CMR Madde 1: Uluslararası Karayolu Taşımasında CMR Ne Zaman Uygulanır? | 2026

CMR Madde 1’in temel kuralı nedir?

CMR Sözleşmesinin 1. maddesi kapsam maddesidir. Uyuşmazlığın tazminat hesabına, taşıyıcının sorumluluğuna veya zamanaşımına geçmeden önce ilk yapılması gereken işlem, taşımanın CMR kapsamına girip girmediğini belirlemektir. Madde 1/1 bu testi açık unsurlara bağlar: bir taşıma sözleşmesi olmalı; taşıma eşya için yapılmalı; karayolunda araçla gerçekleştirilmeli; taşıma ücret karşılığında üstlenilmeli; sözleşmedeki teslim alma yeri ile teslim yeri farklı ülkelerde bulunmalı ve bu ülkelerden en az biri CMR’ye taraf olmalıdır.

Bu unsurların birlikte bulunması halinde CMR, tarafların “CMR uygulanmasın” şeklindeki genel iradesine bağlı olmaksızın kendi kapsam kuralı üzerinden devreye girer. Sözleşmedeki ticari isimlendirme belirleyici değildir. Belgenin başlığında “lojistik hizmet”, “nakliye organizasyonu”, “taşıma emri” veya başka bir ifade kullanılması, fiilen CMR Madde 1 koşullarını taşıyan bir karayolu eşya taşımasını kapsam dışına çıkarmaz. Buna karşılık yalnızca bir mal satım sözleşmesinin bulunması, ayrıca taşıma sözleşmesi yoksa, satım ilişkisinin kendisini CMR sözleşmesine dönüştürmez.

Kapsam incelemesinin taşımanın başlangıcında yapılması sözleşme yönetimi bakımından önemlidir. Hangi belgenin düzenleneceği, rezervlerin nasıl yazılacağı, hasar bildiriminin hangi sürelerde yapılacağı, hangi mahkemelerin yetkili olabileceği ve taşıyıcının hangi sorumluluk sınırlamalarından yararlanabileceği CMR’nin uygulanıp uygulanmadığına göre değişebilir. Bu nedenle Madde 1 yalnız teorik bir giriş hükmü değil, bütün uyuşmazlığın hukuki çerçevesini belirleyen ilk adımdır.

Ücret karşılığı taşıma şartı ne anlama gelir?

CMR Madde 1/1, eşyanın ücret karşılığında taşınmasını esas alır. Buradaki ölçüt, taşıyıcının eşyanın bir yerden başka yere götürülmesini ekonomik bir karşılık karşılığında üstlenmesidir. Navlun, taşıma ücreti veya başka ad altında kararlaştırılmış ekonomik karşılık bu unsuru karşılayabilir. Taşıma ücretinin ayrı bir faturada gösterilmesi şart değildir; önemli olan taşıma ediminin karşılıksız bir yardım niteliğinde olmayıp sözleşmesel ve ücretli bir edim olmasıdır.

Taşıma ücretinin gönderici yerine alıcı tarafından ödenmesi de kapsam testini değiştirmez. Benzer şekilde ödeme vadesinin teslimden sonra olması, ücretin henüz tahsil edilmemiş bulunması veya taşıma ücretinin daha geniş bir lojistik hizmet paketinin içinde kararlaştırılması tek başına Madde 1 şartını ortadan kaldırmaz. Dosyada sözleşme, sipariş teyidi, taşıma emri, navlun faturası, e-posta yazışması ve muhasebe kaydı birlikte incelenerek ücretli taşıma ilişkisi tespit edilir.

Ücret unsuru özellikle grup şirketleri arasında yapılan sevkiyatlarda dikkatle ayrılmalıdır. Bir şirketin kendi malını kendi aracıyla başka ülkedeki deposuna göndermesi ile bağımsız bir taşıyıcının ücret karşılığında eşya taşıması aynı hukuki yapı değildir. CMR uygulamasında sözleşmesel taşıyıcı sıfatı ve ücretli taşıma edimi açık biçimde belirlenmelidir. Sadece aracın sınır geçmesi CMR kapsamı için yeterli değildir.

CMR bakımından “karayoluyla araçla taşıma” şartı nasıl değerlendirilir?

Madde 1, karayoluyla yapılan eşya taşımasını düzenler ve araç kavramını 1949 Karayolu Trafiği Sözleşmesindeki motorlu taşıt, mafsallı araç, römork ve yarı römork tanımlarına bağlar. Dolayısıyla CMR’nin merkezinde uluslararası karayolu yük taşımacılığı vardır. Kamyon, çekici-yarı römork ve sözleşmede bu kapsama giren araç kombinasyonları tipik uygulama alanını oluşturur.

Taşımanın bir bölümünde başka bir taşıma türünün kullanılması her durumda CMR’yi sona erdirmez. CMR Madde 2, eşyanın araçtan boşaltılmadan aracın deniz, demiryolu, iç suyolu veya hava yoluyla taşındığı belirli kombine taşıma hâllerini ayrıca düzenler. Bu sebeple Ro-Ro hattına giren bir çekicinin veya römorkun varlığı görüldüğünde doğrudan “CMR uygulanmaz” sonucuna gidilmemelidir. Önce Madde 1 kapsamı, sonra Madde 2’nin özel kuralı birlikte incelenir.

Buna karşılık eşya karayolu aracından çıkarılıp bağımsız bir deniz, hava veya demiryolu taşımasına konu olmuşsa her taşıma ayağının hukuki rejimi ayrıca belirlenir. Hasarın hangi bölümde meydana geldiği, tek veya ayrı taşıma sözleşmelerinin bulunup bulunmadığı ve taşıma biriminin nasıl devredildiği bu noktada önem taşır.

Teslim alma ve teslim yerlerinin iki farklı ülkede olması şartı nasıl uygulanır?

CMR Madde 1/1, sözleşmede belirtilen eşyanın teslim alındığı yer ile teslim için belirlenen yerin iki farklı ülkede bulunmasını arar. Bu nedenle araç güzergâhının sınırdan geçmesi tek başına yeterli değildir. Başlangıç ve varış noktaları aynı ülkedeyse, araç üçüncü bir ülkenin toprağından transit geçse bile Madde 1’deki iki farklı ülke şartı ayrıca değerlendirilmelidir.

Kapsam tespitinde fiili güzergâhtan önce taşıma sözleşmesindeki teslim alma ve teslim yerleri okunmalıdır. Taşıma emrinde “Mersin/Türkiye’den alınacak, Münih/Almanya’ya teslim edilecek” şeklinde bir kayıt iki farklı ülke unsurunu açıkça gösterir. Ara depolar, gümrük sahaları veya dinlenme noktaları ise tek başına sözleşmedeki nihai teslim yerini değiştirmez.

Taşıma sırasında teslim adresinin CMR Madde 12 kapsamındaki tasarruf hakkı kullanılarak değiştirilmesi mümkündür. Böyle bir değişiklik olduğunda sonradan verilen talimatın taşımanın uluslararası karakterine ve uygulanacak rejime etkisi somut belge zinciri üzerinden incelenir. Bu nedenle ilk taşıma emri, CMR taşıma senedi ve sonradan verilen yönlendirme talimatları birlikte saklanmalıdır.

İki ülkeden en az birinin CMR’ye taraf olması neden yeterlidir?

CMR Madde 1/1, teslim alma ve teslim ülkelerinin her ikisinin de mutlaka CMR’ye taraf olmasını aramaz; iki ülkeden en az birinin taraf devlet olması yeterlidir. Bu kural, Sözleşmenin uygulama alanını taraf devlet ile taraf olmayan devlet arasındaki belirli uluslararası karayolu taşımalarına da genişletir.

Bu nedenle dosya incelemesinde yalnız “iki ülke de CMR tarafı mı?” sorusuna odaklanmak eksiktir. Doğru test; başlangıç ve varış yerlerinin farklı ülkelerde olup olmadığı ve bunlardan en az birinin taraf devlet olup olmadığıdır. Taraf devlet statüsü güncel resmî antlaşma kaynaklarından kontrol edilmelidir. Ticari internet sitelerinde yer alan eski ülke listeleri yerine antlaşmanın depozitörü ve UNECE kaynakları esas alınmalıdır.

Taraf devlet koşulu, taşıyıcının merkezinin hangi ülkede olduğu ile karıştırılmamalıdır. Taşıyıcı üçüncü bir ülkede kurulmuş olabilir. Madde 1’in açık metni, tarafların ikametgâhı ve vatandaşlığından bağımsız olarak teslim alma ve teslim yerlerine dayalı objektif bir bağ kurar.

Taşıyıcının veya göndericinin vatandaşlığı ve ikametgâhı CMR kapsamını değiştirir mi?

Hayır. CMR Madde 1/1, tarafların ikametgâhı ve vatandaşlığına bakılmaksızın kapsam kuralının uygulanacağını açıkça belirtir. Göndericinin Türk, taşıyıcının Alman veya alıcının başka bir ülke şirketi olması tek başına belirleyici değildir. Asıl belirleyici olan taşımanın sözleşmesel başlangıç ve teslim noktaları ile taraf devlet bağlantısıdır.

Şirketler açısından da kuruluş ülkesi, hisse sahiplerinin milliyeti veya aracın sürücüsünün vatandaşlığı Madde 1 testinin yerine geçmez. Elbette taşıma yetki belgesi, yabancı plakalı araç, kabotaj veya gümrük gibi başka mevzuat başlıklarında milliyet ve ülke bağlantıları önem kazanabilir; ancak bunlar CMR Madde 1’deki kapsam testinden ayrı hukuki konulardır.

Bu ayrım, çok uluslu lojistik gruplarında özellikle önemlidir. Grup içindeki sözleşmesel taşıyıcı başka ülkede, fiili taşıyıcı başka ülkede ve alıcı üçüncü ülkede olabilir. CMR kapsamı belirlenirken önce taşıma sözleşmesindeki teslim alma ve teslim yerleri tespit edilir; sonrasında taşıyıcı zincirindeki sorumluluk ilişkileri ayrı maddeler altında incelenir.

CMR Madde 1/4 hangi taşımaları kapsam dışında bırakır?

Madde 1/4 üç açık istisna içerir. Birincisi, uluslararası posta sözleşmelerine göre gerçekleştirilen taşımalardır. İkincisi cenaze taşımalarıdır. Üçüncüsü ise ev eşyası nakilleridir. Bu üç kategori bakımından taşıma uluslararası ve karayoluyla olsa dahi CMR’nin genel kapsam hükmü uygulanmaz.

“Ev eşyası nakli” istisnası ticari mal taşımalarıyla karıştırılmamalıdır. Bir işletmenin mağaza veya depo stokunun başka ülkeye taşınması, sırf mobilya veya evde kullanılan türden eşya içerdiği için otomatik olarak ev eşyası nakli hâline gelmez. Taşımanın niteliği, sözleşmenin konusu ve eşyanın taşınma amacı birlikte değerlendirilir.

İstisna tespiti yapıldıktan sonra uyuşmazlığın hukuksuz alanda kaldığı düşünülmemelidir. CMR kapsam dışıysa uygulanacak ulusal hukuk, başka uluslararası sözleşmeler ve sözleşme hükümleri ayrıca belirlenir. Kapsam dışı olmak, taşıyıcının sorumluluğunun ortadan kalkması anlamına gelmez; yalnız CMR rejiminin doğrudan uygulanmayacağı anlamına gelir.

Devlet veya kamu kuruluşu tarafından yapılan taşımada CMR uygulanır mı?

CMR Madde 1/3, Sözleşmenin kapsamına giren taşımanın devletler, kamu kurumları veya kamu kuruluşları tarafından yapılması hâlinde de CMR’nin uygulanacağını açıkça düzenler. Dolayısıyla taşıyıcının kamu tüzel kişisi olması, Madde 1’in diğer koşulları mevcutsa taşımanın kendiliğinden kapsam dışına çıkmasına neden olmaz.

Burada yine temel şartlar korunur: taşıma eşya için, ücret karşılığında, karayolunda araçla ve farklı ülkeler arasındaki bir sözleşme kapsamında yapılmalıdır. Kamu sıfatı yalnızca “taşıyıcı özel şirket değil” gerekçesiyle CMR’nin dışlanmasını önleyen açık hükümdür.

Kamu taşıması görülen dosyalarda ayrıca kamu hukuku yetkileri, ihale belgeleri veya özel düzenlemeler bulunabilir. Ancak bu belgeler CMR kapsam testinin yerine geçmez. Önce Madde 1 uygulanır; sonra somut uyuşmazlığa ilişkin özel kamu hukuku düzenlemelerinin etkisi ayrıca incelenir.

CMR taşıma senedi düzenlenmemişse CMR uygulanmaz mı?

Hayır. CMR’nin uygulanması ile CMR taşıma senedinin varlığı aynı konu değildir. Madde 1 kapsamı taşıma sözleşmesinin niteliğine göre belirlenirken, CMR Madde 4 taşıma sözleşmesinin taşıma senediyle doğrulanacağını; taşıma senedinin bulunmaması, usulsüz olması veya kaybolmasının sözleşmenin varlığını ve geçerliliğini etkilemeyeceğini düzenler.

Bu nedenle “CMR belgesi yok, o hâlde CMR uygulanmaz” şeklindeki yaklaşım doğru değildir. Taşıma emri, fatura, e-posta, sevk belgesi, gümrük kaydı, teslim tutanağı ve diğer deliller ücretli uluslararası karayolu taşıma sözleşmesini ortaya koyuyorsa Madde 1 şartları ayrıca değerlendirilir. Taşıma senedinin yokluğu ise ispat ve belge yükümlülükleri bakımından ayrı sonuç doğurabilir.

Uygulamada taşıma senedinin düzenli tutulması yine de önemlidir. Teslim alma yeri, teslim yeri, eşyanın miktarı, paket sayısı, taşıyıcı ve gönderici bilgileri gibi kapsam ve sorumluluk incelemesinde kritik bilgiler aynı belgede toplanır. Belgenin eksiksiz düzenlenmesi sonradan ortaya çıkabilecek ispat tartışmasını azaltır.

CMR Madde 1 ile uygulanacak hukuk seçimi arasındaki ilişki nedir?

CMR’nin maddi kapsamına giren bir taşıma uyuşmazlığında, Sözleşmenin düzenlediği konular bakımından CMR hükümleri esas alınır. Tarafların sözleşmeye bir ülke hukuku yazmış olması CMR’nin emredici nitelikteki hükümlerini otomatik olarak bertaraf etmez. CMR Madde 41, Sözleşme hükümlerinden doğrudan veya dolaylı sapma yaratan sözleşme şartlarının geçersizliğine ilişkin ayrıca açık kural içerir.

Bununla birlikte CMR her hukuki meseleyi düzenlemez. Sözleşmenin düzenlemediği konularda hangi ülke hukukunun uygulanacağı özel milletlerarası hukuk kurallarıyla belirlenebilir. Türkiye bağlantılı dosyalarda taşıma sözleşmelerine uygulanacak hukukun tespiti için MÖHUK hükümleri ayrıca gündeme gelir. Bu nedenle CMR kapsamı ile ulusal hukukun tamamlayıcı rolü birbirine alternatif değil, farklı seviyelerde çalışan kurallardır.

Site içindeki uluslararası eşya taşıma sözleşmesine uygulanacak hukuk rehberi bu ayrımı MÖHUK m.29 bakımından ayrıca ele almaktadır.

CMR Madde 1 için dosya inceleme kontrol listesi

Bir uyuşmazlık dosyasında kapsamı belirlemek için ilk olarak yazılı taşıma emri veya sözleşme bulunmalıdır. İkinci olarak teslim alma yeri ile teslim yeri açıkça tespit edilmelidir. Üçüncü olarak bu yerlerin iki farklı ülkede bulunup bulunmadığı belirlenmelidir. Dördüncü olarak en az bir ülkenin CMR’ye taraf olup olmadığı güncel resmî kaynaktan doğrulanmalıdır.

Beşinci adım taşımanın ücretli olup olmadığını sözleşme, navlun faturası veya ödeme kaydıyla doğrulamaktır. Altıncı adım karayolu aracı ve taşıma biçimini belirlemektir. Yedinci adım Madde 1/4’teki posta, cenaze ve ev eşyası nakli istisnalarından birinin bulunup bulunmadığını kontrol etmektir. Sekizinci adım, taşımanın bir bölümünde başka taşıma türü varsa Madde 2’yi ayrıca incelemektir.

Dokuzuncu adım CMR taşıma senedinin bulunup bulunmadığını ve Madde 6’daki zorunlu kayıtların mevcut olup olmadığını kontrol etmektir. Onuncu adım ise hasar, kayıp veya gecikme uyuşmazlığında CMR’nin sorumluluk, ihbar, yetki ve zamanaşımı maddelerine ayrı ayrı geçmektir. Kapsam tespiti yapılmadan doğrudan tazminat limitine veya zamanaşımına gitmek hukuki analizin sırasını bozar.

Resmî kaynaklar ve site içi bağlantılar

CMR’nin resmî İngilizce metni için Birleşmiş Milletler Avrupa Ekonomik Komisyonu (UNECE) – CMR Sözleşmesi; elektronik taşıma senedi ve CMR sisteminin güncel açıklaması için UNECE e-CMR Executive Guide kullanılmalıdır.

• CMR taşıyıcının sorumluluğu ve 8,33 SDR sınırı
• CMR zamanaşımı: 1 ve 3 yıllık süreler
• CMR Madde 13: alıcının teslim hakkı
• Taşıma senedi ve TTK m.856
• Uluslararası taşıma sözleşmesinde uygulanacak hukuk

Sık sorulan sorular

CMR hangi taşımalara uygulanır?

Ücret karşılığında karayoluyla araçla yapılan ve sözleşmedeki teslim alma ile teslim yerleri iki farklı ülkede bulunan eşya taşımalarına, bu ülkelerden en az biri CMR’ye tarafsa Madde 1/1 uyarınca uygulanır.

İki ülkenin de CMR’ye taraf olması şart mı?

Hayır. CMR Madde 1/1, teslim alma ve teslim ülkelerinden en az birinin taraf devlet olmasını yeterli görür.

Taşıyıcının Türk şirketi olması CMR için yeterli mi?

Hayır. Şirketin milliyeti tek başına belirleyici değildir. Teslim alma ve teslim yerleri ile Madde 1’deki diğer koşullar incelenir.

CMR taşıma senedi yoksa CMR uygulanmaz mı?

Hayır. CMR Madde 4 uyarınca taşıma senedinin bulunmaması, usulsüz olması veya kaybolması taşıma sözleşmesinin varlığını ve geçerliliğini ortadan kaldırmaz.

Ücretsiz taşıma CMR kapsamına girer mi?

Madde 1/1 ücret karşılığında taşıma sözleşmesini esas alır. Karşılıksız bir taşıma aynı kapsam hükmü altında değerlendirilmez.

Ro-Ro ile yapılan taşımada CMR sona erer mi?

Her zaman sona ermez. Eşyanın karayolu aracından boşaltılmadan aracın başka taşıma türüyle taşındığı hâllerde CMR Madde 2 ayrıca uygulanır.

Ev eşyası taşınması CMR’ye tabi mi?

CMR Madde 1/4, ev eşyası naklini açıkça kapsam dışında bırakır.

Uluslararası posta taşımaları CMR’ye tabi mi?

Uluslararası posta sözleşmelerine göre yapılan taşımalar Madde 1/4 uyarınca CMR kapsamı dışındadır.

Kamu kurumu taşıyıcıysa CMR uygulanabilir mi?

Evet. Madde 1/3, kapsam koşullarını taşıyan ve devlet veya kamu kuruluşlarınca yapılan taşımaları da CMR kapsamına alır.

Taraflar sözleşmeye “CMR uygulanmaz” yazabilir mi?

Madde 1 kapsamına giren taşımalarda CMR’nin emredici hükümleri sözleşme şartıyla serbestçe bertaraf edilemez; Madde 41 aykırı şartların hükümsüzlüğünü ayrıca düzenler.