Gemi İpoteğinin Sona Ermesi: Ödeme, Fek ve Terkin

Gemi ipoteğinde borcun ödenmesi ile kaydın silinmesi aynı şey mi?

TTK m.1044/1, alacağın sona ermesine ipoteğin de sona ermesi sonucunu bağlar. Ancak aynı hüküm kanundaki istisnaları korur. Bu nedenle dosyada yalnız ödeme dekontunun bulunmasıyla inceleme bitmez. Ödemenin hangi alacağa ilişkin olduğu, borcun tamamını karşılayıp karşılamadığı ve ödeme yapan kişinin malik mi, asıl borçlu mu veya başka bir hak sahibi mi olduğu belirlenir.

Hukuki sona erme sebebi ile sicilde görünür kaydın düzeltilmesi birbirinden ayrılır. Alacak bütünüyle sona erdiği hâlde sicilde eski ipotek kaydı görünmeye devam edebilir. Bu görünüm, satış veya yeni finansman işleminde açıklanması gereken bir kayıt sorunu yaratır. Sicil başvurusu için gerekli belgeler alınmadan yalnız borç hesabının kapatılması, işlem dosyasının eksiksiz tamamlandığı anlamına gelmez.

Alacak hesabında anapara, faiz, giderler ve teminat kapsamı ayrı gösterilmelidir. Sicildeki teminat tutarı ile fiilen mevcut borç tutarı aynı kavram değildir. Özellikle üst sınır ipoteğinde sicilde yazan rakamın tamamının mutlaka borç olarak mevcut olduğu kabul edilemez. Bu kayıt ayrımı için gemi ipoteğinde üst sınır ve sicil bilgileri rehberi incelenmelidir.

TTK m.1044/2’ye göre alacaklı ve borçlu sıfatlarının aynı kişide birleşmesi, alacağın ödenmesi hükmündedir. Bu düzenleme ile gemi malikinin aynı zamanda ipotek alacaklısı olması ayrı başlıklardır. Birleşen sıfatların hangileri olduğu gösterilmeden “tek kişide birleşti, ipotek bitti” şeklinde sonuç yazılmamalıdır. Kanun m.1044 ve m.1045’te farklı ilişkileri ve farklı istisnaları düzenler.

Kısmi ödeme ipoteğin tamamını kaldırır mı?

Kısmi ödeme, borcun tamamının sona erdiği anlamına gelmez. TTK m.1044/3, gemi maliki olmayan borçlunun alacağın bir kısmını ödemesi durumunda özel bir sıra kuralı getirir. İpoteğin alacaklı üzerinde kalan kısmı, borçluya geçen kısımdan önce gelir. Böylece ödeme nedeniyle hakkın bir bölümü başka kişiye geçse de kalan alacağını tahsil etmemiş ilk alacaklının kanuni önceliği korunur.

Bu hüküm, her ödeyen kişinin koşulsuz olarak gemi ipoteği kazanacağı şeklinde okunamaz. Geçişin dayanağı ve kapsamı ayrıca incelenir. TTK m.1038/6, gemi maliki olmayan borçluya ipoteğin geçişini malike veya hukuki seleflerine karşı sahip olduğu rücu hakkıyla ilişkilendirir. Dolayısıyla ödeme tutarı, rücu hakkı ve ipotek geçişi aynı çizelgede fakat ayrı hukuki başlıklarla gösterilmelidir.

TTK m.1044/4, malik olmayan borçlunun ödeme nedeniyle ipoteği kazanması veya bu nedenle sicilin düzeltilmesinde menfaati bulunması durumunda belge isteme hakkını düzenler. İlgili kişi, alacaklıdan sicilin düzeltilmesi için gereken belgeleri talep edebilir. Belge talebi yalnız ödemenin alındığını gösteren genel bir makbuza indirgenmemelidir. Gerekli kayıt değişikliğini sağlayacak belge ile ödeme belgesi farklı işlevler görür.

TTK m.1044/5 ayrıca malikin, alacak sona erdiğinde ipoteği sildirmeyi başka bir kişiye karşı üstlenmesini ele alır. Bu silinme talebinin güvence altına alınması için gemi siciline şerh verilebilir. Böylece taraflar arasındaki taahhüt ile sicilde sağlanan koruma birbirinden ayrılır. Şerhin konusu ve dayanağı, yalnız “borç kapanacaktır” açıklamasından daha açık biçimde belirlenmelidir.

Gemi maliki aynı zamanda ipotek alacaklısı olursa ne olur?

TTK m.1045/1 uyarınca gemi ipoteği ile mülkiyetin aynı kişide birleşmesi ipoteği sona erdirir. Ancak ikinci fıkrada iki önemli istisna vardır: Borçlu gemi malikinden başka bir kişiyse veya alacak üzerinde rehin ya da intifa hakkı bulunuyorsa ipotek devam eder. Bu nedenle malikin ipotekli alacağı edinmesi üzerine sicil kaydının hiçbir inceleme yapılmadan silinmesi doğru değildir.

İpoteğin istisna nedeniyle devam etmesi, gemi malikine kendi gemisini alacaklı sıfatıyla paraya çevirtme yetkisi vermez. Kanun bunu açıkça sınırlar. Ayrıca bu durumda gemi, faiz alacakları için teminat oluşturmaz. Devam eden ipoteğin varlığı ile alacaklının olağan takip yetkileri aynı şey değildir. Sözleşme ve sicil değerlendirmesinde devam sebebi ile kullanılabilecek haklar birlikte gösterilmelidir.

Alacak üzerinde üçüncü bir kişinin rehin veya intifa hakkı bulunması, yalnız gemi üzerindeki diğer ipoteklerin sıralaması incelenerek anlaşılamaz. Güvence altındaki alacağın kendi hukuki durumu da araştırılır. Borçlunun kimliği, alacağın yeni sahibi ve üçüncü kişi hakları aynı dosyada eşleştirilir. Malik ile alacaklı sıfatlarının birleşmesi başlığı altında üçüncü kişinin hakkı gözden kaçırılmamalıdır.

Birden fazla gemi teminat gösterilmişse ödeme neyi değiştirir?

Birlikte gemi ipoteğinde tek bir gemi üzerindeki kayda bakılması yeterli değildir. TTK m.1046/1, alacaklıya ödeme yapan malikin diğer ipotekli gemilerden birinin malikine veya onun hukuki seleflerine rücu hakkı bulunması ölçüsünde o gemi üzerindeki ipoteği kazanmasını düzenler. Böylece ödeme, bütün gemilerdeki her ipoteğin aynı şekilde sona erdiği anlamına gelmez.

Kısmi ödemede ilk alacaklı üzerinde kalan ipotek, m.1046/2 uyarınca malike geçen ipoteklerden sıra bakımından önce gelir. Aynı maddenin üçüncü fıkrası, alacağın malike devredilmesini veya alacaklı ve borçlu sıfatlarının malikte birleşmesini bu bakımdan ödeme gibi değerlendirir. Dördüncü fıkra, alacaklının hakkını gemilerden birinden cebri icra yoluyla alması durumundaki geçişi düzenler.

TTK m.1047, malik olmayan borçlunun birlikte ipotekte yalnız bir geminin malikine veya onun hukuki seleflerine rücu hakkı bulunmasını ayrıca ele alır. Bu durumda yalnız o gemi üzerindeki ipotek borçluya geçer; diğer gemiler üzerindeki ipotekler sona erer. Hangi geminin hangi borç ve rücu ilişkisi içinde bulunduğu belirlenmeden bütün kayıtlara tek sonuç uygulanamaz.

Birlikte ipoteğin kuruluş ve kapsamına ilişkin açıklamalar için gemi ipoteğinin kapsamı ve birlikte ipotek rehberi ayrıca incelenebilir. Buradaki mesele ise ödeme sonrasında hangi hakkın kaldığı, hangisinin geçtiği ve hangisinin sona erdiğidir. Terkin belgesi hazırlanırken her gemi ayrı satırda değerlendirilmelidir.

TTK 1049 uyarınca anlaşmayla gemi ipoteği nasıl kaldırılır?

Taraflar borcu tamamen sona erdirmeden de gemi üzerindeki ipoteği kaldırmak isteyebilir. TTK m.1049, ipotekli alacaklı ile gemi malikinin ipoteğin kaldırılması konusunda m.1015/2’deki şekilde anlaşmasını ve kaydın gemi sicilinden silinmesini arar. İpotek üzerinde hak sahibi kişiler bulunuyorsa bunların onayı da gerekir. Burada sona erdirilen güvence ile kişisel alacak birbirinden ayrılmalıdır.

Şekil bağlantısı nedeniyle anlaşmanın yazılı yapılması ve imzaların noterce onaylanması veya anlaşmanın sicil müdürlüğünde yapılması değerlendirilir. Tarafların sıradan bir e-posta yazışmasında “ipoteği kaldırıyoruz” demesi, kanunun aradığı şekil ve sicilden silinme aşamalarını tamamlamaz. Kaldırma iradesi açık olmalı, doğru ipotek kaydı belirtilmeli ve imza sahiplerinin yetkileri doğrulanmalıdır.

Bu yolun kullanılması borcun ibra edildiğini otomatik olarak göstermez. Alacaklı, kişisel alacağını saklı tutarak ipoteği kaldırabilir; borcun sona erdiği ileri sürülüyorsa bunun dayanağı ayrıca bulunmalıdır. Ödeme, ibra, teminat değişikliği ve ipoteğin kaldırılması metinde ayrı sonuçlar olarak gösterilir. Bir “fek yazısı”nın kapsamı okunmadan bütün borcun kapandığına dair genel sonuç kurulmaz.

Teminat başka bir ipotekle değiştiriliyorsa yeni güvencenin kurulması ile eskisinin kaldırılmasının zamanlaması dikkatle düzenlenir. Eski ipoteğin silinmesi, yeni ipoteğin kendiliğinden kurulduğu anlamına gelmez. Yeni teminatın içeriği veya sırası değiştiriliyorsa gemi ipoteğinde içerik, derece ve alacak değişikliği hükümleri ayrıca uygulanır.

Alacaklı gemi ipoteğinden feragat ederse ne olur?

TTK m.1050/1, alacaklının feragati ve bunun üzerine ipotek kaydının sicilden silinmesiyle ipoteğin sona ereceğini düzenler. İpotek üzerinde hakkı bulunan kişiler varsa onların onayı da aranır. Kanundaki feragat ile yalnız tahsilat dosyasının idari olarak kapatılması aynı değildir. Hak sahibinin ipotekten vazgeçme iradesi, doğru sicil kaydıyla ilişkilendirilmiş bir beyan olarak bulunmalıdır.

TTK m.1050/3, vazgeçme beyanının imzası noterce onaylı bir senetle veya sicil müdürlüğünde yapılmasını öngörür. Dolayısıyla noter onayı gerekmeyen sıradan bir yazı olduğu varsayılarak işlem hazırlanmaz. Beyanda gemi, ipotek kaydı ve vazgeçilen hakkın kapsamı belirlenir. Alacaklı adına imza veren kişinin bu hak üzerinde tasarruf yetkisi ayrıca kontrol edilir.

TTK m.1050/2, malikin ipoteğin ileri sürülmesini sürekli olarak engelleyen bir defiye sahip olması durumunda alacaklıdan ipotekten feragat etmesini isteyebileceğini düzenler. Burada geçici ödeme güçlüğü veya yalnız vadenin henüz gelmemiş olması ile sürekli engel aynı şey değildir. İleri sürülen savunmanın niteliği, dayanağı ve sürekliliği somut belgeler üzerinden belirlenmelidir.

Feragatin borçlu üzerindeki etkisi m.1050/4’te ayrıca düzenlenir. Alacaklı, ipotekten vazgeçerek veya başka ipoteğe öncelik vererek borçlunun ipotekten hakkını alma imkânını ortadan kaldırmışsa borçlu bu ölçüde borcundan kurtulur. Bu nedenle “teminatı kaldırmak her durumda yalnız alacaklının kendi meselesidir” sonucu doğru değildir. Borçlunun korunması gereken ipotekten yararlanma konumu da incelenir.

İpotek süresinin dolması ile alacağın zamanaşımı nasıl ayrılır?

TTK m.1051, belirli bir süre için kurulmuş ipoteğin bu sürenin dolmasıyla sona ereceğini belirtir. Buradaki süre, doğrudan ipoteğin varlığı için belirlenen süredir. Kredinin vadesi, ödeme planındaki son taksit tarihi ve ipoteğin geçerlilik süresi otomatik olarak aynı kabul edilmez. Sözleşmede ve sicilde hangi tarihin hangi hak için öngörüldüğü belirlenmelidir.

Her eski ipotek kaydının üzerinden belirli sayıda yıl geçmesiyle kendiliğinden silineceği söylenemez. TTK m.1048, sicilden haksız silinmiş sözleşmesel ipoteklerle tescil edilmemiş kanuni ipotekler için alacaklının malike karşı istem hakkının zamanaşımını özel olarak düzenler. Bu hüküm, sicilde geçerli biçimde kayıtlı bütün gemi ipoteklerine genel bir sona erme süresi vermez.

Tescilli ayni haklar ve ipotekli alacakta zamanaşımı için TTK 984 gemi sicilinde zamanaşımı rehberi ayrı değerlendirilmelidir. Alacaklının bilinmemesi ve mahkemeden düşme kararı istenmesi ise m.1052–1053’ün farklı koşullarına tabidir. Eski tarihli kayıt, bilinmeyen alacaklı ve süresi bitmiş ipotek tek kategoriye konulmamalıdır.

Gemi ipoteği fek ve terkin dosyasında hangi belgeler incelenir?

İlk belge grubu sicil ve kimlik kayıtlarıdır. Gemi sicil bilgileri, mevcut malik, ipotekli alacaklı, ipotek kaydının tarihi ve ayırt edici kayıt bilgileri eşleştirilir. İkinci grup borcun ve sona erme sebebinin belgeleridir. Ödeme kayıtları, borç kapatma hesabı, anlaşma, feragat beyanı veya süre kaydı hangi hukuki yolun kullanılacağını gösterir. Bu belgeler aynı işlevi görmez.

Üçüncü grup temsil ve üçüncü kişi onaylarıdır. İpotek alacağının daha önce devredilmiş olması hâlinde eski alacaklının düzenlediği belgeyle yetinilmez; güncel hak sahibi ve devir durumu belirlenir. Gemi ipoteğinin devri rehberi bu ayrım için önemlidir. İpotek üzerinde hakkı bulunan kişilerin gerekli onayları, sözleşmenin taraflarından bağımsız kontrol edilir.

Belge listesi hazırlanırken kişisel borçlu ile gemi maliki ayrı yazılmalıdır. Aynı kişi olmaları zorunlu değildir. Ödeme yapan kişi de üçüncü bir sıfatla hareket etmiş olabilir. Sona erme veya geçiş sonucu bu sıfatlara bağlı olduğundan yalnız hesap numarası ve ödeme tutarıyla dosya tamamlanamaz. Kimin hangi hakkı koruduğu, kimin sicil düzeltmesini isteyebileceği ve kimin onay vereceği açıklaştırılır.

Terkin sonrasında ne kontrol edilir?

İşlem sonucunda güncel sicil örneği alınarak doğru ipotek kaydının silindiği doğrulanır. Birden fazla ipotek varsa yalnız başvuruya konu kayıt ile ilgili sonuç incelenir; başka bir kaydın silinmiş olması amaçlanan işlemi yerine getirmez. İpoteğin kısmen kaldığı veya başka kişiye geçtiği dosyalarda tam terkin yapıldığı varsayılmaz. Nihai kayıt, başvuruda talep edilen hukuki sonuçla karşılaştırılır.

Gemi üzerindeki ipotek kaydının terkin edilmesi, geminin kendisinin gemi sicilinden silinmesi değildir. İkinci işlem geminin sicil statüsünü ilgilendirir ve farklı şartlara tabidir. Bu ayrım için geminin sicilden istem üzerine silinmesi rehberi incelenebilir. Başvuru ve yazışmalarda “terkin” sözcüğü kullanılırken hangi kaydın kastedildiği mutlaka açıklanmalıdır.

Son olarak ödeme ve belge teslimi kayıtları saklanır. Alacaklıya ödeme yapılmış olması, sicil düzeltmesi için gereken bütün belgelerin teslim alındığı anlamına gelmez. Aynı şekilde sicil başvurusunun alınmış olması, ipoteğin gerçekten kaldırıldığını göstermez. Dosyanın kapanış notunda hukuki sona erme sebebi, başvuru tarihi, tescil veya silinme sonucu ve devam eden haklar ayrı yazılır.

Sona erme sebebi ile sicil işlemini karşılaştırma

Gemi ipoteğinin sona ermesi hakkında sık sorulan sorular

Resmî kaynaklar ve inceleme kapsamı

Bu yazının doğrudan dayanağı Adalet Bakanlığı tarafından yayımlanan 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, özellikle m.1044–1051 hükümleridir. Bağlantılı maddeler m.1015, m.1038 ve m.1037’dir. TBMM’nin kabul edilmiş kanun metni tarihsel resmî kaynaktır; yürürlükteki değişiklikler bakımından Mevzuat Bilgi Sistemi dikkate alınmalıdır. Açıklamalar belirli bir borç ve gemi sicili dosyasının incelenmesi yerine geçmez.