Entegre Devre Topoğrafyası Lisans Sözleşmesi ve Dava Hakkı

Kısa ve net cevap: Entegre devre topoğrafyası lisans sözleşmesi, koruma hakkının mülkiyetini devretmeden kullanım yetkisi verilmesini sağlar. 5147 sayılı Kanun m.17 ve 18 uyarınca işlem yazılı düzenlenmeli; lisansın kapsamı, inhisari olup olmadığı, alt lisans, süre, bedel ve ihlal hâlinde dava yetkisi açıkça belirlenmelidir. Aksi kararlaştırılmadıkça lisans inhisari değildir. Lisans sicile kaydedilmedikçe üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez. Dava açma yetkisi de lisansın türüne ve kanundaki bildirim yoluna göre değişir.

Bir çip tasarımını üretimde kullanma izni ile o tasarımın koruma hakkını satın alma aynı işlem değildir. Sözleşmenin adına yalnız “teknoloji devri” yazılması bu ayrımı çözmez. Hangi topoğrafya, hangi sürüm, hangi kullanım ve hangi ticari işlem için yetki verildiği metinden anlaşılmalıdır. Bu rehber, topoğrafya lisansının sözleşme ve hak arama yönünü açıklar; tescil başvurusunun hazırlanması için başvuru şartlarına ilişkin ayrı rehber kullanılmalıdır.

Entegre devre topoğrafyası lisansı ile hak devri arasındaki fark

5147 m.18, başvuru veya tescilden doğan hak için lisans sözleşmesi yapılmasını kabul eder. Lisans alan, sözleşme kapsamındaki kullanım yetkisini edinir; sırf bu nedenle koruma hakkının tamamının sahibi hâline gelmez. M.17’deki devir ise hakkın başka kişiye geçmesine ilişkindir. Sözleşmenin ekonomik amacına uygun işlem seçilmelidir. Kullanım hakkı almak isteyen işletmenin bilmeden bütün hakkı satın alma yükümlülüğü üstlenmesi veya hakkını satmak isteyen kişinin yalnız kullanım izni vermesi önlenmelidir.

Devir ve lisansın üçüncü kişilere etkisi de aynı ifadelerle geçiştirilemez. M.17, devir veya miras yoluyla intikalin sicile kaydedilip bültende yayımlanmasını ve yayımın üçüncü kişilere karşı etkisini düzenler. M.18 ise lisans sözleşmesinin sicile kaydedilmedikçe üçüncü kişilere karşı ileri sürülemeyeceğini belirtir. Sözleşmenin imzalanması, kayıt başvurusu ve kayıt sonucu ayrı tarihler olarak takip edilmelidir.

Sağlararası işlemlerde m.17’nin yazılı şekil hükmü dikkate alınır. Bir e-posta yazışması, satın alma siparişi ve teslim tutanağının hangi hukuki işlemi içerdiği kontrol edilmelidir. Topoğrafya hakkına ilişkin özel sözleşme hükümleri ile teknik hizmetin kabulü birbirine karıştırılmamalıdır. Başka bir sınai hak türü için hazırlanan standart sözleşme, ilgili kanunun şekil ve kayıt hükümleri incelenmeden kopyalanmamalıdır.

Lisans verilen topoğrafya ve lisans verenin yetkisi nasıl belirlenir?

Sözleşme ekinde topoğrafyanın başvuru veya tescil numarası, teknik adı, sürümü ve çizim listesi gösterilmelidir. Ürün ailesinin ticari adı ile korunan tasarım aynı kapsamda olmayabilir. Lisans alanın hangi sürümü kullanacağı ve sonraki değişikliklerin sözleşmeye dahil olup olmadığı açık yazılır. Belirsiz bir “tüm teknoloji” ifadesi, teknik dosya ile hak kapsamı arasındaki ilişkiyi tek başına kurmaz.

Lisans verenin koruma hakkı veya lisans verme yetkisi ayrıca doğrulanmalıdır. Çalışan tasarımı, dışarıdan sipariş edilen tasarım veya ortak katkı bulunan projelerde hak zinciri kontrol edilir. Çalışan ve işverenin topoğrafya üzerindeki hakları, bu incelemenin başlangıç sorularını açıklar. Sözleşmenin tarafı olan şirketin proje bedelini tahsil etmiş olması, bütün ilgili haklara sahip olduğunu tek başına göstermez.

Başvuru aşamasındaki hak da lisansa konu edilebilir. Ancak başvuru ile tescilli hakkın mevcut durumu aynı değildir. Taraflar, başvuru eksikliği, tescilin gerçekleşmemesi veya hakkın tartışmalı olması durumunda ekonomik ilişkinin nasıl yürütüleceğini açıkça düzenlemelidir. Lisans sözleşmesi, kanunun koruma şartlarını ortadan kaldırmaz ve koruma süresini yeniden başlatmaz. Teknik dosya teslimi ile hukuki hakkın varlığı ayrı kontrol başlıklarıdır.

İnhisari lisans neden açıkça yazılmalıdır?

M.18’e göre lisans, inhisari veya inhisari olmayan biçimde verilebilir. Aksi kararlaştırılmadıkça lisans inhisari değildir. Bu başlangıç kuralında lisans veren tasarımı kendisi kullanabilir ve başkalarına da aynı topoğrafya için lisans verebilir. Lisans alan işletmenin pazardaki tek kullanıcı olmayı beklemesi, sözleşmede bunun karşılığının bulunmadığı hâlde kendiliğinden münhasırlık yaratmaz.

İnhisari lisans verildiğinde lisans veren başkasına lisans veremez; kendi kullanma hakkını açıkça saklı tutmamışsa kendisi de topoğrafyayı kullanamaz. Bu hüküm özellikle tasarımı hem kendi üretiminde kullanmak hem başka işletmeye münhasır yetki vermek isteyen hak sahibi için önemlidir. Kendi kullanımının korunması isteniyorsa bunun sözleşmede açık karşılığı bulunmalıdır. Sonradan “tasarım zaten bana aitti” denilmesi sözleşmedeki inhisarilik düzenini ortadan kaldırmaz.

Sözleşmenin kapsamına ilişkin teknik kullanım alanı, izin verilen işlemler ve ticari sınırlamalar anlaşılır yazılmalıdır. İnhisariliğin hangi lisans kapsamına bağlandığı belirsiz bırakılmamalıdır. İzin verilen kullanım ile yasaklanan kullanım birbirini tamamlayan hükümler hâlinde düzenlenir. Bir tarafta çok geniş münhasırlık cümlesi, başka yerde bununla çelişen serbest lisans verme yetkisi bulunması, sonradan sözleşmenin yorumuna ilişkin uyuşmazlık yaratır.

Alt lisans ve lisans hakkının üçüncü kişiye devri

M.18, aksi kararlaştırılmadıkça lisans alanın sözleşmeden doğan haklarını üçüncü kişilere devredemeyeceğini ve alt lisans veremeyeceğini düzenler. Lisans alanın bir grup şirketine, üretim ortağına veya ayrı tüzel kişiliğe sahip işletmeye tasarımı kullandırması bu açıdan kontrol edilmelidir. Aynı ekonomik grup içinde olmak, üçüncü kişiye kullanımın sözleşme kapsamına kendiliğinden girdiği anlamına gelmez.

Alt lisans verilecekse bunun koşulları yazılmalıdır: kimlere, hangi süreyle, hangi kapsamda ve hangi bildirimle izin verileceği açık olmalıdır. Lisans alanın kendi yükümlülükleri ile alt kullanıcıdan beklenen yükümlülükler uyumlu düzenlenir. Hak sahibi açısından raporlama ve gizlilik zinciri korunur. Lisans alan açısından ise üretim modelinde ihtiyaç duyduğu kullanım yetkisinin gerçekten alınması sağlanır.

Üretimin dışarıya yaptırılması, dağıtım sözleşmesi ve alt lisans her durumda aynı işlem değildir. Somut üretim akışında kimin hangi teknik dosyaya eriştiği ve hangi korunan fiili gerçekleştirdiği belirlenir. Yalnız sözleşmenin başlığını değiştirerek m.18’deki yetki sınırlaması aşılmış sayılmaz. Kullanımın hukuki ve teknik niteliği birlikte ele alınmalıdır.

Lisans bedeli, üretim raporu ve koruma süresi

Kanun, her topoğrafya lisansı için tek bir ücret modeli belirlemez. Taraflar bedelin yapısını ve ödeme koşullarını açıkça düzenlemelidir. Sabit bedel, dönemsel bedel veya kullanım miktarına bağlı hesap tercih edildiğinde hangi olayın ödeme doğurduğu anlaşılmalıdır. Üretim adedi, satılan ürün, iade edilen ürün ve stok hareketleri birbirinden farklı kayıtlardır. Bedel hesabı hangisine dayanıyorsa raporlama bununla uyumlu kurulmalıdır.

Denetim yetkisi düzenlenecekse hangi kayıtların, kim tarafından ve hangi gizlilik sınırları içinde inceleneceği yazılır. Lisans verenin bütün işletme verilerine sınırsız erişim hakkı bulunduğu varsayılmamalıdır. Buna karşılık lisans alanın yalnız kendi hazırladığı toplam rakamı sunması da kullanım miktarına bağlı sözleşmede denetlenebilir bir hesap sağlamayabilir. Sözleşme, bedelin doğrulanmasına yeterli fakat gereksiz veri paylaşımını önleyen bir düzen kurmalıdır.

Süre bakımından topoğrafya koruma hakkının mevcut takvimi kontrol edilir. 5147 m.6’daki koruma süresi lisans imzalanmasıyla yeniden başlamaz. Sözleşmede teknik destek, gizlilik veya başka bilgi aktarımına ilişkin hükümler varsa bunların süreleri koruma hakkından ayrı tanımlanabilir. Ancak hak sona erdikten sonraki ilişki, hâlen devam eden aynı tescil hakkı varmış gibi anlatılmamalıdır. Hangi yükümlülüğün hangi hukuki temele dayandığı açık kalmalıdır.

Sicile kayıt, üçüncü kişilere etki ve gizlilik

M.18 uyarınca taraflardan birinin talebi üzerine lisans sözleşmesi sicile kaydedilir ve ilan edilir. Lisansın sicile kaydedilmemesi, üçüncü kişilere karşı ileri sürülememe sonucunu doğurur. Bu sonuç ile taraflar arasındaki sözleşmenin bütün hukuki değerlendirmesi aynı mesele değildir. Kayıt işlemi tamamlanmadan, lisansın herkes yönünden aynı şekilde etkili olduğu ileri sürülmemelidir.

Kurum, sunulan sözleşmeye ait gizli bilgileri dosyalayarak saklar. Bu hüküm, sicilin aleniliği ile sözleşmedeki gizli teknik ve ticari bilgilerin aynı kapsamda olmadığını gösterir. Başvuruya sunulacak sözleşme ve ekler hazırlanırken kayıt için gerekli bilgiler ile gizli içerik düzenli biçimde ayrılmalıdır. Gizlilik amacıyla lisansın konusu veya taraflarının belirsiz bırakılması doğru değildir; korunacak bilgi açıkça tanımlanmalıdır.

TÜRKPATENT’in 2026 işlem tarifesinde lisans işlemi kayıt ve yayın ücreti 5.580 TL olarak gösterilmektedir. Bu, lisansın taraflar arasında kararlaştırılan kullanım bedeli değildir. Resmî kayıt ücreti ile sözleşmesel lisans bedeli ve profesyonel hizmet giderleri aynı kalemde sunulmamalıdır. İşlem tarihinde güncel tarife ve istenen belgeler ayrıca kontrol edilmelidir.

Lisans alan, topoğrafya hakkına tecavüz nedeniyle kendi adına dava açabilir mi?

M.18, aksi sözleşmede kararlaştırılmamışsa inhisari lisans sahibine, üçüncü kişinin tescilden doğan haklara tecavüzü durumunda hak sahibinin açabileceği davaları kendi adına açma yetkisi verir. Bu nedenle inhisari lisans sözleşmesinin yalnız ticari tek kullanıcılık değil, hak arama yetkisi bakımından da sonucu vardır. Bununla birlikte dava yetkisinin sözleşmede farklı düzenlenip düzenlenmediği mutlaka okunmalıdır.

İnhisari olmayan lisans sahibi için kanunda doğrudan dava yetkisi tanınmamasına ilişkin kural vardır; ancak aynı maddenin devamında dava açma yetkisi bulunmayan lisans alanlar için özel bildirim yolu düzenlenmiştir. Dolayısıyla “inhisari olmayan lisans alan hiçbir durumda dava açamaz” sonucu doğru değildir. Kanunun noter bildirimi ve sonraki aşamaları birlikte değerlendirilmelidir.

Dava hazırlanırken lisans sözleşmesinin tamamı, sicil kaydı, kapsam ekleri ve ihlal edildiği ileri sürülen hak aynı dosyada bulunmalıdır. Davaya konu kullanım lisansın kapsamı dışında kalıyorsa sadece lisans sahibi sıfatına dayanmak yeterli açıklama olmaz. Dava yetkisi, korunmak istenen hak ve ileri sürülen fiil arasında bağ kurulmalıdır. Bu kontrol, sözleşmede yazılı bir yetkinin her tür uyuşmazlığa sınırsız biçimde taşınmasını önler.

Noter bildirimi ve üç aylık bekleme yolu nasıl işler?

Dava açma hakkı bulunmayan lisans alan, noter aracılığıyla hak sahibinden dava açmasını isteyebilir. Hak sahibi talebi kabul etmezse veya bildirimin alınmasından itibaren üç ay içinde dava açmazsa lisans alan, bildirimi ekleyerek kendi adına dava açabilir. Talebin reddi ile üç ay içinde dava açılmaması kanunda ayrı ihtimaller olarak düzenlenmiştir. Her durumda mutlaka üç ay dolmasının beklenmesi gerektiği şeklinde tek tip bir anlatım yapılmamalıdır.

Bildirim, hangi topoğrafya hakkının, hangi fiille ve kim tarafından ihlal edildiğini açıklamalıdır. Lisans alanın sözleşmedeki yetkisi, ihlal kayıtları ve hak sahibinden istenen işlem açıkça gösterilir. Noter gönderim ve teslim kayıtları korunur. Üç aylık takvim bakımından bildirimin alınma tarihi önemlidir; yalnız metnin hazırlanma veya notere verilme tarihi üzerinden sonuca gidilmez.

Lisans alan ciddi zarar tehlikesi karşısında üç aylık süre geçmeden ihtiyati tedbir talep edebilir. Bu olanak, tedbirin otomatik verileceği anlamına gelmez. Ciddi zarar tehlikesini açıklayan somut kayıtlar ve korunması istenen hakkın kapsamı sunulmalıdır. Lisans alan dava açtığında hak sahibine dava açıldığını bildirmekle de yükümlüdür. Sözleşme yönetimi ile yargısal süreç bu nedenle birbirinden koparılmamalıdır.

Sözleşme sona erdiğinde teknik dosyalar ve stoklar

Sona erme hükümleri, lisansın türü ve üretim akışıyla birlikte hazırlanmalıdır. Teknik çizimlerin kullanımı, dosyaların iadesi veya silinmesi, gizli bilgilerin korunması, bitmiş ürünler ve devam eden siparişler ayrı başlıklardır. Sözleşmede bu konuların hiç düzenlenmemesi, tarafların kendi beklentilerini sonradan kanuni sonuç gibi ileri sürmesine yol açar. Süre sonrasındaki kullanımın dayanağı açık bırakılmamalıdır.

Topoğrafya hakkının sona ermesi, sözleşmenin feshi ve lisans süresinin dolması farklı olaylardır. Bunların her birinin ödeme, raporlama ve bilgi güvenliği üzerindeki etkisi ayrıca belirlenir. Başka fikrî haklar veya ayrı teknik bilgiler de sözleşmede yer alıyorsa bunların durumu bağımsız incelenir. Fikri mülkiyet haklarının genel ayrımı, karma teknoloji sözleşmelerinde bu sınırların kurulması için önemlidir.

İmza öncesi dosya kontrolü

İmza öncesinde hak sahibinin yetkisi, topoğrafyanın kimliği, lisansın inhisariliği, kullanım kapsamı, üçüncü kişilere kullandırma, bedel hesabı, kayıt işlemi ve dava yetkisi birlikte kontrol edilmelidir. Sözleşme metni ile teknik ekler aynı sürüm olmalıdır. Tarafların farklı ekler üzerinden anlaşmış görünmesi önlenmelidir. Özellikle münhasırlık ve alt lisans konusundaki çelişkiler giderilmeden yalnız fiyat üzerinde anlaşılması yeterli değildir.

İmza sonrasında sicil işlemi, ödeme takvimi, rapor teslim tarihleri ve hak ihlaline ilişkin bildirim kanalı takip edilir. Lisans sözleşmesi dosyaya kaldırılacak tek seferlik belge değil, kullanım boyunca uygulanacak bir yetki ve yükümlülük düzenidir. Hak sahibinin değişmesi, yeni lisanslar veya teknik sürüm değişiklikleri ortaya çıktığında bunların mevcut sözleşmeye etkisi ayrıca kaydedilmelidir. Bu takip, anlaşılmış hakların uygulamada belirsizleşmesini önler.

Sık sorulan sorular

Entegre devre topoğrafyası lisansı hakkın devri midir?

Hayır. Lisans kullanım yetkisi verir; hak devri m.17 kapsamında ayrı işlemdir.

Lisansın inhisari olduğu yazmıyorsa ne olur?

M.18’e göre aksi kararlaştırılmadıkça lisans inhisari değildir. Hak sahibi kendisi kullanabilir ve başkalarına lisans verebilir.

İnhisari lisans veren tasarımı kendi kullanabilir mi?

Kendi kullanım hakkını açıkça saklı tutmamışsa kullanamaz. M.18 bu ayrımı açıkça düzenler.

Lisans alan alt lisans verebilir mi?

Aksi kararlaştırılmadıkça haklarını üçüncü kişilere devredemez ve alt lisans veremez.

Lisans sicile kaydedilmezse üçüncü kişilere ileri sürülür mü?

Hayır. M.18 lisansın sicile kaydedilmedikçe üçüncü kişilere karşı ileri sürülemeyeceğini düzenler.

Dava yetkisi olmayan lisans alan hangi yolu kullanır?

Hak sahibinden noter aracılığıyla dava açmasını ister. Talep reddedilirse veya bildirimin alınmasından itibaren üç ay içinde dava açılmazsa bildirimi ekleyerek kendi adına dava açabilir.

Ciddi zarar tehlikesinde üç ay beklenir mi?

M.18, ciddi zarar tehlikesinde üç aylık süre geçmeden ihtiyati tedbir istenmesine izin verir. Tedbirin koşulları mahkemece değerlendirilir.

Lisans alan dava açtığını hak sahibine bildirmeli mi?

Evet. M.18 uyarınca dava açan lisans alan, hak sahibine bu durumu bildirmekle yükümlüdür.

Resmî kaynaklar

TÜRKPATENT mevzuat listesi: 5147 sayılı Kanun ve uygulama yönetmeliği; 2026 topoğrafya işlem tarifesi; TBMM tarihsel kabul metni. Başlıca dayanaklar 5147 m.6, 17 ve 18’dir. Güncel kurum adları ve değişiklikler bakımından yürürlükteki mevzuat bağlantıları esas alınmalıdır.