CISG Madde 61: Alıcı Sözleşmeyi İhlal Ederse Satıcının Hakları Nelerdir? | 2026
- CISG Madde 61’in temel kuralı
- Hangi alıcı ihlalleri m.61 kapsamındadır?
- Satıcının aynen ifa talebi
- Alıcıya ek süre verilmesi
- Sözleşmeden dönme
- Spesifikasyon yapılmaması
- Tazminat hakkı ve m.74-77
- Mahkeme alıcıya ek lütuf süresi verebilir mi?
- Hukuki çareler birlikte kullanılabilir mi?
- Satıcı hangi delilleri toplamalı?
- Yurt dışındaki satıcı için uygulama planı
- Sık sorulan sorular
CISG Madde 61’in Temel Kuralı Nedir?
CISG m.61, alıcının sözleşmeyi ihlal etmesi hâlinde satıcının sahip olduğu hukuki çarelerin giriş hükmüdür. Madde üç temel sonuç doğurur. Birincisi, alıcı sözleşme veya CISG uyarınca üstlendiği herhangi bir yükümlülüğü yerine getirmezse satıcı m.62-65’teki haklara başvurabilir. İkincisi, satıcı m.74-77 uyarınca tazminat isteyebilir. Üçüncüsü, satıcının başka bir hukuki çareyi kullanması tazminat hakkını ortadan kaldırmaz.
Bu yapı, satıcının yalnız “bedeli öde” talebine indirgenemez. Alıcının malları teslim almaması, akreditif açmaması, teslim için gerekli işbirliğini yapmaması, sözleşmeye göre kendisinin belirlemesi gereken özellikleri zamanında bildirmemesi veya başka bir sözleşmesel yükümlülüğü ihlal etmesi m.61 kapsamına girebilir.
M.61 bir sonuç kataloğu sunar; fakat her hukuki çarenin ayrıca kendi şartları vardır. Örneğin m.62 aynen ifayı, m.63 makul ek süreyi, m.64 sözleşmeden dönmeyi, m.65 ise alıcının yapmadığı spesifikasyonun satıcı tarafından yapılmasını düzenler. Satıcı hangi hakkı kullanacağını olayın niteliğine göre seçmelidir.
Bu nedenle “alıcı ihlal etti, sözleşme otomatik bitti” yaklaşımı CISG sistemine uygun değildir. Önce ihlalin türü, ağırlığı, giderilebilirliği ve satıcının ticari hedefi belirlenir; sonra uyumlu hukuki çare seçilir.
Hangi Alıcı İhlalleri CISG m.61 Kapsamındadır?
M.61 yalnız satış bedelinin ödenmemesini değil, alıcının sözleşme veya CISG kapsamındaki tüm yükümlülüklerini kapsar. En sık karşılaşılan ihlaller şunlardır:
- Satış bedelini vadesinde hiç ödememek veya eksik ödemek,
- CISG m.54 kapsamındaki akreditif, izin veya ödeme formalitelerini zamanında yerine getirmemek,
- CISG m.60 kapsamında malları teslim almamak,
- Teslimi mümkün kılan depo, taşıyıcı veya gümrük işbirliğini yapmamak,
- Sözleşmede alıcıya bırakılan teknik spesifikasyonu zamanında vermemek,
- Kararlaştırılan güvence veya teminatı sağlamamak,
- Sözleşmede öngörülen belge veya bilgi yükümlülüğünü ihlal etmek.
Her ihlal aynı ağırlıkta değildir. Bir günlük ödeme gecikmesi ile alıcının açıkça “bedeli hiç ödemeyeceğim” demesi farklı sonuç doğurur. M.64 kapsamında dönme için esaslı ihlal veya m.63 ek süresinin sonuçsuz kalması gibi ek şartlar aranabilir.
İhlalin satıcıdan kaynaklanan bir nedenle doğup doğmadığı da kontrol edilmelidir. CISG m.80, taraflardan birinin diğer tarafın ifa etmemesine kendi eylemi veya ihmali ölçüsünde dayanamayacağını düzenler. Satıcı gerekli belgeyi vermediği için alıcı ödeme yapamamışsa bütün gecikmeyi alıcıya yüklemek doğru olmayabilir.
Satıcı Alıcıdan Bedeli Ödemesini veya Malı Teslim Almasını İsteyebilir mi?
Evet. CISG m.62, satıcıya alıcıdan bedeli ödemesini, malları teslim almasını veya diğer yükümlülüklerini yerine getirmesini isteme hakkı verir. Ancak satıcı daha önce bu taleple bağdaşmayan bir hukuki çareye başvurmuşsa aynen ifa talebi kullanılamaz.
Örneğin satıcı sözleşmeden geçerli şekilde dönmüşse artık aynı anda sözleşme devam ediyormuş gibi alıcıdan satış bedelini ödemesini isteyemez. Buna karşılık alıcıdan bedeli istemek ile gecikme tazminatı talep etmek kural olarak birbiriyle bağdaşabilir.
Aynen ifa talebinin mahkeme tarafından nasıl uygulanacağı CISG m.28 ile de bağlantılıdır. M.28, mahkemenin kendi hukukunda benzer satış sözleşmesinde aynen ifa kararı vermeyecek olması durumunda CISG’ye rağmen böyle bir karar vermek zorunda olmadığını öngörür. Bu nedenle talebin dava stratejisinde uygulanabilirliği ayrıca değerlendirilmelidir.
Ticari açıdan da aynen ifa her zaman en iyi çözüm değildir. Malın piyasa fiyatı hızla düşüyorsa veya alıcının ödeme gücü ciddi biçimde bozulmuşsa, satıcı yeniden satış ve tazminat gibi başka seçenekleri değerlendirebilir.
Satıcı Alıcıya Ek Süre Verebilir mi?
CISG m.63, satıcının alıcıya yükümlülüğünü yerine getirmesi için makul uzunlukta ek süre vermesine izin verir. Bu mekanizma özellikle ödeme ve teslim alma gecikmelerinde önemlidir. Uygulamada “Nachfrist” olarak anılır.
Ek süre bildirimi açık olmalıdır. “Mümkün olan en kısa sürede ödeyin” yerine “22 Eylül 2026 saat 17.00’ye kadar satış bedelini belirtilen hesaba ödeyin” gibi kesin bir son tarih tercih edilmelidir. Sürenin makul olup olmadığı malın niteliğine, bankacılık işlemlerine, teslim organizasyonuna ve önceki gecikmeye göre değerlendirilir.
Satıcı ek süre verdiğinde, alıcı bu sürede ifa etmeyeceğini bildirmedikçe süre boyunca ihlale dayalı ve ek süreyle bağdaşmayan başka hukuki çarelere başvuramaz; ancak gecikme nedeniyle tazminat hakkını korur. Ek süre sonuçsuz kalırsa m.64/1(b) uyarınca özellikle bedelin ödenmemesi veya malların teslim alınmaması bakımından sözleşmeden dönme yolu açılabilir.
Satıcı Sözleşmeden Ne Zaman Dönebilir?
CISG m.64 satıcının dönme hakkını düzenler. Alıcının sözleşme veya CISG kapsamındaki ihlali m.25 anlamında esaslı ihlal oluşturuyorsa satıcı sözleşmeden dönebilir. Ayrıca alıcı m.63 uyarınca verilen ek süre içinde bedeli ödeme veya malları teslim alma borcunu yerine getirmezse ya da bu sürede ifa etmeyeceğini bildirirse dönme hakkı doğar.
Esaslı ihlal, satıcıyı sözleşmeden beklemekte haklı olduğu şeyden esaslı ölçüde yoksun bırakan ve sonucu alıcı tarafından öngörülebilir nitelikte olan ihlaldir. Her gecikme esaslı değildir. Ancak alıcının ödeme yapmayacağını açıkça bildirmesi, uzun süreli ödeme temerrüdü veya teslim almayı kesin olarak reddetmesi sözleşmenin ekonomik amacını ortadan kaldırabilir.
Satıcı, dönmeyi açık bir bildirimle kullanmalıdır; CISG’de sözleşme kendiliğinden sona ermez. Alıcı bedeli ödemişse m.64/2, satıcının dönme hakkını belirli makul sürelerle sınırlar. Dönme stratejisi gecikmeden kurulmalıdır.
Alıcı Spesifikasyon Yapmazsa Satıcı Ne Yapabilir?
CISG m.65, sözleşmeye göre alıcının malın biçimi, ölçüsü veya diğer özelliklerini belirlemesi gereken durumda uygulanır. Alıcı kararlaştırılan tarihte veya satıcının talebinden sonra makul süre içinde seçim yapmazsa satıcı diğer haklarına zarar vermeksizin alıcının bilinen ihtiyaçlarına göre spesifikasyonu kendisi yapabilir.
Satıcı yaptığı belirlemeyi alıcıya bildirmeli ve farklı bir seçim yapması için makul süre tanımalıdır. Alıcı bu süre içinde değişiklik yapmazsa satıcının belirlemesi bağlayıcı hâle gelir. Bu prosedür, alıcının sessizliği nedeniyle üretimin süresiz askıda kalmasını önler.
M.65’in kullanılması satıcının tazminat hakkını ortadan kaldırmaz. Spesifikasyon gecikmesi üretim kapasitesi kaybına veya ek maliyete yol açmışsa m.74-77 çerçevesinde ayrıca talep gündeme gelebilir.
CISG m.61 Uyarınca Tazminat Nasıl İstenir?
M.61/1(b), satıcının m.74-77 uyarınca tazminat isteme hakkını açıkça tanır. CISG m.74, ihlal nedeniyle uğranılan zarar ve yoksun kalınan kârı, ihlal eden tarafın sözleşme kurulurken öngördüğü veya öngörmesi gereken zarar sınırı içinde tazmin eder.
Satıcının alıcının teslim almaması nedeniyle yaptığı depolama, ek taşıma, sigorta, finansman, yeniden ambalajlama veya yeniden satış giderleri somut şartlarda tazminata konu olabilir. Satıcı sözleşmeden dönüp ikame satış yapmışsa m.75 fiyat farkı hesabı; ikame işlem yoksa ve cari fiyat şartları varsa m.76 gündeme gelebilir.
M.77, zarar gören satıcının zararı azaltmak için makul tedbirler almasını zorunlu kılar. Satıcı malları aylarca gereksiz yere pahalı depoda bekletip makul yeniden satış fırsatını değerlendirmezse, önlenebilecek zarar miktarı tazminattan indirilebilir.
Tazminat dosyası kalem kalem hazırlanmalıdır. “Toplam zarar 100.000 EUR” demek yerine depolama, yeniden taşıma, fiyat farkı, finansman ve kâr kaybı ayrı hesaplanmalı; her kalem belge ve nedensellik bağıyla desteklenmelidir.
Mahkeme veya Hakem Heyeti Alıcıya Ek Lütuf Süresi Verebilir mi?
CISG m.61/3 açık bir kural getirir: satıcı alıcının sözleşme ihlaline karşı CISG’deki bir hukuki çareye başvurduğunda mahkeme veya hakem heyeti alıcıya ek bir lütuf süresi veremez. Bu kural bazı iç hukuk sistemlerindeki hâkimin borçluya ek süre verme imkanının CISG uyuşmazlığında satıcının hakkını zayıflatmasını önler.
Bu hüküm, tarafların kendi aralarında m.63 uyarınca ek süre kararlaştırmasına engel değildir. Fark şudur: m.63’te süreyi satıcı verir; m.61/3 ise mahkeme veya hakem heyetinin satıcının iradesi dışında alıcıya yeni bir ödeme/ifa süresi tanımasını engeller.
Usul hukuku bakımından mahkemenin duruşma takvimi veya icra prosedürü ayrı konudur. M.61/3 maddi hukuk açısından alıcıya sözleşmesel borcu yerine getirmek için tanınan lütuf süresini hedefler.
Satıcı Birden Fazla Hukuki Çareyi Birlikte Kullanabilir mi?
M.61/2, satıcının başka bir hukuki çare kullanmasının tazminat hakkını ortadan kaldırmadığını açıkça söyler. Bu nedenle satıcı bedelin ödenmesini isterken gecikme nedeniyle tazminat ve m.78 faiz talebini de ileri sürebilir.
Ancak hukuki çarelerin kendi aralarında uyumlu olması gerekir. Sözleşmeden dönme ile sözleşmenin aynen ifasını aynı anda nihai sonuç olarak istemek çelişkilidir. Satıcı seçimlik haklarını doğru sırada kullanmalıdır.
Tazminatta da mükerrer giderim yasaktır. Satıcı aynı ekonomik kaybı hem fiyat farkı hem ayrı “kâr kaybı” etiketiyle iki kez tahsil edemez. Hesap modelleri birbiriyle uyumlu kurulmalıdır.
Satıcı Hangi Belgeleri Toplamalıdır?
- Satış sözleşmesi ve genel şartlar,
- Sipariş, proforma ve ticari faturalar,
- Ödeme planı, banka dekontları ve SWIFT kayıtları,
- Akreditif veya teminat belgeleri,
- CMR, konşimento ve teslim evrakı,
- Depo randevu ve teslim almama kayıtları,
- Ek süre ve ödeme talepleri,
- Alıcının ifa etmeyeceğine ilişkin beyanları,
- Depolama, taşıma ve sigorta faturaları,
- Yeniden satış sözleşmesi ve fiyat karşılaştırması,
- Zarar azaltma için alınan tedbirler.
Belge dosyası yalnız ihlali değil, satıcının seçtiği hukuki çarenin şartlarını da ispatlamalıdır. Özellikle dönme için bildirim tarihi ve m.63 ek süresinin başlangıç/bitiş tarihi kritik olabilir.
Yurt Dışındaki Satıcı İçin Adım Adım Uygulama
- Alıcının ihlal ettiği kesin sözleşme/CISG yükümlülüğünü belirleyin.
- İhlal tarihini ve borcun muacceliyetini belgeleyin.
- Aynen ifa mı, ek süre mi, dönme mi ticari açıdan uygun karar verin.
- Ek süre verilecekse kesin ve makul son tarih yazın.
- Alıcının cevaplarını ve ödeme/teslim almama davranışını arşivleyin.
- Zarar kalemlerini günlük olarak belgeleyin.
- M.77 gereği zararı azaltacak makul adımları atın.
- Dönme şartları oluşmuşsa bildirimi açık ve zamanında gönderin.
- Faiz, tazminat ve ana para taleplerini ayrı hesaplayın.
- Yetki veya tahkim maddesine göre dava/tahkim/icra yolunu belirleyin.
Yurt dışında bulunan satıcılar Türkiye bağlantılı uluslararası satış alacaklarını vekil aracılığıyla takip edebilir. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunun tek fiziksel ofisi Mersin’dedir; Türkiye’deki dava, icra ve sözleşme süreçleri görev ve yetki kuralları çerçevesinde Mersin’den koordine edilir.
Sözleşme Hazırlanırken Satıcının Hakları Nasıl Güçlendirilir?
Ödeme vadesi, teslim alma prosedürü, teminat, gecikme faizi, ek süre bildirimi ve dönme şartları açık yazılmalıdır. Alıcının akreditif açma veya teknik seçim yapma son tarihi ölçülebilir olmalıdır.
Notice maddesinde geçerli e-posta ve adresler belirlenmeli; bildirimin ne zaman ulaşmış sayılacağı düzenlenmelidir. Bu, m.63 ve m.64 bildirimlerinin ispatını kolaylaştırır.
Yetki/tahkim ve uygulanacak hukuk maddesi de satıcının alacağını fiilen tahsil edebilmesi için önemlidir. Hukuki hak güçlü olsa bile yanlış veya belirsiz uyuşmazlık çözüm maddesi tahsilatı geciktirebilir.
En Sık Yapılan Hatalar
- Her alıcı ihlalinde sözleşmenin otomatik sona erdiğini sanmak,
- M.62 aynen ifa ile m.64 dönmeyi çelişkili biçimde aynı anda kullanmak,
- Ek süreyi kesin tarih vermeden düzenlemek,
- Tazminat hakkını başka çare kullanınca kaybettiğini düşünmek,
- Mahkemenin alıcıya ek lütuf süresi verebileceğini varsaymak,
- Zarar kalemlerini toplu ve belgesiz göstermek,
- M.77 zarar azaltma yükümlülüğünü ihmal etmek,
- Dönme bildirimini geciktirmek.
Sık Sorulan Sorular
1. Alıcı bedeli ödemezsa satıcı hangi haklara sahiptir?
M.61 uyarınca m.62-65’teki hukuki çareler ve m.74-77 tazminat hakkı gündeme gelir.
2. Satıcı hem bedeli hem tazminatı isteyebilir mi?
Uyumlu talepler bakımından evet; m.61/2 tazminat hakkının diğer hukuki çarelerle kaybolmadığını söyler.
3. Satıcı hemen sözleşmeden dönebilir mi?
Her ihlalde değil. M.64’ün esaslı ihlal veya m.63 ek süresi şartları incelenir.
4. Alıcıya ek süre vermek zorunlu mu?
Her durumda zorunlu değildir; ancak özellikle ödeme/teslim almama hâlinde m.63 ek süresi m.64/1(b) yoluyla dönme için güçlü bir mekanizma sağlar.
5. Mahkeme alıcıya borcu ödemek için ek süre verebilir mi?
M.61/3, satıcı CISG hukuki çarelerine başvurduğunda mahkeme veya hakem heyetinin alıcıya lütuf süresi vermesini engeller.
6. Alıcının akreditif açmaması m.61 ihlali midir?
Sözleşmeye göre akreditif zorunluysa m.54 kapsamındaki ödeme hazırlığı borcunun ihlali olarak m.61 sonuçlarını doğurabilir.
7. Malları teslim almama hâlinde depolama masrafı istenir mi?
Şartları varsa m.74 kapsamında öngörülebilir ve belgelenmiş zarar olarak talep edilebilir.
8. Satıcı zararı azaltmak zorunda mı?
Evet. M.77 makul zarar azaltma önlemlerini zorunlu kılar.
9. Alıcı ihlale satıcının hatası nedeniyle düşmüşse ne olur?
M.80, bir tarafın kendi eylem veya ihmali ölçüsünde diğer tarafın ifa etmemesine dayanamayacağını düzenler.
10. Taraflar m.61 sistemini sözleşmeyle değiştirebilir mi?
CISG m.6 çerçevesinde taraflar birçok hükmün etkisini sözleşmeyle değiştirebilir; emredici iç hukuk geçerlilik sınırları ayrıca incelenir.
İç Bağlantılar
- CISG Madde 60: Teslim alma borcu
- CISG Madde 59: Ödeme vadesi ve ihtar
- CISG Madde 54: Akreditif ve ödeme formaliteleri
- CISG Madde 74: Tazminat
- Yurt dışındaki müvekkiller için hukuk rehberleri
Resmî Kaynaklar
Sonuç
CISG Madde 61, alıcının sözleşme ihlalinde satıcının temel yol haritasını kurar: m.62-65’teki aynen ifa, ek süre, dönme ve spesifikasyon hakları ile m.74-77 tazminat sistemi birlikte kullanılabilir. Başka bir hukuki çareye başvurmak tazminat hakkını ortadan kaldırmaz; buna karşılık çelişkili seçimlik haklar aynı anda nihai sonuç olarak ileri sürülemez. Satıcı ihlal tarihini, ek süreleri, bildirimleri ve zarar kalemlerini baştan belgeleyerek hareket etmelidir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
