Gemi Kira Sözleşmesi Sicile Şerh Edilirse Yeni Malik Bağlanır mı? TTK m.1121 | 2026

TTK m.1121 gemi kira sözleşmesinin şerhi hakkında ne söylüyor?

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1121 iki temel kural getirir. Birincisi, sözleşmede aksi kararlaştırılmadıkça tarafların gemi kira sözleşmesinin Türk Gemi Siciline veya TTK m.941/3 uyarınca tutulan özel sicile şerhini isteyebilmesidir. İkincisi ve daha önemlisi, bu şerhin sonraki malik üzerinde doğurduğu etkidir: sonraki malik, kiracının gemiyi kira sözleşmesindeki koşullar çerçevesinde kullanmasına izin vermek zorunda kalır.

Bu hüküm, uzun süreli gemi kira ilişkilerinin ekonomik güvenliğini artırır. Geminin yüksek değerli bir malvarlığı olması ve kira süresi içinde satılabilmesi nedeniyle yalnız kiraya veren ile kiracı arasındaki kişisel sözleşme ilişkisine güvenmek ticari açıdan yeterli olmayabilir. Şerh, malik değişikliğinin kiracının kullanım hakkını ortadan kaldırmaması için kanunun öngördüğü özel koruma aracıdır.

Şerh neden sıradan bir kayıt işleminden daha önemlidir?

Gemi kira sözleşmesi taraflar arasında borç doğuran bir sözleşmedir. Ancak gemi üçüncü kişiye devredildiğinde yeni malik, başlangıçtaki sözleşmenin tarafı değildir. TTK m.1121’deki şerh tam bu noktada önem kazanır. Kanun, sicile şerhedilmiş sözleşmeye sonraki malik bakımından özel bir sonuç bağlar ve yeni malikin kiracının kullanımına izin verme yükümlülüğünü kabul eder.

Bu nedenle şerh, özellikle uzun süreli bareboat charter ilişkilerinde, finansmanla alınan gemilerde, ortaklık değişikliği beklenen yapılarda veya geminin kira süresi içinde satılma ihtimalinin bulunduğu işlemlerde sözleşme güvenliğinin parçasıdır. Şerhin bulunmaması her durumda kira sözleşmesini geçersiz yapmaz; ancak yeni malik karşısındaki kanuni koruma mekanizmasının devreye girip girmemesi bakımından önemli fark yaratır.

Gemi kira sözleşmesi hangi sicile şerh edilir?

TTK m.1121, Türk Gemi Sicilini ve m.941/3 kapsamındaki özel sicili açıkça anmaktadır. Hangi sicilin kullanılacağı geminin kayıt rejimine göre belirlenir. Bu nedenle şerh talebinden önce geminin hangi sicilde kayıtlı olduğu, sicil numarası, malik kaydı ve mevcut takyidatlar teyit edilmelidir. Yanlış sicil veya eksik gemi bilgileri işlem güvenliğini zedeler.

Uygulamada geminin adı tek başına yeterli tanımlama aracı değildir; isim değişebilir. IMO numarası, sicil numarası, bağlama limanı, bayrak ve malik bilgileri birlikte kontrol edilmelidir. Şerhe esas sözleşmenin de gemiyi tereddütsüz belirlemesi gerekir. Böylece sicil kaydı ile sözleşme konusu gemi arasında kimlik sorunu çıkması önlenir.

Şerhi yalnız kiracı mı isteyebilir?

Hayır. Kanun “taraflar” ifadesini kullanır. Sözleşmede aksi kararlaştırılmadıkça hem kiraya veren hem kiracı şerh mekanizmasından yararlanabilir. Bununla birlikte sözleşmede şerh hakkının sınırlandırılması veya kaldırılması kararlaştırılabilir. Bu nedenle standart sözleşme formunda “registration”, “recording”, “annotation” veya benzeri başlıklarla yer alan hükümler dikkatle okunmalıdır.

Kiracı bakımından şerh çoğunlukla koruyucu işlev görür. Kiraya veren bakımından ise sicilde kira ilişkisinin görünür olması, sonraki devir veya finansman işleminde alıcı ve finans kuruluşlarının hukuki durumu önceden görmesini sağlar. Taraflar şerh giderinin kime ait olacağını, işlemi kimin takip edeceğini ve sözleşme sona erdiğinde şerhin silinmesi için kimin hangi belgeyi sağlayacağını açıkça kararlaştırmalıdır.

Şerh sonraki maliki tam olarak neye bağlar?

TTK m.1121/2, sonraki malike kiracının gemiyi kira sözleşmesindeki koşullar çerçevesinde kullanmasına izin verme zorunluluğu yükler. Dolayısıyla şerh, yeni malikin “gemiyi satın aldım, kira ilişkisini tanımıyorum” diyerek kiracının kullanımını sırf malik değişikliğine dayanarak engellemesinin önüne geçmeyi amaçlar. Ancak korumanın kapsamı sözleşme koşullarıyla sınırlıdır.

Kiracı sözleşmede kendisine tanınmayan bir kullanım biçimini şerhe dayanarak kazanmaz. Örneğin coğrafi kullanım alanı, yasak yük, süre, bakım yükümlülüğü veya sözleşmede belirlenen diğer sınırlar devam eder. Şerh sözleşmeyi genişletmez; sözleşmedeki kullanım hakkını malik değişikliğine karşı korur. Bu nedenle şerhten önce sözleşme metninin açık olması ayrıca önem taşır.

Şerh gemi mülkiyetini veya ipoteği etkiler mi?

Şerh, kiracıya geminin mülkiyetini vermez. Gemi üzerindeki mülkiyet, ipotek ve diğer ayni haklar kendi kanuni rejimlerine tabidir. TTK m.1001, sicile kayıtlı geminin devrini; TTK m.1014 ve devamı gemi ipoteğini ayrıca düzenler. Kira şerhi bu kurumların yerine geçmez.

Bu ayrım işlem tarafları için kritiktir. Kiracı “şerh var” diye gemi üzerinde mülkiyet hakkı kazanmadığı gibi, alıcı da sırf mülkiyeti iktisap ettiği için şerhin kanuni etkisini yok sayamaz. Satış, kira ve finansman belgeleri aynı işlem paketinde hazırlanıyorsa sicildeki bütün kayıtların birbirine etkisi birlikte değerlendirilmelidir.

Gemi satın alınmadan önce sicilde kira şerhi aranmalı mı?

Evet. Gemi satın alma incelemesinin yalnız malik ve ipotek kontrolünden ibaret olması yeterli değildir. Sicilde kira sözleşmesi şerhi bulunması, alıcının gemiyi teslim alma ve kullanma planını doğrudan etkileyebilir. Yeni malik şerh nedeniyle mevcut kiracının sözleşme kapsamındaki kullanımına izin vermek zorunda kalabilir. Bu durum geminin serbest teslim tarihi, finansman modeli ve satın alma fiyatı üzerinde ekonomik sonuç yaratır.

Alıcı, sicil kayıtları yanında kira sözleşmesinin tamamını da incelemelidir. Şerhin varlığı tek başına kullanım süresi, kira bedeli, erken fesih, iade yeri veya ihlal durumlarını göstermez. Sözleşmenin yürürlükte olup olmadığı, feshedilip edilmediği, kiracının temerrütte bulunup bulunmadığı ve şerhin silinmesini gerektiren bir olay gerçekleşip gerçekleşmediği ayrıca doğrulanmalıdır.

Kiracı açısından şerh ne zaman özellikle önemlidir?

Uzun süreli kiralarda, gemiye önemli operasyonel yatırım yapılacaksa, kiracı kendi müşteri sözleşmelerini geminin kullanımına güvenerek kurmuşsa veya kira süresi boyunca geminin satış ihtimali bulunuyorsa şerh daha yüksek önem taşır. Kiracının alt sözleşmeleri, yük taahhütleri ve finansman yapısı geminin sürekli kullanımına bağlı olabilir.

Şerh kararında yalnız hukuki koruma değil, finansman belgeleri de dikkate alınmalıdır. Gemi üzerinde ipotek bulunan işlemlerde mortgagee’nin sözleşmesel onay hakları, finansman sözleşmesindeki charter kısıtlamaları ve sigortacı bildirim yükümlülükleri kontrol edilmelidir. Kira şerhi hukuken mümkün olsa bile kredi belgelerinin ihlal edilmesi ayrı sonuç doğurabilir.

Kiraya veren şerh konusunda hangi riskleri yönetmelidir?

Kiraya veren, şerhin sonraki satışı veya refinancing işlemini etkileyeceğini bilerek sözleşmeyi kurmalıdır. Şerhin ne zaman verileceği, hangi süre boyunca kalacağı ve sözleşme sona erdiğinde hangi belgelerle silineceği açıkça düzenlenmelidir. Kiracının sözleşme ihlali üzerine haklı fesih gerçekleştiği halde sicilde şerhin devam etmesi yeni işlemde gecikme yaratabilir.

Bu nedenle tarafların “şerhin terkini” sürecini daha baştan kararlaştırması gerekir. Fesih veya süre sonunda kiracının gerekli terkin belgelerini vermesi, belirli süre içinde işlem yapmaması halinde doğacak zarar ve masraflar, vekâlet veya escrow düzeni gibi yöntemler sözleşmede somutlaştırılabilir. Böylece koruyucu bir kayıt olan şerhin sözleşme bittikten sonra işlem engeline dönüşmesi önlenir.

Sicil şerhi ile gemi satış sözleşmesi nasıl birlikte yönetilir?

Şerhli bir geminin satışında üç taraflı koordinasyon gerekebilir: mevcut malik, kiracı ve alıcı. Alıcının sözleşmeyi gördüğü, şerhin devam edeceğini kabul ettiği ve teslim planının kira süresine göre kurulduğu açıkça belgelenmelidir. Satış sözleşmesinde “free of charter” teslim öngörülmüşse mevcut şerhin ve kira ilişkisinin satış kapanışından önce hukuken sona erdirilmesi gerekir.

Buna karşılık satış “subject to existing charter” şeklinde yapılıyorsa kira sözleşmesinin devralma sonrası operasyonu ayrıntılı düzenlenmelidir. Kira bedelinin hangi tarihten itibaren yeni malike ödeneceği, depozito ve teminatların devri, önceki döneme ait alacak ve borçların kime ait olacağı, sigorta ve bildirimlerin nasıl yenileneceği belirlenmelidir.

Şerh uyuşmazlığında hangi belgeler delil olur?

Sicil kayıt örneği, şerh talep belgesi, gemi kira sözleşmesi, ek protokoller, geminin devir belgeleri, satış sözleşmesi, teslim-tesellüm tutanakları ve taraf yazışmaları temel belgelerdir. Şerhin tarihi ile mülkiyet devrinin tarihi özellikle karşılaştırılmalıdır. Sonraki malikin ne zaman iktisap ettiği ve kira sözleşmesindeki kullanım koşullarının ne olduğu kronolojik olarak kurulmalıdır.

Uyuşmazlıkta yalnız ekran görüntüsü veya tek bir sicil belgesiyle yetinmek doğru değildir. Güncel sicil kaydı, işlem tarihindeki sicil durumu ve sözleşmenin o tarihte yürürlükte olup olmadığı ayrı ayrı incelenmelidir. Gemi adı değişmişse önceki ve yeni sicil verileri birbirine bağlanmalıdır.

Gemi kira şerhi navlun veya demuraj kaydı değildir

Gemi kira şerhi, navlun alacağını veya demuraj hesabını sicile kaydetme işlemi değildir. Navlun sözleşmesi taşıma borcunu; demuraj/sürastarya ise yükleme-boşaltma sürelerine ilişkin ayrı bir alacak rejimini konu alır. Gemi kirasında ise geminin kullanımının kiracıya bırakılması esastır. Bu kurumların aynı operasyon içinde bulunması onları hukuken aynı hale getirmez.

Bu ayrım SEO bakımından da önemlidir: navlun sözleşmesi, demuraj alacağı ve gemi kira şerhi farklı arama niyetleri ve farklı kanuni hükümlerdir. Somut sözleşmede birden fazla kurum aynı anda bulunuyorsa her talep kendi hukuki dayanağıyla incelenmelidir.

Şerh öncesi kontrol listesi

Birinci adım geminin doğru sicil kaydının alınmasıdır. İkinci adım kira sözleşmesinde şerhi yasaklayan veya koşula bağlayan hüküm olup olmadığının kontrolüdür. Üçüncü adım sözleşmedeki gemi kimlik bilgilerinin sicille birebir eşleşmesidir. Dördüncü adım mevcut ipotek ve finansman sözleşmelerinde charter/şerh onayı gerekip gerekmediğinin incelenmesidir. Beşinci adım ise sözleşme sonunda terkin mekanizmasının yazılı hale getirilmesidir.

Bu sıralama, yalnız kiracıyı değil maliki ve sonraki alıcıyı da korur. Şerh süreci ayrı bir formalite gibi görülmemeli; kira, satış, ipotek, finansman ve sigorta belgelerinin ortak hukuki mimarisi içinde ele alınmalıdır.

Mersin bağlantılı gemi işlemlerinde pratik yaklaşım

Mersin’de liman ve deniz ticareti faaliyeti yürüten şirketler bakımından gemi kira sözleşmesi sıklıkla yük, acente, terminal ve finansman sözleşmeleriyle aynı operasyon zincirinin parçasıdır. Sicil şerhi yapılacaksa geminin operasyon takvimi ve muhtemel satış/finansman işlemleri önceden değerlendirilmelidir. Kira ilişkisinin varlığı liman çıkış, kılavuzluk veya diğer idari yükümlülükleri ortadan kaldırmaz.

Gemi üzerinde üçüncü kişi alacağı veya ihtiyati haciz riski varsa konu ayrıca incelenmelidir. gemi ihtiyati haczi ve gemi alacaklısı hakkı rehberleri, kira şerhinden farklı güvence ve takip mekanizmalarını açıklar.

Sözleşme sona erdiğinde sicil şerhi nasıl ele alınmalıdır?

Gemi kira sözleşmesinin süresinin dolması veya geçerli bir fesihle sona ermesi, tarafların sicil bakımından ayrıca işlem yapma ihtiyacını ortadan kaldırmaz. Ticari güvenlik açısından, sözleşme bittiğinde kira şerhinin güncel hukuki durumu yansıtacak şekilde terkin edilmesi gerekir. Aksi hâlde sicilde fiilen sona ermiş bir kira ilişkisinin görünmeye devam etmesi, geminin satışı, yeni kira sözleşmesi, refinansman veya yeni ipotek kurulması sırasında alıcı ve finans kuruluşlarının ek belge istemesine neden olabilir. Bu nedenle terkin, sözleşme bittikten sonra düşünülecek tali bir işlem değil, kira sözleşmesinin kapanış planının parçası olmalıdır.

Sözleşmede şerhin terkinine ilişkin somut takvim kurulması faydalıdır. Hangi tarafın sicil müdürlüğüne başvuracağı, hangi sona erme belgesinin kullanılacağı, kiracının imzası gerekiyorsa kaç iş günü içinde vereceği, terkin harç ve giderlerinin kime ait olduğu, uyuşmazlık hâlinde geçici tedbir veya teminat mekanizmasının nasıl işletileceği önceden belirlenmelidir. Özellikle taraflardan birinin yabancı şirket olduğu yapılarda imza yetkisi, apostil veya konsolosluk tasdiki ve vekâlet belgesinin kapsamı işlemden önce kontrol edilmelidir.

Erken fesihte terkin daha hassastır. Kiracı feshi geçersiz sayıyor ve kullanım hakkının devam ettiğini ileri sürüyorsa, malik tek taraflı biçimde “sözleşme bitti” kabulüne dayanarak bütün sonuçları çözemez. Fesih bildiriminin sözleşmedeki notice hükümlerine uygunluğu, cure period öngörülüp öngörülmediği, temerrüdün giderilip giderilmediği ve varsa tahkim/mahkeme süreci birlikte değerlendirilir. Sicil işlemi, esas sözleşme uyuşmazlığından koparılarak ele alınmamalıdır.

Satış kapanışına yakın bir tarihte kira sona erecekse taraflar terkin belgesini escrow düzenine bağlayabilir. Böylece satış bedeli, mülkiyet devri ve şerhin silinmesi birbirine bağlı adımlar hâlinde yürütülür. Buna karşılık alıcı mevcut kirayı devralacaksa terkin değil, kira ilişkisinin kesintisiz devamını sağlayacak sözleşmesel devir ve bildirim düzeni kurulur. Hangi model seçilirse seçilsin, sicildeki kayıt ile fiilî ve sözleşmesel durum arasında boşluk bırakılmaması temel amaçtır.

Şerh işlemi yapılmadan önce finansman belgeleri neden incelenmelidir?

Gemi üzerinde ipotek bulunması hâlinde mortgage sözleşmesi ve loan agreement, malikin gemiyi kiraya verme veya kira sözleşmesini sicile şerh ettirme yetkisini belirli koşullara bağlamış olabilir. Finans kuruluşunun ön onayı, charter süresi sınırı, izin verilen kiracı profili, sigorta şartı veya belirli charter formunun kullanılması öngörülebilir. TTK m.1121 taraflara şerh isteme imkânı verir; ancak malik ile finans kuruluşu arasındaki ayrı sözleşme borçlarının ihlali başka sonuç doğurabilir.

Bu nedenle kiracı yalnız sicil kaydına bakarak işlem güvenliğini tamamlamamalıdır. Malikin temsil yetkisi, ipotek kayıtları, finansman kısıtları ve gerekiyorsa mortgagee consent belgesi incelenmelidir. Finansman onayı alınmadan yapılan bir charter işlemi, kiracının operasyon planını ve malikin kredi sözleşmesini aynı anda riske sokabilir. En sağlıklı yöntem, şerh başvurusundan önce kira sözleşmesi, güncel sicil kaydı, ipotek belgeleri ve varsa lender consent dokümanını tek dosyada çapraz kontrol etmektir.

İlgili içerikler

• Gemi kira sözleşmesi ve bareboat charter
• Navlun sözleşmesi
• Gemi ihtiyati haczi
• Gemi alacaklısı hakkı
• Deniz ticareti hukuku için iletişim

Resmî kaynak

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu – m.1121

Sık Sorulan Sorular