Uluslararası Çocuk Kaçırmada Şahsî İlişki Hakkı Nasıl Korunur? 5717 m.11 | 2026
Kısa ve net cevap
Çocuğun başka bir ülkeye götürülmesi veya orada alıkonulması, diğer ebeveynin çocukla şahsî ilişki kurma hakkını ortadan kaldırmaz. 5717 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukukî Yön ve Kapsamına Dair Kanun’un 11. maddesi, şahsî ilişki kurulmasına ilişkin başvuruların çocuk iadesi başvurularında izlenen usule göre yürütülmesini düzenler. Aynı maddenin ikinci fıkrası, esas hakkındaki karar verilinceye kadar mahkemenin geçici olarak çocukla şahsî ilişki kurulmasına karar verebilmesine imkân tanır. 1980 tarihli Lahey Çocuk Kaçırma Sözleşmesi’nin 21. maddesi de sınır aşan kişisel ilişki hakkının etkili biçimde kullanılmasını korur.
5717 m.11 hangi hakkı korur?
5717 sayılı Kanun yalnız çocuğun mutat mesken ülkesine iadesini düzenlemez. Kanunun amacı, velâyet hakkı ihlal edilerek bir taraf devletten diğer taraf devlete götürülen veya alıkonulan çocukların iadesini sağlamakla birlikte, şahsî ilişki kurma hakkının kullanılmasını da güvence altına almaktır. Bu nedenle çocuk fiziksel olarak Türkiye’de bulunurken diğer ebeveyn Almanya, Fransa, Hollanda, Belçika, Birleşik Krallık, ABD veya başka bir taraf devlette yaşıyorsa, “çocuk artık başka ülkede” gerekçesiyle kişisel ilişkinin fiilen ortadan kalkması kabul edilmez.
Kanunun 11. maddesi bu başvuruların iade başvurularına ilişkin usulle yürütüleceğini açıkça belirtir. Böylece merkezî makam işbirliği, savcılık aracılığı, aile mahkemesi süreci ve çocuğun üstün yararına dayalı koruma mekanizmaları şahsî ilişki başvurularında da kullanılabilir.
Şahsî ilişki hakkı ile velâyet hakkı aynı değildir
Velâyet hakkı; çocuğun bakım, gözetim, eğitim ve korunması ile yaşam yerinin belirlenmesine ilişkin daha geniş yetki ve yükümlülükleri içerir. Şahsî ilişki hakkı ise çocuğun belirli sürelerde diğer ebeveyn veya hak sahibi kişiyle görüşmesini, iletişim kurmasını ve ilişkisinin devamını sağlar. 5717 sayılı Kanun m.3 bu ayrımı ayrıca tanımlar. Bu nedenle bir ebeveyn velâyet sahibi olmasa bile çocukla kişisel ilişki hakkına sahip olabilir.
Uluslararası dosyalarda bu ayrım özellikle önemlidir. İade talebi reddedilmiş olsa dahi kişisel ilişki hakkı kendiliğinden ortadan kalkmaz. Aynı şekilde velâyetin yabancı ülkedeki ebeveynde bulunması, Türkiye’deki ebeveynin her türlü görüşme hakkının otomatik olarak yok olduğu anlamına gelmez. Her iki hak için ayrı hukuki dayanak ve ayrı icra mekanizması değerlendirilir.
Lahey Sözleşmesi m.21 ne getirir?
1980 Lahey Çocuk Kaçırma Sözleşmesi m.21, kişisel ilişki hakkının örgütlenmesi veya etkili biçimde kullanılmasının güvence altına alınması amacıyla merkezî makamlara başvuru yapılabilmesini kabul eder. Merkezî makamların Sözleşme m.7 kapsamındaki işbirliği görevleri, uygun olduğu ölçüde bu başvurularda da devreye girer. Hedef yalnız kâğıt üzerinde bir görüşme kararı elde etmek değil, sınır aşan koşullarda görüşmenin fiilen çalışmasını sağlamaktır.
Bu nedenle başvuruda hangi ülkede hangi kararın bulunduğu, çocuğun fiilen nerede yaşadığı, mevcut görüşme düzeninin neden uygulanamadığı ve talep edilen yeni düzenin nasıl kurulacağı açıkça gösterilmelidir. Belirsiz bir “çocuğumu görmek istiyorum” talebi yerine gün, süre, teslim yöntemi, seyahat, görüntülü iletişim ve güvenlik ihtiyacı somutlaştırılmalıdır.
Türkiye’de başvuru hangi makam üzerinden yürür?
5717 sayılı Kanun bakımından merkezî makam Adalet Bakanlığıdır. Çocuk Türkiye’de bulunuyorsa, yabancı merkezî makamdan gelen veya Kanuna uygun olarak yapılan başvuru Bakanlık tarafından yetkili birimlere iletilir. Uygulamada Cumhuriyet başsavcılığı çocuğun yerinin belirlenmesi, taraflarla irtibat ve dostane çözüm aşamalarında görev üstlenebilir; anlaşma sağlanamazsa aile mahkemesi süreci işletilir.
Şahsî ilişki başvurusu doğrudan bir aile mahkemesi uyuşmazlığına dönüşmüşse yetki, 5717 sayılı Kanun’un özel hükümleri ile Türk usul hukuku kuralları birlikte değerlendirilerek belirlenir. Çocuğun bulunduğu yerin net tespiti bu sebeple dosyanın ilk kritik adımıdır.
Geçici şahsî ilişki kararı alınabilir mi?
Evet. 5717 m.11/2, mahkemenin esas hakkındaki karar verilinceye kadar geçici olarak şahsî ilişki kurulmasına karar verebilmesini açıkça düzenler. Bu yetki özellikle yargılama aylar sürerken çocuk ile geride kalan ebeveyn arasındaki bağın kopmasını önlemek bakımından önemlidir. Mahkeme geçici düzeni çocuğun üstün yararına göre belirler.
Geçici ilişki yüz yüze görüşme şeklinde kurulabileceği gibi, somut olayın koşullarına göre kontrollü teslim, belirli bir merkezde görüşme veya kararın kapsamı elveriyorsa uzaktan iletişimi destekleyen düzenlemeler de gündeme gelebilir. Ancak mahkeme kararı olmadan taraflardan biri kendi istediği yeni bir takvimi diğerine dayatamaz.
Mevcut yabancı şahsî ilişki kararı Türkiye’de nasıl değerlendirilir?
Yabancı mahkemenin çocukla kişisel ilişki kurulmasına ilişkin kararı varsa, kararın Türkiye’de doğrudan icra edilip edilemeyeceği uygulanabilir uluslararası sözleşmelere ve kararın niteliğine göre incelenir. Apostil, belgenin imza ve makam yönünden kullanılmasını kolaylaştırır; yabancı mahkeme kararının Türkiye’de icra kabiliyeti bakımından tek başına her zaman yeterli değildir.
Kararın hangi devletten verildiği, kesinleşme durumu, çocuğun mutat meskeni ve Türkiye ile o devlet arasında yürürlükte bulunan çocuk koruma sözleşmeleri ayrıca değerlendirilmelidir. Bu konuda yabancı velâyet kararlarının Türkiye’de tanınması ve uygulanması rehberimiz tamamlayıcıdır.
İade başvurusu sürerken görüşme talep edilebilir mi?
Evet. Çocuk iadesi süreci ile geçici şahsî ilişki ihtiyacı birbirini dışlamaz. İade davasının amacı çocuğun mutat mesken ülkesine dönüp dönmeyeceğini belirlemektir; bu süreç boyunca çocuğun geride kalan ebeveynle bağının gereksiz yere kopması ayrı bir zarar yaratabilir. 5717 m.11/2 tam da bu ara dönem için mahkemeye geçici düzenleme yetkisi verir.
Çocuk iadesi başvurusunun nasıl başladığına ilişkin ayrıntılı açıklama için 5717 m.4-9 çocuk iadesi başvuru rehberine bakılabilir.
Çocuğun güvenliği konusunda risk varsa ne olur?
Şahsî ilişki hakkı mutlak ve sınırsız değildir. Çocuğun fiziksel veya psikolojik güvenliğini tehdit eden somut bir risk varsa mahkeme görüşmenin biçimini, süresini ve yerini buna göre düzenler. 5717 sayılı Kanunun geçici koruma tedbirleri ve 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunundaki uzman destekli teslim sistemi birlikte işletilebilir.
Örneğin 6284 sayılı Kanun kapsamında taraflardan biri hakkında yaklaşmama veya gizlilik kararı varsa, çocuk teslimi ve kişisel ilişki işlemleri bu tedbiri ihlal edecek biçimde yürütülemez. 5395 m.41/C, teslim işlemlerinin mevcut koruma kararları dikkate alınarak yapılmasını açıkça öngörür.
Çocukla görüntülü görüşme kişisel ilişki yerine geçer mi?
Görüntülü görüşme, yüz yüze kişisel ilişkinin her durumda hukuki eşdeğeri değildir. Bununla birlikte farklı ülkelerde yaşayan ebeveyn ve çocuk bakımından günlük veya haftalık iletişimin sürdürülmesi için tamamlayıcı bir araçtır. Mahkeme somut dosyada çocuğun yaşı, okul düzeni, saat farkı ve mevcut ilişki seviyesine göre iletişim düzenini belirleyebilir.
Önemli olan, teknolojik iletişimin yüz yüze ilişkiyi gereksiz yere ortadan kaldıran bir araç olarak kullanılmamasıdır. Yüz yüze görüşme güvenli ve uygulanabilir durumdaysa seyahat ve teslim düzeni ayrıca kurulmalıdır.
Pasaport ve seyahat meselesi nasıl çözülür?
Uluslararası kişisel ilişki kararlarında seyahat belgesi kritik olabilir. Çocuğun belirli bir süre diğer ülkeye gitmesi gerekiyorsa pasaport, muvafakat, vize ve geri dönüş güvence mekanizmaları kararın uygulanabilirliğini doğrudan etkiler. Mahkeme gerekli gördüğünde 5717 m.24 kapsamındaki yer değiştirmeyi önleyici tedbirlerden yararlanabilir.
Bu tedbirler; çocuğun yurt dışına çıkışının geçici olarak durdurulması, pasaport alınması veya yenilenmesinin durdurulması, belirli kayıt değişikliklerinin engellenmesi ve çocuğun yerinin takibine yönelik diğer tedbirlerdir. Ayrıntılı açıklama için 5717 m.10 ve 24 geçici koruma tedbirleri yazımıza bakılabilir.
Kişisel ilişki kararının yerine getirilmesi hangi sistemle yapılır?
5717 m.18’in 2021 değişikliğinden sonraki güncel sisteminde iade ve şahsî ilişki kararlarının yerine getirilmesi, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanununun çocuk teslimine ilişkin dördüncü kısmı üzerinden yürütülür. İşlem klasik icra dairesi sistemi yerine Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlükleri eliyle, uzman desteği ve çocuğun üstün yararı esas alınarak yerine getirilir.
Bu ayrım önemlidir; eski tarihli internetteki bazı içerikler hâlâ icra müdürlüğü ve İcra ve İflâs Kanunu hükümlerine göre açıklama yapmaktadır. 7343 sayılı Kanunla 2021’de sistem değiştirilmiştir.
Hak sahibi yurt dışındaysa Türkiye’ye gelmek zorunda mı?
Başvuru ve dava sürecinin tamamı için sürekli Türkiye’de bulunmak zorunlu değildir. Usulüne uygun vekâletname ile avukat aracılığıyla takip mümkündür. Ancak yüz yüze şahsî ilişkinin uygulanacağı tarihlerde hak sahibinin veya kararda/kanunda kabul edilen temsil mekanizmasının fiziksel katılımı gerekebilir. 5717 m.23, iade veya şahsî ilişki kararının icrasında çocuk tesliminin başvuru sahibi ya da onun tayin edeceği kişi veya kurum yetkilisinin huzurunda gerçekleştirilmesini düzenler.
Hangi belgeler hazırlanmalı?
Dosyanın niteliğine göre mevcut velâyet veya şahsî ilişki kararı, kararın kesinleşme belgesi, çocuğun doğum kaydı, tarafların kimlik ve adres bilgileri, çocuğun güncel yerini gösteren kayıtlar, daha önceki görüşme düzeni, engellenen görüşmelere ilişkin mesaj ve tutanaklar, seyahat belgeleri ve yabancı belgelerin uygun tercümeleri hazırlanmalıdır. Yabancı resmi belgelerde gerekiyorsa apostil veya ilgili tasdik zinciri tamamlanmalıdır.
Belge yükü “ne kadar çok belge o kadar iyi” mantığıyla değil, hukuki unsur bazında kurulmalıdır: hak sahipliği, mevcut karar, ihlal, çocuğun bulunduğu yer, talep edilen uygulanabilir takvim ve güvenlik ihtiyacı.
Başvuruda hangi talepler net yazılmalı?
Talep sonucu ölçülebilir olmalıdır. Görüşmenin hangi gün başlayacağı, kaç saat veya gün süreceği, teslim ve geri teslim yeri, seyahat masraflarının nasıl yönetileceği, pasaport ve vize işlemleri, görüntülü görüşmenin sıklığı, okul tatillerindeki düzen, teslimde uzman gerekip gerekmediği ve acil geçici ilişki talebi açıkça yazılmalıdır.
Bu ayrıntılar yalnız pratik kolaylık sağlamaz; kararın sonradan uygulanabilir olmasını da güçlendirir. “Uygun zamanlarda görüşsün” biçimindeki soyut ifadeler sınır aşan dosyalarda yeni uyuşmazlık üretir.
Çocuk görüşmek istemediğini söylerse ne olur?
Çocuğun görüşü yaşı ve olgunluk düzeyi ölçüsünde önem taşır; fakat tek başına her durumda hukuki sonucu belirlemez. Çocuğun beyanının serbestçe oluşup oluşmadığı, bir ebeveynin etkisi altında bulunup bulunmadığı, görüşmeye ilişkin korkunun kaynağı ve çocuğun üstün yararı uzmanlar aracılığıyla değerlendirilir.
Çocuğun gerçek ve ciddi güvenlik kaygısı varsa bunun üstü “mahkeme kararı var” denilerek kapatılamaz. Buna karşılık ebeveynler arasındaki çatışmanın çocuğa yansıtılması da kişisel ilişkiyi engellemenin hukuki gerekçesi değildir.
Kişisel ilişki hakkının engellenmesinin yaptırımı var mı?
5395 m.41/F uyarınca kişisel ilişki kurulmasına dair teslim emrine aykırı hareket eden veya emrin yerine getirilmesini engelleyen kişi hakkında, bir aylık şikâyet süresi içinde başvuru yapılması hâlinde disiplin hapsi yaptırımı gündeme gelir. Ayrıca kişisel ilişki için çocuğu teslim alan hak sahibinin, karar süresi sonunda çocuğu belirlenen yere geri getirmemesi de yaptırıma bağlanmıştır.
Bu nedenle hem teslim yükümlüsü hem de hak sahibi mahkeme kararının gün, saat ve yer hükümlerine uymalıdır.
Hak sahibi görüşmeye gelmezse dosya ne olur?
5395 m.41/C’ye göre teslim emrinin tebliğinden sonraki dönemde hak sahibi, teslim saatinden en az kırk sekiz saat önce geleceğini bildirdiği hâlde haklı mazeret olmaksızın art arda iki kez veya bir yılda üç kez gelmezse müdürlük dosyayı işlemden kaldırır ve teslim emri hükümsüz hâle gelir. Bu kural sınır aşan dosyalarda uçuş ve seyahat planının ciddi biçimde yapılmasını zorunlu kılar.
Masrafları kim karşılar?
5395 m.41/H kapsamında çocuk teslimi ve kişisel ilişki kararlarının yerine getirilmesine ilişkin işlemler harçlardan istisnadır ve avukatlık ücreti dışındaki işlem masrafları Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır. Buna karşılık uluslararası seyahat, konaklama, yabancı ülkedeki belge ve temsil giderleri aynı hüküm kapsamında otomatik olarak devletçe karşılanan kalemler değildir. Dosyaya göre ayrıca değerlendirme gerekir.
Yurt dışındaki ebeveyn için doğru strateji
İlk adım çocuğun güncel ülke ve adres durumunu tespit etmektir. İkinci adım mevcut velâyet ve şahsî ilişki kararlarını sınıflandırmaktır. Üçüncü adım, 1980 Lahey Sözleşmesinin taraf devletler arasında uygulanıp uygulanmadığını kontrol etmektir. Dördüncü adım geçici şahsî ilişki ihtiyacını ana davadan ayrı ve açık biçimde istemektir. Beşinci adım ise kararın 5395 m.41/A ve devamı çerçevesinde fiilen uygulanmasını takip etmektir.
Resmî kaynaklar
Temel metinler; HCCH 1980 Çocuk Kaçırma Sözleşmesi, Adalet Bakanlığı Lahey Sözleşmeleri sayfası ve Adalet Bakanlığı uluslararası çocuk kaçırma uygulama rehberidir.
Sık sorulan sorular
Çocuk başka ülkedeyse görüşme hakkım biter mi?
Hayır. Sınır aşan durum kişisel ilişki hakkını ortadan kaldırmaz; 5717 m.11 ve Lahey m.21 özel mekanizma sağlar.
İade davası bitmeden çocuğumla görüşebilir miyim?
Mahkeme 5717 m.11/2 uyarınca geçici şahsî ilişki kararı verebilir.
Yurt dışındaki karar Türkiye’de doğrudan uygulanır mı?
Kararın devleti, niteliği ve uygulanabilir uluslararası sözleşmeler incelenmelidir; apostil tek başına her durumda icra yetkisi vermez.
Türkiye’ye sürekli gelmeden dosya takip edilir mi?
Evet. Usulüne uygun vekâletname ile avukat aracılığıyla takip mümkündür; fiilî teslim aşamasında ayrıca katılım gerekebilir.
Çocuğu göstermeyen kişiye yaptırım uygulanır mı?
5395 m.41/F’de teslim emrine aykırılık için disiplin hapsi yaptırımları düzenlenmiştir.
Görüşme için güvenli teslim noktası kullanılabilir mi?
Evet. 5395 m.41/D kapsamındaki teslim mekânları ve uzman destekli sistem kullanılabilir.
Video görüşmesi yüz yüze görüşmenin yerine geçer mi?
Otomatik olarak geçmez; mahkeme somut koşullara göre tamamlayıcı iletişim düzeni kurabilir.
Lahey başvurusu yalnız iade için mi yapılır?
Hayır. Sözleşme m.21 kişisel ilişki hakkının örgütlenmesi veya korunması için de merkezî makam yolunu öngörür.
Sonuç
Uluslararası çocuk kaçırma dosyasında şahsî ilişki hakkı ikincil bir ayrıntı değildir. 5717 m.11, iade süreci devam ederken dahi geçici görüşme imkânı sağlar; Lahey m.21 sınır aşan ilişkiyi merkezî makam işbirliğiyle korur. Karar alındıktan sonra uygulama 5395 sayılı Kanunun çocuk teslim sistemine göre yürütülür. Yurt dışındaki ebeveyn açısından en etkili dosya; mevcut kararı, ihlali, çocuğun yerini, somut görüşme takvimini ve güvenlik ihtiyacını tek dosyada açık biçimde ortaya koyan dosyadır.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
