Borsa İşlemi Kaç Gün İçinde Tescil Edilir? Geç Tescilde Yüzde 50 Artış | 5174 m.46 (2026)

Hangi borsa işlemleri tescile tabidir?

5174 sayılı Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanunu m.46, borsaya dahil maddelerin belirlenen asgari miktarın üzerindeki alım satım işlemlerinin borsaya tescilini zorunlu kılar. Bu nedenle tescil yükümlülüğü değerlendirilirken iki unsur birlikte kontrol edilir: mal ilgili borsada borsaya dahil olmalı ve işlem miktarı Bakanlıkça belirlenen asgari sınırı aşmalıdır.

İşlemin klasik yazılı sözleşmeyle, telefonla, elektronik platformda veya internet sitesi üzerinden kurulması sonucu değiştirmez. M.46 elektronik ticaret yoluyla yapılan satışları da açıkça tescil kapsamına alır. Tarafların “işlem borsa salonında yapılmadı” gerekçesiyle tescilden kaçınması ancak Kanundaki özel istisnalar çerçevesinde değerlendirilebilir.

Borsa yerinde yapılan işlem ne zaman tescil edilir?

Borsa yerinde gerçekleştirilen işlemler aynı gün tescil edilir. Buradaki aynı gün kuralı, işlemin borsa bünyesinde gerçekleşmesiyle tescilin eş zamanlı sayılabilecek biçimde tamamlanmasını amaçlar. İşlem tarihi ile tescil tarihi arasında keyfi süre bırakılamaz.

Taraf, miktar, ürün cinsi, kalite, fiyat ve teslim şartları borsa işlem kayıtlarıyla tescil kaydında birbiriyle uyumlu olmalıdır. Aynı gün içinde yapılan düzeltmeler dahi kayıt izini koruyacak biçimde yapılmalı; geriye dönük ve dayanağı olmayan veri değişikliklerinden kaçınılmalıdır.

Borsa yeri dışında yapılan satış kaç gün içinde tescil edilir?

5174 m.45, borsa meclisine bazı borsaya tabi malların borsa yeri dışında alınıp satılmasına önceden izin verme yetkisi verir. Bu istisna kapsamında yapılan işlem daha sonra tescil edilir. Tescil süresini borsa meclisi belirler.

Meclisin belirlediği süre her borsada ve her ürün için aynı olmak zorunda değildir. Ancak Kanun açık bir üst sınır koyar: bu süre otuz günü geçemez. Dolayısıyla “Kanunda 30 gün yazıyor, her işlem için 30 gün vardır” yaklaşımı doğru değildir; ilgili borsanın daha kısa süre belirleyip belirlemediği kontrol edilmelidir.

30 gün bir hak süresi mi yoksa üst sınır mı?

Otuz gün kanuni üst sınırdır. Borsa meclisi dışarıda satışına izin verdiği ürün için 3, 7, 10 veya 15 gün gibi daha kısa bir tescil süresi öngörebilir. İşlem tarafları ilgili borsanın yürürlükteki meclis kararını kontrol etmelidir.

Meclis 30 günü aşan bir süre belirleyemez. M.45 ve m.46 birlikte değerlendirildiğinde, dışarıda satış istisnasının temel şartlarından biri işlemin zamanında tescil edilmesidir. Tescilin hiç yaptırılmaması veya sürenin geçirilmesi m.46’daki mali sonucu doğurur.

İnternet veya pazaryeri üzerinden satılan borsaya tabi mal tescil edilir mi?

Evet. M.46 elektronik ticaret yoluyla yapılan satışları açıkça kapsar. Borsaya tabi ve asgari miktarın üzerindeki bir ürünün internet sitesi, B2B platformu, elektronik pazaryeri veya başka dijital kanal üzerinden satılması işlemi tescil yükümlülüğünden çıkarmaz.

Elektronik işlemde sözleşme tarihi, sipariş kaydı, elektronik fatura, teslim belgesi ve ödeme kaydının birbiriyle uyumlu olması gerekir. Tescil edilecek işlem bedeli gerçek işlem bedeli olmalı; platform komisyonu, taşıma veya başka hizmet bedellerinin mal bedelinden nasıl ayrıldığı belge üzerinde açıklaştırılmalıdır.

Alivre ve vadeli işlemler tescile tabi midir?

Kanun alivre ve vadeli alım satım sözleşmelerinin de tescilini öngörür. Alivre işlem, malın ileriki tarihte teslimine ilişkin sözleşmedir. Tescil yükümlülüğünün değerlendirilmesinde sözleşmenin konusu, miktarı, tarafları ve borsaya tabi mal niteliği önem taşır.

Ürün henüz teslim edilmemiş olsa da sözleşmenin tescil gerektiren bir alım satım ilişkisi oluşturması mümkündür. Teslim tarihi ile tescil tarihi birbirine karıştırılmamalıdır. İlgili borsa uygulamasında hangi belgeyle tescil yapılacağı kontrol edilmelidir.

İşlem hangi ticaret borsasında tescil edilir?

M.46 tescilin hangi borsada yapılacağını tarafların bulunduğu çalışma alanına ve ticari teamüle göre ayrıntılı biçimde düzenler. Alıcı ve satıcının aynı borsanın çalışma alanında bulunması halinde işlem kural olarak o borsada tescil edilir.

Tarafların farklı borsa çalışma alanlarında bulunması halinde malın teslim yeri, tarafların tacir veya sanayici sıfatı, ticari teamül ve Kanundaki özel tescil hükümleri birlikte değerlendirilir. Aynı işlemin birden fazla borsada mükerrer tescil edilmesi amaçlanmaz; yükümlülüğün hangi borsada yerine getirileceği somut taraf ve teslim yapısına göre belirlenir.

Satıcının üretici, alıcının tacir veya sanayici olması halinde tescili kim yaptırır?

Kanun taraflardan birinin üretici olup tacir veya sanayici olmaması halinde, diğer tarafın tacir veya sanayici olduğu işlemlerde tescil yükümlülüğünü ticari tarafın üstlenmesini öngören düzenlemeler içerir. Üreticinin üyelik ve ticari sıfatı somut kayıt üzerinden belirlenmelidir.

Bu hüküm, üreticinin ürününü sattığı her işlemde borsa yükümlülüğünün ortadan kalkmadığını gösterir. İşlemin miktarı ve ürünün borsaya dahil olup olmadığı yine kontrol edilir; yalnız tescil işlemini yerine getirecek taraf bakımından özel kural uygulanır.

İki üretici arasındaki işlem tescile tabi midir?

Her iki taraf da tacir veya sanayici olmayan üretici ise m.46’daki özel düzenleme gereği bu işlemlerin zorunlu tescil rejimi farklılaşır. Tarafların gerçek ekonomik ve hukuki sıfatı önemlidir; yalnız faturada “üretici” yazılması yeterli değildir.

Bir kişinin aynı zamanda ticari işletme sahibi veya sanayici olup olmadığı, vergi ve sicil kayıtları, faaliyet biçimi ve işlem niteliği üzerinden değerlendirilmelidir. Yanlış sıfat beyanı, tescil yükümlülüğünün hatalı uygulanmasına neden olabilir.

Tescil ücreti en fazla ne kadar olabilir?

5174 m.46’ya göre tescil ücreti işlem tutarı üzerinden hesaplanır ve oran binde ikiyi geçemez. Borsa kendi tarifesini bu kanuni tavan içinde belirler. Binde iki bir üst sınırdır; her borsanın mutlaka binde iki oran uygulaması zorunlu değildir.

Kanun ayrıca tek bir işlem üzerinden alınabilecek toplam tescil ücreti için yıllık aidat tavanıyla bağlantılı alt ve üst sınırlar öngörür. Bu nedenle yüksek bedelli işlemlerde yalnız işlem tutarını oranla çarpmak yeterli olmayabilir; ilgili yılın borsa tarifesi ve kanuni tavan birlikte kontrol edilmelidir.

Ürün senedi işlemlerinde tescil ücreti ne kadardır?

Ürün senetlerinin alım satımında tescil ücreti için özel bir üst sınır vardır. Kanuna göre oran on binde beşi geçemez. Bu oran, genel binde iki tavanından ayrıdır.

Elektronik ürün senedi veya lisanslı depoculuk sistemi kapsamındaki işlemlerde ayrıca 5300 sayılı Tarım Ürünleri Lisanslı Depoculuk Kanunu ve ürün ihtisas borsası düzenlemeleri dikkate alınmalıdır. İşlemin hangi piyasada gerçekleştiği tescil rejimini etkileyebilir.

İhracata ilişkin borsa tescilinden ücret alınır mı?

5174 m.46 ihracata ilişkin tescillerden ücret alınmayacağını düzenler. İşlemin gerçekten ihracat niteliğinde olduğunun gümrük ve ticari belgelerle ortaya konulması gerekir.

İhracat faturası, gümrük beyannamesi ve ilgili tescil kaydı birbiriyle eşleşmelidir. Yurt içi satışın sonradan ihracat zincirine girmesi ile doğrudan ihracata ilişkin işlem ayrımı somut belge üzerinden yapılmalıdır.

Tescil süresi geçirilirse ne olur?

Geçerli bir neden olmadan tescil süresinde yerine getirilmezse tescil ücreti yüzde elli artırımlı alınır. Bu artış, tescil yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Yani süre geçtikten sonra işlem yine tescil edilir; fakat mali yükümlülük artar.

Örneğin normal tescil ücretinin 1.000 TL olduğu bir işlemde, m.46 kapsamındaki yüzde elli artış şartları oluşmuşsa toplam tescil ücreti 1.500 TL olur. Somut tutar borsa tarifesi ve kanuni üst sınırlar içinde hesaplanır.

“Geçerli neden” nasıl değerlendirilir?

Kanun artırım için “geçerli bir neden olmaksızın” sürenin geçirilmesini esas alır. Geçerli neden iddiası somut belgeyle desteklenmelidir. Sistem arızası, resmi engel veya mücbir sebep iddiası varsa olayın tarih ve etkisi kayıt altına alınmalıdır.

Soyut “unutuldu”, “personel yoğundu” veya “fatura geç geldi” açıklaması kendiliğinden geçerli neden sayılmaz. Borsanın karar ve itiraz mekanizmasında sunulan belgeler üzerinden değerlendirme yapılır.

Borsa üyelerin defter ve belgelerini inceleyebilir mi?

M.46, tescil yükümlülüğünün denetlenmesi amacıyla belirli koşullarda üyelerin ticari defter ve belgelerinin incelenmesine imkân verir. Bu inceleme keyfi şekilde yapılamaz; Kanunun öngördüğü usul ve gerektiğinde hâkim kararı dikkate alınmalıdır.

İncelemenin kapsamı tescil yükümlülüğünü doğuran işlemlerle bağlantılı olmalı, ticari sır ve kişisel veri güvenliği korunmalıdır. Elde edilen bilgiler yalnız hukuki amaç çerçevesinde kullanılmalıdır.

Tescil belgesinde hangi bilgiler bulunmalıdır?

İşlem tarihi, tescil tarihi, satıcı ve alıcı bilgileri, malın cinsi ve niteliği, miktarı, birim ve toplam bedeli, teslim yeri, varsa elektronik işlem veya sözleşme numarası, tescil ücreti ve istisna bilgileri açık biçimde kaydedilmelidir.

Fatura, sözleşme ve teslim belgeleriyle tescil verileri uyumlu olmalıdır. Sonradan yapılan düzeltmelerin kim tarafından hangi gerekçeyle yapıldığı sistemde izlenebilir olmalıdır.

İşlemi parçalara bölmek tescil yükümlülüğünü kaldırır mı?

Aynı ekonomik işlemin gerçekte tek satış olduğu halde yalnız asgari miktarın altında görünmek amacıyla yapay biçimde bölünmesi, işlemin gerçek niteliği bakımından değerlendirilir. Tescil yükümlülüğünde şekli belge sayısı değil, gerçek alım satım ilişkisi önem taşır.

Aynı tarih, aynı taraflar, aynı sözleşme, aynı teslim ve ödeme zinciri bulunan kayıtların ekonomik bütünlüğü denetimde dikkate alınabilir. Kayıtların gerçek işlemi yansıtması gerekir.

Uygulama kontrol listesi

• Malın ilgili borsada borsaya tabi olup olmadığını kontrol edin.
• Asgari zorunlu tescil miktarını doğrulayın.
• İşlemin borsa yerinde mi dışında mı yapıldığını belirleyin.
• Borsa yerindeki işlemi aynı gün tescil edin.
• Borsa dışı işlemde meclisin belirlediği süreyi uygulayın; sürenin 30 günü geçemeyeceğini unutmayın.
• Elektronik satışları da tescil yönünden kontrol edin.
• Tarafların üretici, tacir veya sanayici sıfatını belgeleyin.
• Tescil ücretinde binde 2 üst sınırını ve ürün senedinde on binde 5 özel sınırını uygulayın.
• İhracata ilişkin tescillerde ücret alınmaması kuralını kontrol edin.
• Geç tescilde geçerli neden yoksa yüzde 50 artırımı uygulayın.

İlgili içerikler

• Hangi Mallar Ticaret Borsasına Tabidir? 5174 m.45
• Ticaret Borsasının Görevleri 5174 m.34
• Ticaret Borsasına Kimler Kayıt Olmak Zorunda? 5174 m.32
• Borsa Meclisinin Görevleri 5174 m.39

Resmî kaynaklar

• 5174 sayılı Kanun
• TOBB

Sık Sorulan Sorular

Tescil yükümlülüğü için şirket içinde kim sorumlu olmalıdır?

Borsa tescili satış, satın alma, muhasebe ve lojistik verilerini aynı anda ilgilendirdiği için tek bir işlem sahibinin belirlenmesi yararlıdır. Tescilin hangi birimce yapılacağı, hangi belgelerin o birime ne zaman aktarılacağı ve süre kontrolünün kim tarafından tutulacağı iç prosedürde açıkça yazılmalıdır. Bu sorumluluk dağılımı Kanundaki yükümlüyü değiştirmez; yalnız şirket içindeki iş akışını düzenler.

Özellikle farklı şehirlerde şube veya depo bulunan işletmelerde, hangi işlem için hangi borsanın yetkili olduğu merkezden kontrol edilmelidir. Satış biriminin faturayı düzenlemesi ile tescil işleminin tamamlanması arasındaki bilgi akışı elektronik sistemde izlenebilir olmalıdır.

Tescil tarihi ile fatura tarihi farklı olabilir mi?

Ticari belgelerin düzenlenme zamanı ile borsa tescil süresinin başlangıcı her işlemde aynı kavram değildir. Kanunun ve ilgili borsanın uygulamasında esas alınan alım satım tarihi belirlenmeli; fatura tarihinin tescil süresini keyfi biçimde uzatmak için kullanılmasına izin verilmemelidir. İşlem, sözleşme veya sipariş kaydı daha erken tarihte kurulmuşsa gerçek işlem tarihi dosyada gösterilmelidir.

Fatura sonradan düzenlenmiş olsa dahi sözleşme, sevk irsaliyesi, teslim veya ödeme kayıtları gerçek satış tarihini gösterebilir. Tescil kaydı bütün bu belgelerle çelişmemelidir. Tarih uyuşmazlığı varsa tescilden önce nedeninin açıklanması ve gerektiğinde düzeltme belgesi hazırlanması gerekir.

Geç tescil riskini azaltmak için hangi kontroller kurulabilir?

İşlem sistemi borsaya tabi ürün kodlarını ve asgari miktarları otomatik olarak işaretleyebilir. Fatura veya sipariş kaydı oluştuğunda yetkili borsa ve son tescil tarihi hesaplanarak sorumlu personele bildirim üretilebilir. Borsa yerindeki işlemlerde “aynı gün” şartı nedeniyle süreç gün sonuna bırakılmamalıdır.

Borsa dışı işlemlerde ise meclisin belirlediği süre esas alınmalı ve 30 günlük kanuni üst sınır yalnız kontrol parametresi olarak tutulmalıdır. Süre dolmadan birkaç gün önce ikinci uyarı verilmesi, personel değişikliği veya belge gecikmesi nedeniyle tescilin atlanmasını önler.

Tescil ücretinin muhasebe kaydı nasıl doğrulanmalıdır?

Tescil ücretinin hesaplama matrahı gerçek işlem bedeliyle uyumlu olmalıdır. Borsanın tarifesi, genel binde iki tavanı, ürün senedi için on binde beş özel tavanı ve tek işlem için geçerli diğer kanuni sınırlar birlikte kontrol edilmelidir. Geç tescil nedeniyle yüzde elli artırımlı ücret uygulanmışsa normal ücret ve artış kalemi ayrı biçimde görülebilmelidir.

İhracata ilişkin tescilden ücret alınmaması halinde ihracat belgesinin tescil kaydıyla ilişkilendirilmesi gerekir. Böylece denetimde neden ücret tahakkuk ettirilmediği açıkça gösterilir.

Tescil hatası fark edilirse nasıl hareket edilmelidir?

Ürün, miktar, taraf, fiyat veya tarih hatası fark edildiğinde kayıt sessizce silinip yeniden oluşturulmamalıdır. İlgili borsanın düzeltme usulü kullanılarak eski kayıt ile yeni kayıt arasındaki iz korunmalıdır. Özellikle tescil ücretini etkileyen düzeltmelerde hesap farkının nasıl kapatıldığı belgeye bağlanmalıdır.

Hata tescil süresi geçtikten sonra fark edilmişse, düzeltmenin yeni bir geç tescil oluşturup oluşturmadığı borsa uygulamasına göre değerlendirilmelidir. Gerçek işlem tarihinin gizlenmesi veya bedelin düşük gösterilmesi yoluyla ücret azaltılmamalıdır.