Atom Bombası Kullanmak Uluslararası Hukuka Göre Yasak mı? BM Şartı ve UAD Görüşü

Kısa ve net cevap
Bir devlete atom bombası atılması veya herhangi bir nükleer silahın kullanılması, yalnızca silahın ismine bakılarak değil, kuvvet kullanma yasağı ile silahlı çatışmalar hukukunun birlikte uygulanmasıyla değerlendirilir. Birleşmiş Milletler Şartı’nın 2/4. maddesi, devletler arası ilişkilerde kuvvet kullanma tehdidini ve kuvvet kullanımını yasaklar. Şart’ın 51. maddesi, silahlı saldırı karşısında bireysel veya kolektif meşru müdafaa hakkını tanır. Buna rağmen meşru müdafaa iddiası sivilleri koruyan kuralları ortadan kaldırmaz. Uluslararası Adalet Divanı’nın 8 Temmuz 1996 tarihli danışma görüşü de bu iki hukuk alanını ayrı ayrı incelemiştir.

Sorunun ilk aşaması: Nükleer silahın kendisi mi, kuvvet kullanma kararı mı?
Bir devletin başka bir devlete karşı atom bombası kullanmasına ilişkin hukuki tartışmada iki ayrı soru yanıtlanmalıdır. Birincisi, devletin silahlı kuvvete başvurma yetkisi var mıdır? İkincisi, kuvvet kullanımı hukuken mümkün kabul edilse bile, seçilen silah ve hedef bakımından uluslararası insancıl hukuka uyulmuş mudur? İlk soru jus ad bellum, ikinci soru jus in bello olarak adlandırılır. Bu ayrım yalnızca öğretide kullanılan kelimelerden ibaret değildir; bir devletin güvenlik gerekçesini sunmasının neden nükleer saldırının bütün sonuçlarını meşrulaştırmadığını açıklayan temel yöntemdir.

Kuvvet kullanma yasağını ihlal eden bir saldırı, silahın türünden bağımsız olarak uluslararası hukuka aykırı olabilir. Buna karşılık hukuka uygun olduğu ileri sürülen bir meşru müdafaa operasyonu bile, hedef seçiminde sivilleri gözetmezse veya beklenen sivil zarar askerî avantajla açıkça orantısız olursa ayrıca hukuka aykırı olur. İki incelemenin sonuçları birbirinden bağımsızdır. Dolayısıyla devletin savaşın başlangıcında haklı olduğuna dair siyasi beyanları, tek bir saldırının nasıl yürütüldüğünü kanıtlama yükünü kaldırmaz.

BM Şartı m.2/4: Nükleer saldırıda kuvvet kullanma yasağı
BM Şartı m.2/4, üye devletlerin uluslararası ilişkilerinde herhangi bir devletin ülke bütünlüğüne veya siyasi bağımsızlığına karşı yahut Birleşmiş Milletlerin amaçlarıyla bağdaşmayan biçimde kuvvet kullanmaktan ve kuvvet kullanma tehdidinden kaçınmasını emreder. Nükleer saldırı, niteliği itibarıyla bu hükmün uygulama alanında olan bir silahlı kuvvet kullanımıdır. Devletin kullandığı mühimmatın konvansiyonel, taktik veya stratejik şeklinde sınıflandırılması, m.2/4 yasağını ortadan kaldırmaz.

Bir eylemin hukuki niteliğinde saldırının başlatıldığı coğrafya, devlet organının fiili, hedef ülke, varsa güvenlik konseyi yetkilendirmesi ve meşru müdafaa savunması değerlendirilir. Diplomatik uyuşmazlık, ekonomik yaptırım, geçmişte yaşanmış husumet veya genel bir güvenlik kaygısı, tek başına nükleer silah kullanılmasına yetki vermez. BM Şartı’nın sistemi, uyuşmazlıkların barışçıl yollarla çözülmesini esas alır. Nükleer güç sahibi olmanın, kullanım konusunda daha geniş bir hukuki serbestî sağladığına ilişkin bir kural bulunmamaktadır.

BM Şartı m.51: Meşru müdafaa nükleer silaha açık izin verir mi?
BM Şartı m.51, silahlı saldırıya uğrayan devletin bireysel veya kolektif meşru müdafaa hakkını düzenler. Bu madde, kendisini savunan bir devlete sınırsız araç seçme yetkisi veren bir istisna değildir. Uluslararası hukukta meşru müdafaanın gereklilik ve orantılılık şartları, kuvvete başvurmanın hukuka uygunluğu bakımından ayrı incelenir; uluslararası insancıl hukukun hedefe yönelik orantılılık testi ise ayrıca uygulanır. Aynı “orantılılık” kelimesi iki farklı hukuki değerlendirmeye işaret ettiği için bunların birbirine karıştırılması önemli hatalara yol açar.

Örneğin devletin varlığını korumaya ilişkin ağır güvenlik iddiası, sivillerin saldırı hedefi yapılmasına izin vermez. Bir karşı saldırı kararı söz konusuysa gerçek bir silahlı saldırı, gereklilik, alternatifler, operasyonun kapsamı ve Güvenlik Konseyine bildirim yükümlülüğü değerlendirilir. Bunların varlığı kanıtlansa dahi, seçilen nükleer hedefin askerî niteliği, öngörülebilir radyasyon etkileri ve sivil kayıplar yeniden incelenmelidir. Böylece meşru müdafaa ile insancıl hukuk arasında hukuken kurulan sınır korunur.

UAD’nin 8 Temmuz 1996 tarihli danışma görüşü ne diyor?
Uluslararası Adalet Divanı, “Nükleer Silahların Tehdidinin veya Kullanımının Hukuka Uygunluğu” konulu 8 Temmuz 1996 tarihli danışma görüşünde, nükleer silahlara ilişkin düzenlemeleri BM Şartı, uluslararası insancıl hukuk ve diğer kurallar yönünden birlikte değerlendirmiştir. Divan, tehdit veya kullanımın genel olarak silahlı çatışmalarda uygulanacak uluslararası hukuka ve özellikle insancıl hukukun ilke ve kurallarına aykırı olacağı sonucuna varmıştır. Ancak dönemin hukuk ve olgu durumu karşısında, bir devletin varlığının tehlikeye girdiği aşırı meşru müdafaa koşulunda hukuka uygunluk veya aykırılık konusunda kesin sonuca ulaşamamıştır.

Bu tespit bazen yanlış biçimde “Uluslararası Adalet Divanı nükleer silaha izin verdi” diye aktarılır. Oysa bir mahkemenin belirli uç durum hakkında kesin hüküm kuramaması, o durumu hukuka uygun ilan etmek değildir. Görüş bir ceza davasının mahkûmiyet kararı da değildir; danışma görüşünün niteliği gereği belirli bir faile ceza verilmemiştir. Divanın kullandığı dikkatli hukuk dili, uluslararası hukuk uygulayıcılarının en çok özen göstermesi gereken noktadır. Ayrıca Divan, nükleer silahsızlanma konusunda iyi niyetle müzakere yürütme ve bu müzakereleri sonuca ulaştırma yükümlülüğünü vurgulamıştır.

Nükleer silahlara özgü genel ve mutlak yasak var mı?
Bu sorunun cevabı hangi devletin hangi antlaşmalara taraf olduğuna ve hangi genel uluslararası hukuk kurallarının uygulandığına bağlıdır. 2017 tarihli Nükleer Silahların Yasaklanması Antlaşması’nın 1. maddesi, taraf devletler bakımından geliştirme, edinme, bulundurma, kullanma ve kullanma tehdidi dâhil geniş yasaklar içerir. Fakat bir antlaşmaya taraf olmayan devlete, yalnızca o antlaşmanın varlığından hareketle aynı akdî yükümlülükleri otomatik olarak yüklemek mümkün değildir. Bu durum, diğer bütün hukuki yasakların ortadan kalktığı anlamına gelmez.

BM Şartı’nın kuvvet kullanma kuralları, uluslararası insancıl hukukun teamül niteliği taşıyan temel ilkeleri ve uygulanabilir diğer sözleşmeler, ilgili devleti ayrıca bağlayabilir. Nükleer silah kullanımı üzerine bir yazıda “herkes için bütün koşullarda yasak” şeklinde tartışmasız bir genelleme yapmak da “hiç yasak yok” demek de hukuki tabloyu yanlış gösterir. Daha isabetli yöntem, devletin antlaşma statüsünü belirleyip, kuvvet kullanma hukuku ile savaşın yürütülmesine ilişkin kuralları aşama aşama uygulamaktır.

Siviller ve askerî hedefler ayrımı neden belirleyicidir?
Uluslararası insancıl hukuk, çatışmanın taraflarına siviller ile savaşçılar ve sivil nesneler ile askerî hedefler arasında ayrım yapma yükümlülüğü getirir. Bir kentin nüfusunu korkutmak, toplumsal morali kırmak veya siyasi yönetime baskı yapmak amacıyla sivilleri doğrudan hedef alan saldırı hukuka aykırıdır. Nükleer silahların geniş ısı, basınç, yangın ve radyasyon etkileri, etkileri yalnızca belirli askerî hedefle sınırlama sorusunu özellikle ciddi hâle getirir. Hedefleme kararının bir kâğıt üzerinde askerî olarak adlandırılması, çevrede bulunan on binlerce sivilin durumunu değerlendirmeme gerekçesi olamaz.

Bir askerî hedefin varlığı da bütün komşu mahallelerin meşru hedef sayılması sonucunu doğurmaz. Saldırının seçilen araçla ayrım gözetilerek yapılabilmesi, tesadüfi sivil zararların öngörülebilirliği, uygulanabilir tedbirler ve alternatif yöntemler ayrı ayrı araştırılır. Hukuki incelemede yalnızca patlama anındaki kayıplar değil, yangınlar, sağlık sisteminin çökmesi ve öngörülebilir radyolojik etkiler de önemlidir. Bu konu, serimizin sivillere yönelik nükleer saldırıda savaş suçunu ayrıntılı ele alan ikinci makalesinde ayrıca incelenmektedir.

Orantılılık iki ayrı hukuki teste sahiptir
Jus ad bellum kapsamında orantılılık, meşru müdafaada kullanılan kuvvetin silahlı saldırıyı durdurma veya püskürtme amacına göre değerlendirilmesidir. Jus in bello kapsamında saldırı orantılılığı ise beklenen tesadüfi sivil can kaybı, yaralanma ve sivil nesne zararının beklenen somut ve doğrudan askerî avantaja göre aşırı olup olmadığını sorgular. Devletin askerî kapasitesinin büyüklüğü, stratejik önem veya siyasî hırs, bu karşılaştırmanın yerine geçirilemez.

Bir karar verici önceki saldırının büyüklüğünü örnek gösterse bile yeni operasyonun sivil etkilerini öngörmek zorundadır. Nükleer silahın patlama sonrası etkileri coğrafi ve zamansal olarak genişleyebilir; orantılılık değerlendirmesinde öngörülebilen etkilerin dışarıda bırakılması hatalı olur. Hukuki tartışmanın gerçekten güç olduğu yer budur: nükleer silahın doğası ve yıkıcı etkileriyle ayrım, gereklilik ve orantılılık kurallarının nasıl bağdaştırılabileceği sorusu. Uluslararası Kızılhaç Komitesi bu bağdaşmanın son derece kuşkulu olduğunu açıklamaktadır.

Gereksiz acı ve çevreye ilişkin yasaklar
1977 tarihli I No’lu Ek Protokol’ün 35. maddesi, savaş yöntem ve araçlarının seçiminin sınırsız olmadığını ifade eder. Aynı hükmün ikinci fıkrası, gereksiz acıya veya aşırı yaralanmaya neden olma niteliğindeki silah ve yöntemleri yasaklar; üçüncü fıkrası ise doğal çevrede yaygın, uzun süreli ve ağır zarara yol açması amaçlanan ya da böyle bir sonucun beklenebildiği yöntem ve araçların kullanılmasına ilişkin yasağı düzenler. Antlaşma yükümlülüklerinin devlet bakımından kapsamı ayrıca kontrol edilmelidir.

Nükleer patlamanın sonuçlarının yalnızca ilk patlama yarıçapına indirgenmesi hukuki bakımdan yetersiz kalır. Radyolojik kirlenme, su kaynaklarının etkilenmesi, uzun süreli sağlık hizmeti ihtiyacı ve çevresel iyileştirme masrafları olayın sonuçları arasında bulunabilir. Bununla birlikte belirli bir antlaşma hükmündeki “yaygın, uzun süreli ve ağır” ölçütlerini değerlendirmeden, yalnızca büyük bir zarar görüldüğü için hükmün bütün unsurlarının gerçekleştiği söylenemez. Doğru yöntem, ölçülebilir olgular ile uygulanacak hukuki eşiği bir araya getirmektir.

Sorumluluk devlet bakımından mı, kişi bakımından mı doğar?
Nükleer saldırıyı devlet organlarının gerçekleştirmesi hâlinde devletin uluslararası sorumluluğu gündeme gelebilir. Devlete atfedilen fiilin uluslararası yükümlülüğü ihlal etmesi, bir hukuka aykırı eylem ve buna bağlı giderim yükümlülüğü tartışmasını doğurur. Bunun yanında belirli kişiler için savaş suçları, insanlığa karşı suçlar, soykırım veya saldırı suçuna ilişkin koşullar ayrı ayrı değerlendirilir. Devlet sorumluluğu ile kişinin ceza sorumluluğu birbirinin yerine geçmez.

Bir emri veren siyasi liderin varlığı, herkes için otomatik ceza sorumluluğu doğurmaz; yetki, bilgi, kast, fiile katkı ve ilgili suçun maddi ve manevi unsurları aranır. Aynı şekilde askerî hiyerarşide alt kademede bulunmak da her durumda hukuki incelemeyi sona erdirmez. Roma Statüsü bakımından Uluslararası Ceza Mahkemesinin yargı yetkisi ve kabul edilebilirlik koşulları ayrıca incelenmelidir. Serimizin üçüncü yazısı, tam da bu bireysel sorumluluk sorununa odaklanmaktadır.

Türkiye açısından konu nasıl değerlendirilmelidir?
Türkiye bakımından bu mesele, yalnızca Türk Ceza Kanunu’nun radyasyon veya atom enerjisine ilişkin suç hükümleriyle açıklanamaz. Bu maddeler iç hukukta belirli suç tiplerini düzenlerken, devletler arasındaki kuvvet kullanımı BM Şartı; silahlı çatışmadaki hedefleme ise uygulanabilir insancıl hukuk normları çerçevesinde analiz edilir. Bir devletin belli bir antlaşmanın tarafı olup olmadığı ve iç hukukta yürürlük koşulları kontrol edilmeden bağlayıcılık iddiasında bulunulmamalıdır.

Türkiye’nin ilgisi yalnızca doğrudan hedef olma hâliyle sınırlı değildir. Komşu ülkedeki nükleer patlamanın radyolojik etkileri, sınır aşan çevresel zararlar, Türk vatandaşlarının yaralanması, ticari kayıplar veya uluslararası yardım ve delil toplama talepleri farklı hukuk alanlarını ilgilendirebilir. Sınır aşan zarar iddialarında fiilin devlete atfedilmesi, sebep-sonuç bağı, zarar kalemleri ve yargı veya diplomatik başvuru yolu birbirinden ayrılmalıdır. Somut olayın ortaya çıkaracağı bu dosya yapısı, dördüncü makalenin temel inceleme konusudur.

Delil ve hukuki inceleme yönteminde neler bulunmalıdır?
Nükleer silah kullanımının yasal değerlendirmesinde olayın tarihi, patlama yeri, patlamaya ilişkin güvenilir kayıtlar, saldırının devlet veya belirli bir örgüt tarafından gerçekleştirilip gerçekleştirilmediği, komuta zinciri ve hedefin niteliği belirlenmelidir. Uydu görüntüleri, açık kaynak kayıtları, bağımsız teknik raporlar, hastane ve ölüm kayıtları, meteorolojik veriler, radyasyon ölçümleri ve askerî açıklamalar farklı delil türleridir. Her delilin güvenilirliği, elde edilme yöntemi ve zinciri ayrıca araştırılmalıdır.

Hukuki sonuç kurulurken önce olgular ile iddialar ayrılmalıdır. Daha sonra kuvvet kullanma hukuku, saldırıların yürütülmesi kuralları, devlet sorumluluğu ve bireysel ceza sorumluluğu farklı başlıklarda değerlendirilmelidir. Geçerliliği tartışmalı bir açıklamayı doğrulanmış mahkeme kararı gibi sunmak, hem hukuki incelemeyi hem de kamusal bilgilendirmeyi zayıflatır. Belirli bir devletin belirli bir eylemden sorumlu olduğu ancak deliller ve uygulanabilir hukuk birlikte incelendikten sonra söylenebilir.

Hukuki sonuç: Tamamen serbest değil, tek bir cümleyle de açıklanamaz
Atom bombası kullanmak, uluslararası hukukun dışında kalan serbest bir askerî tercih değildir. BM Şartı kuvvet kullanmayı sınırlar; uluslararası insancıl hukuk sivillere saldırıyı, ayrım gözetmeyen ve orantısız saldırıları yasaklar; bazı devletlerin taraf olduğu özel antlaşmalar nükleer silah kullanımını ve tehdidini ayrıca yasaklar. Meşru müdafaa ileri sürülmesi, bu kuralların tamamını hükümsüz bırakmaz. Hukuki değerlendirme, hangi devletin hangi yükümlülükle bağlı olduğu ve saldırının gerçek koşulları üzerinden yapılmalıdır.

UAD’nin 1996 görüşünde kesin sonuca varılmayan aşırı meşru müdafaa hâli, saldırının otomatik olarak hukuka uygun sayıldığı bir boşluk değildir. Aksine bu görüş, nükleer silah kullanımının insancıl hukuk ilkeleriyle genel uyuşmazlığını ve nükleer silahsızlanma yükümlülüğünü birlikte vurgular. Bu nedenle hukukî tartışma yalnızca “yasak mı, serbest mi?” ikiliğine sıkıştırılmamalı; kullanılacak norm, korunan insan ve çevre ile sorumluluğun kime yöneleceği somutlaştırılmalıdır.

Sıkça sorulan sorular

Nükleer silah kullanmak her devlette aynı şekilde mi yasaktır?

Hayır. Antlaşmalara taraflık ve sözleşmelerin kapsamı devletlere göre değişebilir. Buna karşılık BM Şartı’nın kuvvet kullanma sistemi ve ilgili uluslararası insancıl hukuk normları, ayrı bağlayıcılık temelleri üzerinden incelenir. Bir antlaşmaya taraf olmamak, sivillere yönelik saldırıyı kendiliğinden hukuka uygun hâle getirmez.

Bir ülke kendisini savunurken atom bombası kullanabilir mi?

Meşru müdafaa hakkının bulunması, belirli bir nükleer saldırının hukuka uygunluğunu tek başına ispatlamaz. Kuvvet kullanmanın gerekliliği ve orantılılığı ile saldırının sivillere ilişkin ayrı koşulları değerlendirilmelidir. UAD, devletin varlığının tehlikeye girdiği aşırı durum için 1996’da kesin hüküm kuramamış; bunu açık bir izin olarak ifade etmemiştir.

Uluslararası Adalet Divanı nükleer silahları serbest mi bıraktı?

Hayır. Divan tehdidin veya kullanımın genel olarak insancıl hukuk kurallarına aykırı olacağını değerlendirdi. Görüşün özel bir uç durumda kesin sonuca varamaması, o durumda koşulsuz hukuki yetki verildiği şeklinde yorumlanamaz. Hukuki tartışmada bu iki sonuç birlikte belirtilmelidir.

Nükleer silahın yalnız askerî üsse yöneltilmesi yeterli mi?

Yeterli değildir. Askerî hedef tespiti ilk aşamadır. Seçilen aracın ayrım gözeterek kullanılabilirliği, beklenen sivil kayıplar, çevresel etkiler ve mümkün tedbirler ayrıca araştırılır. Bir üssün kent içinde bulunması, çevresindeki sivillerin korumasını kaldırmaz.

Taktik nükleer bomba ile stratejik nükleer bomba arasında hukuki fark var mı?

Silahın teknik sınıflandırması, ilgili kullanımın ölçeği ve öngörülebilir etkiler bakımından delil niteliği taşıyabilir. Ancak küçük veya taktik diye adlandırılması bir silahı hukukun dışına çıkarmaz. Aynı ayrım, orantılılık, gereksiz acı ve çevreyi koruma ilkeleri uygulanmaya devam eder.

Bir şehir nükleer saldırıyla tehdit edilirse kuvvet kullanma yasağı uygulanır mı?

BM Şartı m.2/4 yalnız gerçekleşen kuvvet kullanımını değil, hukuka aykırı kuvvet kullanma tehdidini de kapsar. Tehdidin anlamı, bağlamı, kullanılacağı bildirilen kuvvetin muhtemel hukuki niteliği ve ilgili devletin antlaşma yükümlülükleri birlikte incelenmelidir.

1996 UAD görüşü devletler için bağlayıcı bir ceza kararı mıdır?

Hayır. Bu metin belirli kişiler hakkında verilen mahkûmiyet hükmü değil, Uluslararası Adalet Divanının danışma görüşüdür. Bununla birlikte uluslararası hukukun temel kurallarını yorumlaması bakımından güçlü hukukî öneme sahiptir ve nükleer silahların hukukî durumunu tartışan çalışmalarda temel kaynaktır.

Nükleer silah kullanılması otomatik olarak soykırım sayılır mı?

Hayır. Soykırım suçunun belirli korunan grubu tamamen veya kısmen yok etme özel kastı dâhil kendine özgü unsurları vardır. Büyük ölçekli sivil ölüm, tek başına bütün bu unsurları ispatlamaz. Savaş suçu ve insanlığa karşı suçların unsurları da ayrı analiz edilmelidir.

Nükleer saldırı yüzünden ortaya çıkan radyasyon zararını kim öder?

Uluslararası hukuka aykırı eylem bir devlete atfediliyorsa devletin giderim sorumluluğu gündeme gelebilir. Buna karşın tazminatın kime, hangi yargı veya diplomatik yolla ve hangi kanıta dayanarak yöneltileceği ayrıca incelenir. Zarar ve nedensellik bağının teknik delillerle ortaya konması özellikle önemlidir.

Nükleer Silahların Yasaklanması Antlaşması bütün devletleri bağlar mı?

2017 Antlaşmasının sözleşmesel yükümlülükleri kural olarak taraf devletler açısından değerlendirilir. Taraf olmayan devletler bakımından başka antlaşmaların, BM Şartı’nın ve örf ve âdet hukukunun bağlayıcılığı ayrıca analiz edilir. Antlaşma ile genel hukuku aynı norm kaynağı gibi sunmak doğru değildir.

Nükleer silah tehdidi ve nükleer silah bulundurmak aynı şey midir?

Hayır. Silahı elde bulundurma, geliştirme, konuşlandırma, kullanma tehdidi ve fiilî kullanma birbirinden farklı eylemlerdir. Hangi eylemin hangi hukukî normla yasaklandığı, ilgili devletin antlaşma statüsü ve tehdidin niteliği incelenerek belirlenir.

Türkiye’deki TCK atom enerjisi suçları nükleer savaşın tamamını açıklar mı?

Hayır. Türk Ceza Kanunu’nun belirli radyasyon veya atom enerjisi suçlarını düzenlemesi, devletler arası kuvvet kullanımının, insancıl hukukun ve uluslararası sorumluluğun yerine geçmez. Aynı olaya ilişkin farklı hukuk dalları ve yetki kuralları birlikte, ancak ayrı şartlarla incelenebilir.

Resmî mevzuat ve kurumsal kaynaklar

• Birleşmiş Milletler Şartı m.2/4
• Birleşmiş Milletler Şartı m.51
• UAD 8 Temmuz 1996 Danışma Görüşü
• ICRC 1977 Ek Protokol I m.35
• ICRC Nükleer Silahlar Açıklamaları

Hukuki değerlendirme ve iletişim

Bu değerlendirme genel bilgilendirme amaçlıdır. Somut olayın hukukî niteliği, uygulanabilir antlaşma, yetki ve delil durumuna göre belirlenir. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu, Mersin ve İstanbul ofisleri üzerinden hizmet vermektedir. +90 552 224 43 66.

İstanbul ofisi

Maslak Ahi Evran Caddesi, Polaris Plaza No:21 Kat:9, Sarıyer/İstanbul

Mersin ofisi

Mersin Merkez