenen bilgisayar farklı sözleşme ilişkileridir. TBK 372–373’ü uygulamadan önce, taraflar arasında TBK 357 anlamında ürün kirası bulunduğu belirlenmelidir. Eşyanın muhasebede demirbaş adıyla kaydedilmesi, bu hukuki nitelendirmenin yerine geçmez.

Kiralanan tarla, bahçe veya işletmeyle birlikte hangi araçların verildiği somutlaştırılır. Kiraya verene ait ekipman, kiracının sonradan getirdiği makine, üçüncü kişiden kiralanan araç ve satın alınarak yenilenen parça aynı mülkiyet grubunda değildir. Başlangıçta düzenlenmiş liste ile kira sonunda işyerinde bulunan bütün eşyaları karşılaştırmak gerekir. Yalnız fiilen aynı yerde durmaları, hepsinin kiraya verene teslim edileceği anlamına gelmez.

Ürün kirası sözleşmesinin kuruluş ve teslim rehberi, ilk teslimdeki envanter yükümlülüğünü açıklar. Buradaki farklı soru, kira bittiğinde neyin iade edileceği, değer kaybının kimden isteneceği ve kiracının yaptığı iyileştirmenin hangi ölçüde karşılık doğuracağıdır. İlk teslim ile son hesap birbirini tamamlar; aynı belge bütün sorulara kendiliğinden cevap vermez.

2. Başlangıç tutanağında değer yazılması neden önemlidir?

TBK 359, birlikte kiralanan araç, gereç, hayvan, devredilmiş eşya veya stokun taraflarca birlikte değerlenmesini ve iki nüsha imzalı tutanak düzenlenmesini öngörür. Bu tutanak, sadece eşyanın kaç adet olduğunu değil, hangi kapsamla teslim edildiğini gösterir. TBK 373’ün özel geri verme düzeninde teslim sırasında eşyalara değer biçilmiş olması özellikle önemlidir. Değer hanesi boş bırakılmış liste ile bedeli birlikte belirlenmiş liste aynı şekilde ele alınmamalıdır.

Belgedeki tanım, eşyanın ayırt edilmesine imkân vermelidir. Marka, model, seri numarası veya işletme envanter kodu bulunan ekipmanlarda bu bilgiler karşılaştırılır. Özdeş görünümlü iki makinenin farklı çalışma saatleri veya donanımları olabilir. Yanlış makinenin başlangıç kaydıyla karşılaştırılması, hem değer düşüşü hem iade iddiasında yanlış sonuca götürür. Fotoğraf, servis kaydı ve liste kalemi aynı nesneye bağlanmalıdır.

Başlangıç değeri ile eşyanın teslim anındaki teknik durumu ayrı kayıtlardır. Tutanakta yüksek bir bedel yazılması, makinenin bütün parçalarının eksiksiz veya yeni olduğunu otomatik kanıtlamaz. Bilinen arıza, eksik aparat ve kullanım durumu teslimde açıklanmışsa bunlar değerlendirmeye alınır. Sonradan meydana gelen hasarla başlangıçtan beri bulunan kusurun ayrılması için bu belgelerin asılları korunmalıdır.

Taraflardan birinin daha sonra kendi başına hazırladığı değer listesi, ilk teslimdeki ortak takdir gibi sunulmamalıdır. İmzalanmamış ek, teklif veya sigorta bedeli farklı belge türleridir. Sonradan geçerli bir değişiklik anlaşması yapılmışsa bunun tarihi ve hangi kalemleri değiştirdiği belirtilir. Değerleme dosyasında her rakamın kaynağı görünür olmalı, birbirine benzemeyen değerler tek karşılaştırma sütununa alınmamalıdır.

3. Kiralanan ve tutanaklı eşyalar hangi durumda geri verilir?

TBK 372, kira süresi bittiğinde kiralananın tutanakta yer alan bütün eşyalarla birlikte ve bulundukları durumda geri verilmesini düzenler. Hüküm, kiracının her şeyi mutlaka sıfır kilometre veya yeni satın alınmış eşya seviyesinde teslim edeceğini söylemez. Buna karşılık mevcut durum ne olursa olsun hiçbir sorumluluk doğmayacağı anlamını da taşımaz; değer eksikliği aynı maddede ayrıca ele alınır.

İade planında teslim edilecek mal ile sökülerek götürülecek kiracı malı ayrı listelenir. Kiracıya ait olduğunu ileri sürülen eşyanın satın alma veya mülkiyet dayanağı gösterilir. Başlangıç eşyası yerine başka eşyanın kullanılmış olması varsa bunun hangi anlaşma veya zorunlulukla gerçekleştiği açıklanır. Değişim, ikame ve yenileme kayıtları olmadan yalnız son gün çekilen fotoğrafla bütün geçmiş işlemler belirlenemez.

Geri verme günü, sözleşmenin hukuken sona erdiği günle fiilen aynı olmayabilir. Ürün kirasında süre ve fesih bildirimi bu tarih ayrımını gösterir. Değer incelemesinin hangi tarihe yapıldığı açık olmalıdır. Fiilî teslim gecikmişse aradaki kullanıma ve zarar iddiasına ilişkin kayıtlar ayrıca tutulmalıdır.

Anahtarların verilmesi, taşınmazın boşaltılması ve ekipmanın teslimi ayrı işlemlerdir. Sadece anahtar teslim makbuzu bulunması, tutanaklı bütün malların da teslim edildiğini her durumda göstermez. Teslim alan kişinin yetkisi kontrol edilmeli; kiraya veren adına işlem yapan çalışan veya yakın hangi sıfatla teslim kabul ettiğini belirtmelidir. Yanlış kişiye bırakılan mal, sonradan iade borcunun gereği gibi ifası tartışmasını doğurabilir.

4. İyi işletmeyle kaçınılabilecek değer eksikliği

TBK 372/2, iyi işletme durumunda kaçınılabilecek değer eksiklikleri için kiracının tazminat yükümlülüğünü düzenler. İnceleme bu nedenle yalnız ilk değer ile son değer arasındaki aritmetik farka indirgenmez. Değerin neden azaldığı ve bu azalmanın hangi işletme davranışıyla önlenebileceği gösterilmelidir. Zamanın geçmesi, teknik yaşlanma, kullanım, bakım ihmali ve ayrı bir kaza aynı neden değildir.

Bakım planı, servis belgeleri, çalışma saati ve arıza uyarıları gerçek işletme davranışını açıklayabilir. Gerekli bir müdahalenin yapılmadığı iddiasında, müdahalenin ne olduğu, kimin yükümlülüğünde bulunduğu ve gecikmenin hangi zararı doğurduğu belirlenir. Kiraya verene ait esaslı onarım borcuyla kiracının küçük bakım yükümlülüğü birbirine karıştırılmamalıdır. TBK 361 ve 365 birlikte okunur.

Teknik inceleme, belirli hasarı bir kullanım dönemine bağlayabilmelidir. Kiraya verenin teslimden sonra ekipmanı başka yerde kullanmış veya onarmış olması hâlinde bu sonraki işlemler de belgelenir. Sonradan oluşan zarar kiracıya yüklenmemeli; kiracının teslimde mevcut hasarı da sonraki kullanım bahanesiyle otomatik olarak dışlanmamalıdır. Olay çizelgesi, hangi bulgunun hangi döneme ait olduğunu göstermelidir.

Değer eksikliği talep eden taraf, hasarlı malın yenisinin satış fiyatını tek başına zarar diye yazmamalıdır. Zararın giderilme yöntemi, mevcut malın yaşı ve durumu, onarımın etkisi ve varsa elde kalan değer değerlendirilir. Teknik ve mali hesap birbiriyle uyumlu olmalıdır. Aynı hasar için hem tüm mal bedeli hem tam onarım gideri gerekçesiz biçimde birlikte istenmemelidir.

5. Teslimde değer biçilmiş eşyanın özel iade düzeni

TBK 373, başlangıçta tutanağa alınarak değer biçilmiş eşya için aynı tür ve değerde geri verme veya değer eksikliğini giderme yükümlülüğü getirir. Dolayısıyla yalnız adet sayısının eşit çıkması, yükümlülüğün her unsurunun yerine getirildiğini göstermez. İade edilen malın türü ve değeri de sözleşme ile teslim kayıtlarına göre karşılaştırılır.

Tür ve değer denetimi, eşyanın ekonomik işlevini açıklamalıdır. Daha düşük kapasiteli bir makineyle önceki makinenin aynı ad altında gösterilmesi veya önemli donanımı eksik bırakılmış malın tam teslim sayılması tartışma yaratır. Hangi özelliklerin başlangıçtaki anlaşmanın parçası olduğu belirlenir. Metinde bulunmayan ek donanım şartı da sonradan kesin borç gibi ileri sürülmemelidir.

Kanuni geri verme borcunun kapsamıyla tarafların fiilen yaptığı anlaşmalı değişim ayrılır. Kiraya veren belirli ikameyi kabul etmişse kabulün hangi eksiklikleri veya farkları kapsadığı okunmalıdır. Teslim belgesinde sadece sayı doğrulanmışsa bunun bütün kalite ve değer farklarından vazgeçme anlamına geldiği otomatik kabul edilmez. Ödeme karşılığı kapatılan kalemler varsa açıkça gösterilir.

Tutanaklı stokların zaman içinde tüketilmiş veya yenilenmiş olması, kayıtların dönemsel izlenmesini gerektirir. İlk teslimden sonra eklenen ve çıkarılan kalemler ayrı çizelgeye alınır. Her son stok miktarını ilk sözleşmenin konusu gibi göstermek doğru değildir. Kira sürecindeki değişim ve mahsubun hangi belgeyle kabul edildiği tespit edilir.

6. Kiraya verenin kusuru veya mücbir sebep savunması

TBK 373/2, kiracının kiraya verenin kusurunu veya mücbir sebebi ispatlayarak geri verme ya da tazminat borcundan kurtulabilmesini düzenler. Burada yalnız böyle bir olay bulunduğunu söylemek yeterli değildir. Olayın eşya üzerindeki etkisi ve talep edilen değer eksikliğiyle bağlantısı ortaya konulur. Kanunun öngördüğü kurtuluş ispatı belge ve teknik bulgularla desteklenmelidir.

Kiraya verene bildirilmiş önemli arızanın giderilmediği ileri sürülüyorsa bildirimin içeriği, ulaştığı tarih ve müdahale imkânı incelenir. İşletmenin tamamen kiracının yönetiminde bulunması, kiraya verenin kendi yükümlülüklerinin hiçbir olayda dikkate alınmayacağı anlamına gelmez. Buna karşılık borç kiraya verene aitmiş gibi gösterilerek kiracının kendi bakım eksikliği gizlenemez.

Doğal olay veya dış müdahale iddiasında olayın gerçekleştiği yer ve zaman ile alınmış koruma önlemleri araştırılır. Her beklenmeyen olayın kendiliğinden mücbir sebep sayıldığı söylenmemelidir. Somut olayın hukuki nitelendirmesi, olayın önlenebilirliği ve borçla ilişkisiyle birlikte yapılır. Sigortacının kullandığı hasar başlığı, taraflar arasındaki sorumluluk incelemesini tek başına sonuçlandırmaz.

Sigorta ödemesi yapılmışsa hangi eşya ve zarar kaleminin karşılandığı hesaba işlenir. Ödeme almamış olmak, her durumda sorumluluk bulunduğunu kanıtlamadığı gibi ödeme alınması da aynı zarar için ikinci tahsil hakkı oluşturmaz. Sigorta dosyası, kira dosyasına ilgili ölçüde eklenir; ayrı taraf ve poliçe koşulları birbirinin yerine kullanılmaz.

7. Kiracı kendi masrafıyla değeri artırmışsa bedel isteyebilir mi?

TBK 373/3, kiracının kendi giderinden veya emeğinden doğan değer artışı için tazminat istemesine izin verir. Bu hakkın konusu harcamanın kendisi değil, düzenlemenin kapsamına giren değer artışıdır. Harcanan tutarla ortaya çıkan ekonomik artış birbirinden farklı olabilir. Talep, yapılan işin niteliği ve sonuca etkisi gösterilerek hazırlanmalıdır.

Buna karşılık TBK 372/3, kiralanana gösterilmesi gereken özen çerçevesinde meydana gelen değer artışları için tazminat istenemeyeceğini düzenler. Bu iki hüküm farklı kapsamlarıyla birlikte ele alınır. Kiracının zaten yerine getirmekle yükümlü olduğu olağan bakımın tamamını ayrı iyileştirme alacağına dönüştürmesi doğru değildir. Hangi işin hangi eşya ve borç kapsamında yapıldığı açık gösterilir.

İyileştirme amacıyla yapılan kalıcı değişikliğin izni de kontrol edilir. TBK 364’te kira süresi sonrasında etkisi görülen işletme yöntemi değişiklikleri bakımından izin düzeni vardır. Değer artırdığı ileri sürülen işlem, bütün diğer sözleşme yükümlülüklerini gereksiz hâle getirmez. Kiraya verenin izin verdiği işlemle kiracının tek taraflı yaptığı değişiklik ayrı belgelenir.

Fatura, işin yapıldığını ve bedelini gösterebilir; fakat tek başına değer artışının aynı tutarda olduğunu kanıtlamaz. Makinenin önceki ve sonraki teknik özellikleri, kullanılan parçaların niteliği ve mevcut durum değerlendirilir. Daha önce kiraya verenin karşıladığı gider ikinci kez kiracının katkısı gibi yazılmaz. Talep edilen artış, genel piyasa fiyat yükselişinden kaynaklanan artıştan da ayrılmalıdır.

8. Bilirkişiye hangi sorular yöneltilmelidir?

İnceleme önce eşyanın kimliğini ve başlangıç durumunu doğrulamalıdır. Sonra mevcut arıza, eksiklik veya yeni donanım belirlenir. Hasarın sebebi, bakım ve işletme davranışlarıyla bağlantısı, gerekli onarım ve değer etkisi teknik sorulardır. Hukuki sorumluluğun tamamının bilirkişiye bırakılması yerine, mahkemenin değerlendireceği olguların açıklanması istenmelidir.

Değer hesabı için kullanılan tarih ve karşılaştırmalar açık olmalıdır. Yeni mal fiyatı, ikinci el değeri, hurda değeri ve onarım bedeli birbirinin yerine yazılmamalıdır. Aynı özellikte olmayan malın ilan bedeli tek karşılaştırma olarak kullanılmamalı; uygunluk gerekçelendirilmelidir. Raporda başlangıç değer kaydının mevcut olduğu veya olmadığı açık gösterilir.

Delilin kaybolma veya sonradan ileri sürülmesinin güçleşme tehlikesi varsa HMK 400–403 kapsamında delil tespiti değerlendirilir. Ekipman tamir edilmeden, satılmadan veya başka işletmeye gönderilmeden gerekli durum kaydı alınmalıdır. Güvenlik için acil müdahale gerekiyorsa bekletme yerine müdahalenin neden ve kapsamı belgelenir; eski parçalar ve servis bulguları elverdiği ölçüde korunur.

9. Son teslim tutanağı nasıl tutulmalıdır?

Tutanakta tarih, yer, teslim eden ve alanın sıfatı, eşya listesi, seri bilgileri ve görülen eksiklikler bulunmalıdır. Her ekipman için teslim, eksik teslim veya ihtilaflı teslim durumu ayrı gösterilir. Belirli malın fiziksel olarak alınması, değer farkı talebinden vazgeçildiği anlamına gelecek şekilde belirsiz bırakılmamalıdır. İmzalar, gerçekleşen kontrolün kapsamını doğru yansıtmalıdır.

Taraflardan biri incelemeye katılmıyorsa davet ve katılmama kaydı saklanır. Tek taraflı tutanak ortak kabul gibi sunulmaz. Sonradan fark edilen hususların hangi incelemeyle ortaya çıktığı açıklanır; ürün kirasının özel hükümleriyle TBK 358 üzerinden uygulanacak genel hükümler birlikte değerlendirilir. Yalnız bütün mallar alındı cümlesiyle karmaşık hesapların tamamının kapandığı varsayılmamalıdır.

10. Kira borcu, değer farkı ve diğer talepler ayrı kurulmalıdır

İade edilmeyen eşya, değer eksikliği, kiracının değer artışı ve kira bakiyesi ayrı alacak başlıklarıdır. Hasat edilmemiş ürün ve yetiştirme gideri ise başka bir özel hesaptır. Bunların tümünü demirbaş bedeli adıyla birleştirmek, hangi kanun hükmünün uygulandığını belirsizleştirir.

Kira ilişkisinden doğan davalarda HMK 4/1-a ve HUAK 18/B değerlendirilir. Resmî arabuluculuk açıklaması, kira uyuşmazlıklarını dava şartı kapsamında belirtir. Başvuruda talep edilen her kalem ve karşı taraf açık yazılır. Teslim makbuzu ile ibra sözleşmesi aynı hukuki işlem değildir; kısmi ödemeyle hangi taleplerin kapandığı metinden anlaşılmalıdır.

Dosya; başlangıç sözleşmesi, iki nüsha envanter, bakım ve arıza kayıtları, sona erme belgeleri, son teslim ve değer raporuyla tamamlanır. Belgesi bulunmayan değişim veya onarım yapılmış gibi gösterilmez. Gerçek değer ve sorumluluk, bu kayıtların kanuni ölçütlerle birlikte değerlendirilmesiyle belirlenir.